قايىرشا حازىرەتتىڭ سۇيەگى – جەتىرۋدىڭ كەردەرىسى. اتاجۇرت قونىسى – شالقار كولىنىڭ كۇنباتىس بەتىندەگى دۋانا. جالپى, جايىق وزەنىنىڭ جوعارعى بەتىن, سول جاعالاۋىن جايلاعان قالىڭ كەردەرىدە بەلگىلى ءدىن قايراتكەرلەرى كوپ شىققان. ابۋباكىر كەردەرى, قۇربانعالي حازىرەت, ورال ۋەزى جۇبانىشكول بولىسىندا تۋىپ, كەيىن قىتايدىڭ قۇلجاسىندا ەڭبەك ەتكەن مولداعالي بەكتۇرلى ۇلى... ءتىپتى قايىرشا حازىرەتتىڭ ءوز اكەسى احمەتجان دا قاتارىنىڭ الدى بولعان, كۇللى قازاقتىڭ اسىل ءدىنى مەن اتاجۇرت توپىراعىن قورعاپ, پاتشا الدىنا ساياسي تالاپ قويعان قايراتكەردىڭ ءبىرى بولاتىن.
احمەتجان مولدا
ورال وبلىسى ءىلبىشىن ۇيەزى شالقار بولىسى 3-ءشى اۋىلىنىڭ مولداسى احمەتجان بايمۇحامەد ۇلىنا بايلانىستى بىرنەشە دەرەك بەلگىلى.
قاراتوبە وڭىرىندە بەلگىلى اۋليە, عۇلاما ءدىندار ەدىگە شىمىر ۇلى (1850-1926) دەگەن ادام وتكەن. سول ەدىگە يشاننىڭ بالاسى ساعيت ايتتى دەگەن مىناداي جىر جولدارى بار:
ء«بورىبايدىڭ بالاسى,
شىمىرعالي مولدا ەدى,
نۇرپەكەگە قول بەرگەن,
ادەپ-ارقان جول كورگەن.
...قارىنداسى شىمىردىڭ –
احمەتجاننىڭ شەشەسى.
كەردەرىدە سول ەدى,
ونىڭ دا عىلىمى مول ەدى.
يمام بولعان ەلىنە,
اقمەشىتتى سالدىرعان,
دۋانانىڭ كولىنە...»
بۇل احمەتجان مولدا 1891 جىلى 27 شىلدەدە رەسەي يمپەرياسىنىڭ پاتشا تاعىنا مۇراگەرى نيكولاي الەكساندروۆيچ (كەيىن ءىى نيكولاي پاتشا) ورال وبلىسىنا كەلگەن كەزىندە قارسىلاپ الۋشى قازاقتار توبىنىڭ قۇرامىندا بولىپ, قازاق حالقىنىڭ اتىنان پاتشازاداعا ارىز ۇسىنعان ەكەن.
بىراق احمەتجان يشان بايمۇحامەد ۇلىنىڭ «قازاقتىڭ ءدىنى تۇرعىسىندا ىستەرىن ورىنبور ءدىني باسقارماسىنىڭ قاراماعىندا قوسۋ» جونىندە بەرگەن بۇل ءوتىنىشى ءھام قابىلدانبادى.
بىراق قازاقتار قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرماعان. 1905 جىلى ورال جانە تورعاي وبلىستارىنان 22 ادام, كوبى يشان-حازىرەت, پەتەربۋرگقا دەپۋتات بولىپ بارىپ, قازاقتىڭ ءدىن جانە جەر ماسەلەسىن وڭىنان شەشۋدى تالاپ ەتكەن. سولاردىڭ ءبىرى – احمەتجان يشان.
بۇل دەلەگاتسيانىڭ شاعىمى «ورال وبلىسىنىڭ جانە تورعاي وبلىسىنىڭ پەتەربۋرگكە دەپۋتات بولىپ بارعان ىزگى يشاندارىنىڭ ءھام بيلەرىنىڭ ءدىن تۇرعىسىنداعى ءھام جەر تۇرعىسىنداعى ءار مينيسترلەرگە ۇسىنعان سوزدەرى» دەگەن اتاۋمەن ورال قالاسىندا كاميل ءتۋحۆاتۋلليننىڭ باسپاسىنان 1905 جىلى شاعىن كىتاپشا بولىپ باسىلعان. بۇل قۇجاتتا ءدىن تۋرالى: «ەندى بۇل زاماندا قازاققا ءدىن جونىنەن بولعان قىسىم جانە كەمشىلىكتەر شەكتەن استى. ياعني قازاق بالالارىنىڭ مۇسىلمانشا وقىپ جۇرگەن مەكتەپ مەدرەسەلەرىن اكىمدەر جاپتى, جاماعات بولىپ ناماز وقيتۇعىن مەشىت پەن عيباداتحانالاردى جاپتى, ءھام نەكە, تۋعان بالالار, ولگەن كىسىلەر جانە تالاقتار تۋرالى جانە مەتريكە جازۋدان موللالاردى تىيدى» دەپ كۇردەلى ماسەلەلەر قوزعالادى. جەر تۋرالى: «قىرعىز-قازاق حالقى وسى كۇنگە شەيىن ءوزىنىڭ مەكەن ەتىپ كۇنەلتىپ كەلە جاتقان جەرىن, ماڭگىگە ءناسىل-ناساپقا ءوزىمنىڭ, ەشكىمنىڭ ورتاعى جوق جەرىم دەپ ەسەپتەيدى. قىرعىز-قازاق حالقىنىڭ وسى كوڭىلىنە ساي, وتكەن زاماندا اكىمدەرى پاتشالىق مۇقتاجدىعى ءۇشىن قىرعىز-قازاق حالقىنىڭ جەرىنەن جەر السا, تەك حالىقتىڭ رازىلىعىمەن, وبششەستۆولاردىڭ پريگوۆورى بويىنشا الۋشى ەدى» دەگەن جولدار كەزدەسەدى.
وسى جازبادا احمەتجان حالپەنىڭ گراف الەكسەي پاۆلوۆيچ يگناتوۆقا جازعان حاتىنداعى «قازاقتىڭ بۇگىندە باۋىرى بالشىق, سىرتى سۋ بولىپ, كوزىنەن اققان جاسى تاۋسىلىپ, قان اعادى» دەگەن جولدارى مىسالعا كەلتىرىلگەن. كورىپ وتىرعانىمىزداي, ءحىح عاسىردىڭ سوڭى, حح عاسىردىڭ باسىندا قازاقتىڭ ءدىن ماسەلەسى وتە قيىنداپ, ەل ىشىندەگى يشان-حازىرەتتەردىڭ جاعدايدى تۇزەۋ ءۇشىن جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەگەن.
احمەتجان مولدانىڭ ساۋاتتى, كوزى اشىق ادام بولعانى قازاقتىڭ تۇڭعىش ۇلتتىق باسىلىمدارىنىڭ ءبىرى «قازاقستان» گازەتىنىڭ 1912 جىلعى 24 ساۋىردەگى №11 نومىرىندە جاريالاعان قازاناما-ماقالاسىنان دا كورىنەدى.
قايىرشا حازىرەت
«بايمۇحامەدتەن – احمەتجان مەن احمەتشە بىرگە تۋعان. احمەتجاننان – قايىرشاھ جانە ءاسيما دەگەن قىز بولعان. ال مەنىڭ اتام احمەتشەدەن – ەكى ۇل, ءبىر قىز تۋعان. اكەمنىڭ قۇلپىتاسىندا «كەردەرى رۋى, جاباعى تايپاسى, انداس ءبولىمى» دەپ جازىلعان», – دەيدى ورال قالاسىندا تۇراتىن ەڭبەك ارداگەرى تەمىربولات قۇباشەۆ.
ءبىر تاڭعالارلىق ءجايت, قايىرشا حازىرەتتىڭ تۋعان جىلى تۋرالى مالىمەت تابىلماي تۇر. باتىس قازاقستان وبلىستىق مەملەكەتتىك مۇراعاتى شىعارعان «ازالى كىتاپ» جيناعىندا بۇل كىسىنىڭ ەسىمى جوق. كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى تىزىمىنە كىرمەگەن. اقپان توڭكەرىسىنەن كەيىنگى قوعامدىق-ساياسي وقيعالاردىڭ بەل ورتاسىندا جۇرگەن, الاش قوزعالىسىنىڭ بەلسەندى مۇشەسى, كۇنباتىس الاشوردا جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى بولعان قايىرشا احمەتجانوۆقا بولشەۆيكتەر بيلىگى تيىسپەي, تەك قويدى دەۋ اقىلعا سىيمايدى. تۋىستارىنىڭ ايتۋىنشا, قايىرشا حازىرەت تە قۋدالانعان, سوتتالعان, جەر اۋدارىلعان. اقىرى جات جەردە قايتىس بولعان.
تەمىربولات اعايدىڭ ايتۋىنشا, قايىرشا حازىرەت ءدىني ءبىلىمدى قازان قالاسىندا العان. ورىسشا ساۋاتى دا جوعارى بولعانعا ۇقسايدى. ونىڭ ەسىمى جارق ەتىپ كورىنەتىن كەز – اق پاتشا تاقتان قۇلاپ, كۇللى قازاق قوعامى اۆتونوميا تاقىرىبىن تولعاتىپ جاتقان ۋاقىت. 1917 جىلى 19-22 ساۋىردە ورالدا وتكەن وبلىستىق قازاق سيەزىندە حاتشىلىق قىزمەت اتقارىپ, اتى-ءجونى حاتتاماعا تۇسكەن.
ورال قازاقتارىنىڭ سيەزى
«1917 جىلى ءساۋىردىڭ 19-22-ءسى ارالىعىندا وتكەن ورال (باتىس قازاقستان) وبلىستىق قازاق سەزىنە 800-دەن استام دەلەگات قاتىناستى. دەلەگاتتار سانى جاعىنان سول جىلعى كوكتەمدە وتكەن قازاق سەزدەرىنىڭ ودان اسقانى جوق. سەزدى شاقىرۋشىلار وعان مۇقيات دايىندالدى. دەلەگاتتار اراسىندا ورال وبلىسىنىڭ ۋەزدەرىن ايتپاعاندا, بارلىق بولىستىڭ وكىلدەرى بولدى» دەپ جازدى بەلگىلى عالىم كەڭەس نۇرپەيىسوۆ «الاش ءھام الاشوردا» كىتابىندا.
ورال وبلىسى قازاقتارىنىڭ ءبىرىنشى سيەزى 1917 جىلدىڭ 19 ءساۋىرى كۇنى ساعات تۇسكى 12-دە اشىلعان. سيەز توراعالىعىنا تومسك وكرۋگتىك سوتىنىڭ پروكۋرور جولداسى جاھانشا دوسمۇحامەد ۇلى ءبىراۋىزدان سايلانعان. عۇبايدوللا الىبەكوۆ پەن الپىسباي قالمەنوۆ توراعا ورىنباسارلارى بولسا, عابباس جەتپىسوۆ, قايىرشا احمەتجانوۆ جانە ەرمۇحامەد ارعىنشيەۆ سيەز حاتشىسى بولىپ سايلانعان.
وسى سيەزدىڭ ەكىنشى كۇنى ءدىن ماسەلەسى تالقىلاندى.
«ايىرىم مۋفتيات قۇرۋدىڭ قاجەتتىگى جونىندەگى ءبىرىنشى ماسەلەنى تالقىلاي كەلىپ, سيەز قازاقتار ءۇشىن بولەك مۇفتيلىك قۇرعان دۇرىس بولادى دەگەن ۇيعارىمعا كەلدى, بىراق بۇل ماسەلە وزگە وبلىس قازاقتارىمەن اقىلداسا وتىرىپ شەشىلەتىن بولعاندىقتان, سيەز قاۋلى ەتەدى:
ورال وبلىسى قازاقتارىنىڭ ءدىني باسقارماسى ۋاقىتشا ورىنبور مۇفتيلىگىنە قوسىلسىن. جەرگىلىكتى يمامداردى مەشىت جاماعاتى ءدىني ءبىلىمى, ءتيىستى كۋالىگى بار ادامدار اراسىنان سايلاسىن. احۋن مەن قازي تاتارلاردا قالىپتاسقان ۇلگىمەن سايلانسىن. ءار اۋىلدىق اكىمشىلىك اۋماعىندا كەم دەگەندە ءبىر مەشىت بولۋى مىندەتتى بولسىن. مەشىت يمامى تۋ, ءولۋ جانە نەكە جايلى مالىمەتتەردى مەتىركەلىك داپتەرگە جازىپ وتىرۋعا مىندەتتى. سايلانعان يمامداردىڭ قىزمەتى مەرزىممەن شەكتەلمەيدى».
سيەزدىڭ ءۇشىنشى كۇنى, 21 ساۋىردە دەلەگاتتار ماسكەۋدە وتەتىن بۇكىلرەسەيلىك مۇسىلماندار سيەزىنە ورال وبلىسىنان باراتىن توپ مۇشەلەرىن انىقتادى. ءسويتىپ, ماسكەۋگە جاھانشا دوسمۇحامەدوۆ, حالەل دوسمۇحامەدوۆ, عۇبايدوللا الىبەكوۆ, مۇعالىم سۇبحانوۆ, مولدالار قايىرشا احمەتجانوۆ, حاسان نۇرمۇحامەدوۆ, قاجىعالي ماۋلىمبەرديەۆ, ك.انداباەۆ, حاميدوللا ءتارجىمانوۆ, ي.بايگۇرەڭوۆ باراتىن بولدى.
ءدال وسى سيەزدە قايىرشا احمەتجانوۆ ورال وبلىسى قازاقتارىنىڭ قازيى بولىپ سايلاندى. ءار وبلىستاعى قازاق سيەزدەرىنىڭ تاڭداۋىمەن بوكەيلىكتەن – عۇمار قاراش, ورالدان – قايىرشا احمەتجانوۆ, تورعايدان – عۇبايدوللا ەشمۇحامەدوۆ, اقمولادان – ماعدي ماقۇلوۆ قازي بولىپ سايلانعان. وسىلاردىڭ ىشىنەن اۋەلى عۇمار قاراش, كەيىن ماعدي ماقۇلوۆ ۋفاداعى ءدىني باسقارمادا قازاق ىستەرىمەن اينالىستى.
القالى جيىندار
قايىرشا حازىرەتتىڭ ەسىمى وسىدان كەيىن قازاق تاعدىرى تالقىعا سالىنعان القالى جيىنداردىڭ بارىندە كەزدەسەدى. تاريحشى سۆەتلانا سماعۇلوۆانىڭ دەرەگىنشە, ول ورال وبلىسىنىڭ دالالىق بولىگىن باسقارۋدىڭ ۋاقىتشا ەرەجەسىن جاساۋعا دا قاتىسقان. 1917 جىلى مامىردا ماسكەۋدە جالپىمۇسىلمان سيەزىنە قاتىسىپ, جالپىقازاق سيەزىن قۇرۋدى قولداعان. بۇل قاۋلىعا جالپى مۇسىلمان سيەزىنىڭ قازاق وكىلدەرى ك.توگىسوۆ, ا.دوسجانقىزى, ع.الىبەكوۆ, ءا.تەمىروۆ, ءا.داۋىلباەۆ, ع.قاراشەۆ, ق.ورازاەۆ, ب.تەمىرتانوۆ, ش.بەكمۇحامەدوۆ, سۇبحانوۆ, X.ءتارجىمانوۆ, و.تاتيەۆ, ح.نۇرمۇحامەدوۆ, ۋ.تاناشەۆتارمەن بىرگە قايىرشا احمەتجانوۆ تا قول قويعان.
ورىنبور قالاسىندا 21-28 شىلدە ارالىعىندا وتكەن ءبىرىنشى جالپىقازاق سيەزىنىڭ حاتتاماسىندا دا قايىرشاھ حازىرەتتىڭ ورال وبلىسىنان سايلانعان قازى ەكەندىگى جازىلعان.
ال 1917 جىلعى جەلتوقساننىڭ 5-13 كۇندەرى وتكەن ەكىنشى جالپى قازاق-قىرعىز سيەزىنە ءار ۋەزدە باسى ەل سىيلاعان ەكى اقساقالدان, ءاربىر وبلىستىق قازاق كوميتەتتەرىنەن كەلەتىن ەكى وكىلدەن تىس 30-عا جۋىق ادامعا ارناۋلى شاقىرۋ جىبەرىلدى. «ولاردىڭ قاتارىندا ومار قاراش ۇلى, قايىرشا احمەتجان ۇلى, عابدوللا ەشمۇحامبەت ۇلى, احمەتجان جانە قوجاحمەت ورازايۇلدارى, قۇرمانبەك ءبىرىمجان ۇلى, شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى, مۇستافا شوقاي ۇلى, ءۋاليتحان تاناش ۇلى, حالەل دوسمۇحامبەت ۇلى, جاھانشا دوسمۇحامبەت ۇلى, باقىتكەرەي قۇلمان ۇلى, شاڭگەرەي بوكەي ۇلى, ەسەنعۇل مامان ۇلى, مۇحامەتجان تىنىشباي ۇلى, سالىق قارپىق ۇلى, ت.ب. بولدى. بۇلارمەن قاتار «ۇران», «سارىارقا», «بىرلىك تۋى», «تىرشىلىك» گازەتتەرى مەن جاڭادان اشىلعان قاۋىمداردان ءبىر-ءبىر وكىلدەن شاقىرىلدى» دەپ جازادى تاريحشى كەڭەس نۇرپەيىسوۆ.
وسى ەكىنشى جالپىقازاق سيەزىنە قايىرشا حازىرەت ارناۋلى شاقىرۋلى دەلەگات بولسا دا الدەبىر سەبەپپەن قاتىسا الماعان سياقتى. سەبەبى سيەز دەلەگاتتارى «الاش اۆتونومياسى بۇگىن رەسمي يعىلان ەتىلسىن بە, الدە اۆتونوميانى رەسمي يعلان ەتۋدى ارامىزداعى جات جۇرتتارمەن سويلەسكەنشە ءھام ميليتسيامىزدى قۇرىپ العانشا توقتاتا تۇرۋ لايىق پا؟» دەپ ەكىگە جارىلىپ, تاس سالعان كەزىندە قايىرشا احمەتجانوۆ بۇل تاڭداۋعا قاتىسپاعان. 33 ادام «بۇگىن», 42 ادام «كەيىن» دەپ, ءۇش ادام ەكى جاققا دا قوسىلماي قالىس قالعان. بارلىعىنىڭ اتى-ءجونى بەلگىلى, بىراق ول تىزىمدە قايىرشا حازىرەت جوق.
بىراق قايىرشا حازىرەت وسىدان كەيىن ەكى جىلداي ءومىر سۇرگەن ويىل ءۋالاياتى ءھام كۇنباتىس الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ جۇمىسىنا بەلسەندى قاتىسىپ, ءدىني جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى بولعان. بۇل جونىندە جازۋشى حامزا ەسەنجانوۆتىڭ «اق جايىق» تريلوگياسىندا «قايىرشا قازى», «پولك مولداسى» دەپ ءجيى ايتىلادى. كۇنباتىس الاشوردا 1919 جىلدىڭ سوڭىندا كەڭەس ۇكىمەتىنە ءوز ەركىمەن بەرىلىپ, 1920 جىلدىڭ باسىندا تاراتىلعانعا دەيىن قايىرشا احمەتجانوۆ تا وسى اينالادا جۇرسە كەرەك.
قۋدالاۋ
1920 جىلى 21 قاڭتاردا قىرعىز (قازاق) اسكەري توڭكەرىس كوميتەتىنىڭ (كرۆك) الاشوردانى تاراتۋ جانە قارۋسىزداندىرۋ تۋرالى شەشىمى شىققان بولاتىن. بۇل تاپسىرما لەۆاجا-ميۋرات پەن ءابدىراحمان ايتيەۆكە جۇكتەلگەن. باتىس قازاقستان وبلىستىق مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ قورىندا ورىنبوردىڭ تاپسىرماسىمەن جىمپيتىعا كەلىپ, كۇنباتىس الاشوردانىڭ «ليكۆيداتسياسىن» قابىلداعان ءابدىراحمان ايتيەۆتىڭ جەدەلحاتى ساقتالعان:
«ورال وبلىستىق توڭكەرىس كوميتەتىنە, كوشىرمەسى اسكەري توڭكەرىس كەڭەسىنە. قىرعىز (قازاق) ولكەسىنىڭ توڭكەرىس كوميتەتىنە ورال وبلىسىنان سەنىمدى كۇزەتپەن ورىنبورعا جەتكىزۋدى ۇسىنادى:
توقبەرلينوۆ يحساندى, مەرگەنوۆ درانگۋردى (جانعوجا – ق.ق.), ۋاليەۆ قۇرماندى, جەتپىسوۆ عابباستى, نۇكىشەۆ نۇراحمەتتى, (ا)بلاەۆ ايتقاليدى, كوپجاساروۆ ەسكەندىردى, سۇلتانگەرەەۆ ءنادىرشاحتى, مەدەشەۆ ايتىلەپتى, يشانوۆ حابيبۋلانى, سنيكرەنتوۆ ءشاريشتى, قۇلباەۆ يسماعۇلدى, قارجاۋباەۆ راحمەتوللانى, سارىۋدرين (سارعوجين بولۋى كەرەك – ق.ق.) سابىردى, احمەتجانوۆ قايىرشانى, وماروۆ سالىقتى, قۇباناليەۆ مايداندى, ەرتىلەۋسوۆ (ىزتىلەۋوۆ – ق.ق.) ساعيدوللانى, قوسداۋلەتوۆ كۋانايدى, چۋلاەۆ قوجاستى, نۇرمۇحامەدوۆ حاس(ا)ندى, كوپجاساروۆ يسانى, قالمەنەۆ پۋراشتى, ساتاەۆ كەنجەعاليدى, قازاەۆ عۇبايدوللانى, وماروۆ حايروللانى, تىلەۋبەرگەنەۆ دجەبۋكينبەردى (جۇبەكەن – ق.ق.), نۇرمۇحامەدوۆ قابىشتى, مۇقانوۆ مۇحامەدقاليدى, تاناۋسوۆ مىرزابايدى, پوپوۆ يۆا گاۆريلوۆتى ي. داەدەنكو زەمسك باسقارماسىنىڭ مۇشەسى, وسىلاردى الاشوردانىڭ بەلسەندى قايراتكەرلەرى ءارى ناعىز قولداۋشىلارى رەتىندە. پرەدسەداتەل پەسكوۆسكي».
كورىپ وتىرعانىمىزداي, بۇل ءتىزىم كۇنباتىس الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ ەڭ بەلسەندى مۇشەلەرى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. ءدال وسى ءتىزىم بويىنشا كەيىن بۇلاردىڭ ءبارى دە قۋعىن-سۇرگىنگە, رەپرەسسياعا ۇشىراعان.
مىنە, وسى كەزدەن باستاپ قايىرشا حازىرەتتىڭ باسىنا بۇلت ءۇيىرىلدى دەپ ايتا الامىز. كەيىن الاشوردالىقتارعا امنيستيا بەرىلگەن كەزدە بىرنەشە جىل ءوز شارۋاشىلىعىمەن اينالىسىپ, بەيتاراپ تۇرعان. بۇل جونىندە سامات بەكبولاتوۆ دەگەن ازاماتتىڭ ءومىربايانىندا «1921 جىلدان 1924 جىلدىڭ اياعىنا دەيىن جىمپيتى اۋدانى شولاقاڭقاتى اۋىلىندا قايىرشا احمەتجانوۆتىڭ قولىندا مال باعىپ, جالشىلىقتا ءجۇردىم» دەگەن دەرەك كەزدەسەدى.
قايىرشا احمەتجانوۆتىڭ 1926 جىلى 25 قازان مەن 4 قاراشا ارالىعىندا ۋفا قالاسىندا وتكەن ىشكى رەسەي جانە ءسىبىر مۇسىلماندارىنىڭ ءىىى سيەزىنە قاتىسقاندىعى تۋرالى دەرەك ساقتالعان. سيەز پرەزيديۋمىنىڭ ۇسىنىسىمەن جەرگىلىكتى باشقۇرت ۇكىمەتىن – باشقۇرتستان ورتالىق كوميتەتىن سيەز اتىنان قۇتتىقتاۋ ءۇش ادامعا – حاسان-گاتا گاباشيگە, عيناتۋللا احمەتشينگە جانە قايىرشا احمەتجانوۆقا تاپسىرىلىپتى.
قولىمىزعا ازىرگە ناقتى دەرەك تۇسپەسە دە, 1923-1924 جىلداردان باستالعان جاپپاي قۋدالاۋ – سايلاۋ پۇرساتىنان ايىرۋ, ۇستەمە سالىق سالۋ, ول تولەنبەگەن جاعدايدا مال-مۇلكىن تاركىلەپ, جەر اۋدارۋ سەكىلدى قۋعىن-سۇرگىننەن قايىرشا حازىرەت تە تىس قالدى دەپ ايتا المايمىز.
«كوكەمدى 1932 جىلى ايداپ الىپ كەتتى, ءبىز دالادا قالدىق. ول كەزدە كۋيبىشەۆ (قازىرگى سامارا) وبلىسىندا تۇراتىن ەدىك. كەيىن اعايىندى ساعالاپ, ەلگە كەلدىك», دەيدى ەكەن قايىرشانىڭ قارىنداسى, احمەتجان مولدانىڭ 1916 جىلى تۋعان كەنجە قىزى ءاسيما اپاي. بۇل دەرەكتى بىزگە تەمىربولات اعاي جەتكىزدى.
سوڭعى ءسات
بايدىڭ, مولدانىڭ ۇرپاعى رەتىندە احمەتشە ۇلى قۇباش تا قۋعىن-سۇرگىن كورگەن. ۇلى تەمىربولاتتىڭ ايتۋىنشا, قۇباش ارابشا ساۋاتتى بولعان. قۇلپىتاسىندا 1882 جىلى تۋدى دەپ جازىلعانىمەن, شىن تۋعان جىلى 1899-1900 جىلدار بولۋى كەرەك. «اۋىل مەكتەبىن بىتىرگەن سوڭ ءدىن وقۋىن وقۋ ءۇشىن قازان قالاسىنا بارعان ەكەن. سول كەزدە بۇكىل رەسەيدە توڭكەرىس باستالىپ, كۇندە جيىن-ميتينگ بولىپ, قازان شاھارىنىڭ تىنىشى كەتىپ تۇرعان ەكەن. اكەم وقىماي, ەلگە قايتىپ كەلىپتى», دەيدى تەمىربولات اقساقال.
ول كەزدەرى قۇباش احمەتشەەۆتەر ءىلبىشىن (قازىرگى چاپاەۆ) شاھارى تۇسىندا, جايىقتىڭ سول جاعالاۋىن مەكەندەگەن. بۇل قازىرگى تەرەكتى اۋدانى شاعاتاي اۋىلدىق وكرۋگى, قىزىلجار اۋىلى ماڭى. دۋانا دا, شالقار كولى دە قاشىق ەمەس.
بولشەۆيكتەر بيلىگى تولىق ورناعان سوڭ «مولدانىڭ تۇقىمى, باي» دەگەن ايىپپەن قۇباش تا سوتتالىپ, جەر اۋدارىلعان. كەيىن امنيستياعا ءىلىنىپ, بوساعان سوڭ تۋعان اۋىلىنا بارماي, ناعاشىلارىن ساعالاپ, قازىرگى بەكەي, حانكول اۋىلدارىنا كەلگەن.
قۇباش احمەتشە ۇلىنا توقتالىپ وتىرعان سەبەبىمىز – قايىرشا حازىرەتتى سوڭعى رەت كورىپ, تىلدەسىپ قالعان, اقىرعى ساپارىنا شىعارىپ سالعان وسى كىسى. تاعى دا تەمىربولات قۇباش ۇلىنىڭ اڭگىمەسىنە قۇلاق تۇرەيىك:
«1930 جىلداردىڭ سوڭى, 1940 جىلداردىڭ باسى بولسا كەرەك, ايتەۋىر سوعىستان بۇرىن, اكەمىز قايىرشا حازىرەتتىڭ ءبىر حابارىن ەستىپ, رەسەي جەرىنە ىزدەپ بارىپتى. اتتەڭ, ناقتى قاي جەر ەكەنىن انىقتاپ سۇراپ الماپپىن, ايتسا دا ەسىمدە قالماعان. سونىمەن اكەم بارسا, حازىرەت قاتتى ناۋقاس ەكەن. توسەك تارتىپ جاتسا كەرەك. نەمەرە ءىنىسى كەلگەنىنە قاتتى قۋانىپ, «مەنىڭ كۇتكەن ادامىم كەلدى. ەندى ولە بەرسەم دە بولادى» دەپتى جارىقتىق. سول جەردە ءوزىنىڭ جەكە تۇسكەن فوتوسۋرەتىن جانە ۇستاعان قۇران كىتابىن ءوز قولىمەن اكەمە تابىستاعان. جانە كوپ ۇزاماي ومىردەن وتكەن. ارۋلاپ, پاكتەر الدىندا حازىرەت ك ۇلىمسىرەپ جاتىپتى. اكەم حازىرەتتى ءوز قولىمەن جەرلەپ, سۋرەت پەن قۇراندى ەلگە الىپ قايتقان...»
قايىرشا حازىرەتتىڭ قۇران كىتابى وسىلايشا قۇباش قارتتىڭ ۇيىندە ەڭ قاستەرلى بۇيىمعا اينالعان. كەيىن كەنجە ۇل تەمىربولاتتىڭ شاڭىراعىنا كوشكەن. تەمىربولات اعاي بۇل قۇراندى 2000 جىلداردىڭ باسىندا ورال قالاسىنا جۇمىس ساپارىمەن كەلگەن پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆقا سىيعا تارتقان.
«الاش قايراتكەرلەرى, قايىرشا حازىرەتتەر ارمانداعان تاۋەلسىزدىككە ءبىز جەتتىك. سول بابالار الاقانىنىڭ تابى قالعان كونەنىڭ كوزى قاسيەتتى قۇران ءسىزدى بالە-جالادان, سۇق كوزدەن, سۇعاناق تىلدەن قورعايتىن وققاعارىڭىز بولسىن», دەپتى تەمىربولات قۇراندى ۇسىنىپ تۇرىپ. پرەزيدەنت قۇراندى ءسۇيىپ, كەۋدەسىنە باسىپ, «ماعان بەرگەن سىيلىقتاردىڭ ىشىندەگى ەڭ قىمباتى وسى» دەگەن ەكەن.
باتىس قازاقستان وبلىسى
