كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
سودان بولار, كونتەكستەن جۇلىپ الىپ, بەلگىلى ءبىر سوزگە ازداعان وزگەشە رەڭك بەرسە, اركىمنىڭ اقىن ءسوزىن ءوز ماقساتىنا پايدالانۋىنا مۇمكىندىك تۋادى. كەڭەس داۋىرىندە ابايدىڭ ساقتالىپ قالۋى, سول ءداۋىردىڭ قاساڭ يدەولوگياسىنىڭ شەڭبەرىنە سىيۋى, ءتىپتى سول يدەولوگيانىڭ قارۋىنا اينالۋى دا ونىڭ ويلارىنىڭ ءارى كەڭ (ماسشتابتى), ءارى تەرەڭ بولعاندىعىنان, ءماتىنى قىسقا بولسا دا سالماقتى كەلەتىندىگىنەن دەسەك, قاتەلەسە قويماسپىز.
«كەيدە ەسەر كوڭىل قۇرعىرىڭ» ولەڭىنىڭ ءبىر جولى جايىندا, «ماحابباتسىز دۇنيە بوس» پا, الدە «دۇنيە دوس» پا دەگەن داۋ ءجۇرىپ جاتقانىنا ءبىراز جىل بولدى. وسى تالاس تۋرالى ءوز ويىمىزدى ءبولىسۋدى ءجون كوردىك. «كەيدە ەسەر كوڭىل قۇرعىرىڭ» ولەڭىندە جالپى ابايدىڭ ءوزى «ماحاببات, دۇنيە, دوس» دەگەن ۇعىمدارعا نە سىيعىزىپ وتىر؟ كونتەكست, تاقىرىپ نە جايىندا؟ جالپى مۇنداعى «ماحاببات» ادامعا تيەسىلى مە, الدە قۇدايعا ما؟ «شىن دوس» دەگەن شە, ادام با, الدە قۇداي ما؟ «دۇنيە» دەپ بايلىقتى, قازىنا-مالدى ايتىپ وتىر ما, الدە ءومىردى, ءفانيدى ايتىپ وتىر ما؟ ولەڭنىڭ ءاربىر جولىن تالداۋعا تالپىنىپ كورەيىك.
كەيدە ەسەر كوڭىل قۇرعىرىڭ,
ماحاببات ىزدەپ تالپىنار.
ىشەم دەپ بەينەت سۋسىنىن,
اساۋ جۇرەك القىنار.
تارتقان بەينەت, وتكەن جاس,
جۇرەكتىڭ وتىن سوندىرمەس.
ماحاببات – ءومىر كوركى, راس,
ولگەن سوڭ, ول دا ۇندەمەس.
ماحابباتسىز – دۇنيە بوس,
حايۋانعا ونى قوسىڭدار.
قىزىقتان وزگە قالساڭ بوس,
قاتىنىڭ, بالاڭ, دوسىڭ بار.
جۇرەگى جۇمساق بىلگەن قۇل,
شىن دوس تاپپاي تىنشىماس.
پايدا, ماقتان ءبارى – تۇل,
دوسسىز اۋىز تۇشىماس.
ولەڭنىڭ باسى
«كەيدە ەسەر كوڭىل قۇرعىرىڭ,
ماحاببات ىزدەپ تالپىنار» – دەپ باستالادى. «ەسەر كوڭىل», ياعني ەسىرىپ وتىرعان ادامعا قانداي ماحاببات كەرەك؟ ارينە, قۇدايدى قويا تۇرىپ, دۇنيەلىك قىزىق ىزدەيدى.
«ىشەم دەپ بەينەت سۋسىنىن», ماحاببات – «بەينەت سۋسىنى», ويتكەنى ماحاببات – قۇرباندىق. از دەگەندە ۋاقىتىڭ, قاجىر-قايراتىڭ سونىڭ جولىنا جۇمسالادى. «سەيفىل-مالىك جامالداي, بەينەتىڭە كونسەم-اي» (اسەت). ال قۇدايعا دەگەن ماحاببات بيىك يماننان, پارىزدان تۋىندايدى ءسىرا, ونى اباي بەينەت كورمەسە كەرەك.
«اساۋ جۇرەك القىنار», اساۋ جۇرەك ادامعا عاشىقتىقتان القىنادى, قۇدايعا عاشىقتىقتان تىنىش تابادى.
«تارتقان بەينەت, وتكەن جاس,
جۇرەكتىڭ وتىن سوندىرمەس».
جان بار, ەس جوق جاستىق شاقتا, «ماحاببات-قىزىق مول جىلداردا» سول ماحاببات دەپ تارتقان بەينەت, ىشكەن شاربات سۋسىن, كوڭىلدە قالعان جىلى ەستەلىك, كەزىندەگى الاۋلاعان سەزىم جۇرەگىڭە وت, جانىڭا قۋات بەرىپ, ول قۋات «ەسەر كوڭىلىڭە» دەم بەرىپ, ەگدە جۇرەكتى ەلپىلدەتىپ, ماحاببات وتىن قايتا مازداتىپ جاققىسى كەلەتىندەي. (ولەڭ 1890 جىلى جازىلعان, اباي 45 جاستا.)
«ماحاببات – ءومىر كوركى, راس,
ولگەن سوڭ, ول دا ۇندەمەس».
ماحاببات – ءومىر كوركى ەكەندىگىنە دالەل كەرەك ەمەس, ءسىرا.
«ولگەن سوڭ ۇندەمەيتىن ماحاببات», ياعني بۇ دۇنيەلىك ماحاببات, ادام بالاسىنا دەگەن ماحاببات. سوندا ولمەيتىن ماحاببات بار ما؟ بار ەكەن. «كوك تۇمان – الدىڭداعى كەلەر زامان» دەگەن ولەڭىندە اقىن «ادىلەتتىك, ارلىلىق, ماحاببات پەن ء–ۇش جولداسىڭ قابىردەن ءارى وتكەندە» – دەيدى. بۇل قۇدايعا دەگەن ماحاببات يماننىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە رۋحىڭمەن بىرگە «قابىردەن ءارى و دۇنيەگە وتەدى».
«ماحابباتسىز – دۇنيە بوس,
حايۋانعا ونى قوسىڭدار».
جالپى ءوزى حايۋان اتاۋلىعا دۇنيە-م ۇلىك كەرەك پە؟ ونىڭ جەيتىن – جەم-ءشوبى, جاتاتىن جەرى بولسا بولدى, دۇنيە-م ۇلىك جيناعان حايۋان بار ما؟ ادام تۇسىنىگىندە ينستينكتىمەن جۇرەتىن «وتتاعان حايۋان», ول قالاي دۇنيەگە دوس بولماقشى؟
سوندىقتان بۇل ولەڭدەگى «دۇنيە» دەگەن «عۇمىر» – ءومىر دەگەن ۇعىمنىڭ ءسينونيمى, قازىنا-مال, اقشا ەمەس.
«قىزىقتان وزگە قالساڭ بوس,
قاتىنىڭ, بالاڭ, دوسىڭ بار».
«قىزىق» دەگەن ءسوز ابايدا «ماحابباتپەن» قوسا جۇرسە, ونىڭ كۇشەيتكىشى, ءام ءسينونيمى رەتىندە جۇرە بەرەدى, مىسالى «ماحاببات-قىزىق مول جىلدار». بىرەۋگە عاشىق بولماساڭ, بولا الماساڭ دا «قاتىنىڭ, بالاڭ, دوسىڭ» بار, ماحابباتىڭدى سولارعا ارنا دەپ وتىر اقىن. ولەڭدە «دوس» دەگەن ۇعىم «قاتىن, بالامەن» قاتار تۇرعاندىقتان جاراتۋشى ەمەس ەكەندىگى تاعى انىق.
«جۇرەگى جۇمساق بىلگەن قۇل,
شىن دوس تاپپاي تىنشىماس».
«جۇرەگى جۇمساق بىلگەن قۇل» دەگەن كىم؟ جامان مەن جاقسىنى پارىقتاي بىلەتىن, ءارى مەيىرىمدى «ەستى ادام», قوعامنىڭ ۇلگىلى مۇشەسى,
«پايدا, ماقتان ءبارى – تۇل,
دوسسىز اۋىز تۇشىماس».
پايدا, ماقتان تۇل بولاتىن سەبەبى ولار «جارىم ادامعا», ناداندىققا تيەسىلى ۇلەس, سىرت قانا, سىمبات قانا, ەستى ادامنىڭ جان قۋاتى, رۋحى كۇشەيۋگە مۇددەلى بولعاندىقتان سىرلاساتىن, «شىن كۇلەتىن» ورەسى بيىك جاقسى دوس كەرەك. «اقىل وسسە, ول ءتۇپسىز تەرەڭ جاقسىلىق سۇيمەكتىكپەن وسەر», (كىتاپ-تاسديق).
«ەكى ءتۇرلى نارسە عوي سىر مەن سىمبات.
ارزان, جالعان كۇلمەيتىن, شىن كۇلەرلىك
ەر تابىلسا جارايدى, قىلسا سۇحبات».
...«جولداستىق, سۇحباتتاستىق –
ءبىر ۇلكەن ءىس»
«...ءوسىپ-ءونۋ جولىنداعى ادامنىڭ تالاپ قىلىپ ىزدەنەر قارىزدى ءىسىنىڭ الدى – اۋەلى دوس كوبەيتپەك. ول دوسىن كوبەيتپەكتىڭ تابىلماعى ءوزىنىڭ وزگەلەرگە قولىڭنان كەلگەنىنشە دوستىق ماقامىندا بولماق. كىمگە دوستىعىڭ بولسا, دوستىق شاقىرادى», (كىتاپ-تاسديق).
ويىمىزدى قورىتىندىلاي كەلە, اباي بۇل ولەڭىندە «ماحاببات» دەگەن ۇعىمعا دوسقا, قاتىن-بالاعا, وتباسىعا دەگەن ماحابباتتى سىيعىزعانىن, ول ەكىجاقتى, قايتارىمدى بولاتىنىن, سونىمەن ومىرىڭە شىنايى ماعىنا بىتەتىنىن, «دۇنيە بوس» بولمايتىنىن, وتباسىنىڭ, دوستاردىڭ ماڭىزىن بىلدىرگەنى دەگەن پىكىردەمىز.
ادامنىڭ نەگىزگى قۇندىلىعى – ونىڭ وتباسى, تۋىستارى مەن ارالاساتىن ورتاسى. وتباسىنداعى ماحاببات – سول وتباسىنىڭ بەرەكەسى مەن باقىتىنىڭ, جاقسى تاربيەنىڭ كەپىلى. مۇنداي وتباسى جاسامپاز ۇرپاق تۋدىرادى. ۇرپاق – ەلدىڭ بولاشاعى.
ال تىلەك-نيەتى ءبىر, سىيلاساتىن شىنايى دوسسىز ەستى ادامنىڭ, ەلدىڭ ەرتەڭىن ويلايتىن ازاماتتاردىڭ رۋحاني ءوسىپ-ءونۋى, وي-پىكىردىڭ دامۋى جوق. ياعني ەلدىڭ جاقسىلىققا وزگەرۋى, دامۋى جوق.
ەندەشە ابايدىڭ سوزدەرى ادەبي تارتىس, ساراپتاما دەڭگەيىندە قالىپ قويماي, ونىڭ شىن ماعىناسىن تاۋىپ, وعان ويىمىزدان ورىن بەرىپ, بويىمىزعا ءسىڭدىرىپ, كۇندەلىكتى ومىردە قولدانا ءبىلۋ الدەقايدا ماڭىزدى.
سۇلتان ىبىراي,
ابايتانۋشى
