مۇنايلى ءوڭىر قارجىنى نەگە يگەرە المادى؟

راس, بۇرىندا دا ءدال وسىنداي بولماعانىمەن, قارجىلىق ءھام ەكونوميكالىق داعدارىستار كەزىك­تى. جاھان ەلدەرىنىڭ ەكونوميكاسىنا وراسان شىعىن كەلتىرگەن قاۋىپتى ىندەتتەن كەيىنگى احۋالدى ساۋىقتىرۋدىڭ قانداي جولى بار؟ الدىمەن ايتارىمىز, بۇرىنعىشا شيكىزاتتىق رەسۋرستارعا يەك ارتا بەرۋدىڭ ءجونى قيسىنعا كەلمەيدى. ويتكەنى ۇلتتىق ەكونوميكانى جانداندىراتىن تىڭ رەفورمالار قاجەتتىگىن العا تارتىپ وتىرعان ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت تو­قاەۆتىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ كەلەشەكتەگى قۇرىلىمىنا جاڭا كوزقاراس قاجەت. اسىرەسە, وتاندىق ونەركاسىپ, ەنەرگەتيكا, اۋىل شارۋاشىلىعى, قىزمەت كورسەتۋ سەكىلدى باستى سالالاردىڭ ءرولىن ايقىنداعان ءجون. باسقاشا ايتقاندا, وتاندىق ەكونوميكانىڭ جاڭا قۇرىلىمى قالىپتاسۋعا ءتيىس.

– ەل مۇددەسى – بارىنەن بيىك. مەن بارلىق مەملەكەتتىك قىزمەتشىدەن ءوز جۇمىسىن ادال اتقارۋدى تالاپ ەتەمىن. ءبىر سوزبەن ايتسام, كاسىبيلىك, ادالدىق جانە قاراپايىمدىلىق ءبىزدىڭ باستى قاعيداتتارىمىز بولۋعا ءتيىس. قوعامدا جاڭا قۇندىلىقتار ورنىقتىرىپ, جاقسى قاسيەتتەرگە يە بولا الماساق, رەفورمانىڭ ءبارى بەكەر, – دەدى پرەزيدەنت.

دەمەك وتاندىق ەكونوميكا­نىڭ بار سالاسىن ودان ءارى وركەن­دەتۋگە بەل بۋ ءۇشىن ءار دەڭگەيدەگى اكىمدەر مەن ءىس باسىندا جۇرگەن وزگە دە لا­ۋازىم يەلەرى تاراپى­نان ءبىر سەرپىلىس قاجەت-اق. الاي­دا جەرگىلىكتى جەردە ءالى بۇيىعى­لىقتىڭ بۇعاۋىن بىرت-بىرت ۇزە­تىن بۇلقىنىس بايقالماي تۇر. بۇعان بىرنەشە مىسالدى العا تارتۋعا بولادى.

ماسەلەن, وبلىستىق مەملە­كەتتىك ەڭبەك ينسپەكتسياسى باس­قار­­ماسىنىڭ باسشىسى يگى­لىك اۋ­باكىروۆتىڭ ايتۋىنشا, ەڭ­بەك شارت­تارىن ەسەپكە الۋ­دىڭ بى­رىڭ­­­عاي جۇيەسىنە ەنگىزۋ دەڭ­گەيى كوڭىل كونشىتەر ەمەس. قازىر بۇل كورسەت­كىش 82,4 پايىزدى قۇراپ وتىر.

– اتىراۋ قالاسىندا 455 مەكەمەدە – 28 998, جىلىوي اۋدانىن­دا – 3 869, يندەردە – 213, يساتايدا – 276, ماقاتتا – 117, ماحامبەتتە – 358, قىزىلقوعادا – 75, قۇرمانعازى اۋدانىندا 478 ەڭبەك شارتى بىرىڭعاي جۇيەگە تىركەلمەگەن. 2022 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن بۇل كورسەتكىشتى 85 پايىزعا جەت­كىزۋ ءۇشىن باسقارما باسشىلارى مەن قالا, اۋدان اكىمدەرى ۇكىمەتتىڭ تاپسىرماسىن جەكە با­قى­­لاۋ­­عا الۋى قاجەت, – دەيدى ي.اۋباكىروۆ.

ال «تەڭىزشەۆرويل» جشس كۇردەلى جوبالار جونىندەگى باس مەنەدجەردىڭ ورىنباسارى ەربول جۇماعازيەۆتىڭ دەرەگىنە قاراعاندا, تەڭىز جوباسىنداعى قىزمەتكەرلەردى جوسپارلى بوساتۋ جۇمىس كولەمىنىڭ اياقتالۋىنا بايلانىستى جۇزەگە اسىرىلادى. ماسەلەن, بىلتىر قاراشا-جەل­توقسان ايلارىندا 6 159 ادامنىڭ جۇمىس­تان بوساتىلاتىنىنا بولجام جاسال­عان. بۇدان بولەك 753 ادام باسقا جۇمىسقا اۋىستىرىلادى. بىلتىرعى تامىزدا اتىراۋ وبلىسى اكىمدىگىنىڭ جوبادان بوساتىلاتىن قىزمەتكەرلەرگە قولداۋ كورسەتۋ جونىندەگى ۇسىنىسىنا وراي قىسقا مەرزىمدى وقىتۋ كۋرس­تارى ىسكە قوسىلعان. قازىر كەن ورنىنداعى جوبادان بوساتىلعان 81 ادام اتالعان كۋرستان وتكەن. ونىڭ ىشىندە 64 ادام جۇمىسقا ورنالاسقان. از با, كوپ پە؟

وبلىس اكىمى سەرىك شاپكەنوۆ­تىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, ەڭبەك كەلىسىم­شارتىن جۇيەلەۋ, قىزمەت­كەرلەرگە الەۋمەتتىك اۋدارىمدى ۋاقتىلى جۇرگىزۋ قاجەت.

– كەز كەلگەن مەكەمەدە جالا­قىعا نەمەسە الەۋمەتتىك تولەم­دەرگە قاتىستى ەشقانداي ماسەلە تۋىن­داماۋى قاجەت. ەگەر باسشىلار بۇل جۇمىستى جۇرگىزە الماسا, ورنىن بوساتۋىنا تۋرا كەلەدى. باسشىنىڭ سالعىرتتىعىنان قىزمەت­كەرلەر قيىندىق كورمەۋگە ءتيىس. قىزمەتكەرلەر جۇمىسىن ادال اتقاراتىنىن بىلەمىز. الاي­دا جالا­قىسى دا, الەۋمەتتىك جارناسى دا ۋاقىتىندا اۋدارىلمايدى. بۇلاي بولمايدى. سوندىقتان بۇل ماسەلەنى باقىلاۋدا ۇستاۋ قاجەت, – دەگەن تالاپ قويدى س.شاپكەنوۆ.

وبلىستىق ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ باسقار­ماسى­نىڭ باسشىسى ايگۇل اجى­عاليەۆانىڭ مالىمەتىنشە, رەس­پۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن ترانسفەرتتەردىڭ جوسپارىنا تۇزەتۋ ەنگىزىلگەن. جۇمىس كولە­مىنىڭ تولىق ورىندالماۋىنا بايلانىستى 13 ملرد 728 ملن تەڭگە قىسقارتىلعان.

– جىل قورىتىن­دىسىمەن يگەرىل­مەيتىن رەسپۋب­لي­كالىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن ترانسفەرتتەر بار. بۇلار – قى­زىل­قوعا اۋدانىنىڭ تاسقۇ­دىق, سوركول, سارىقۇماق, بىلقىل­داق­تى, قوڭىراۋلى, كەنباي ەلدى مەكەندەرىندە گاز قۇبىرى جەلى­لەرىن سالۋعا – 500 ملن تەڭگە, ماحامبەت اۋدانىنداعى جايىق وزەنىنىڭ جاعالاۋىن نىعاي­تۋعا – 1 562 732 مىڭ تەڭگە, اتى­راۋ قالاسىنىڭ تالعايران اۋى­لىن­داعى تۇرعىن ۇيلەردىڭ ينجە­نەرلىك جۇيەلەرىنە – 1 800 526 مىڭ تەڭگە, يندەر اۋدانىندا تۇرعىن ۇيلەردىڭ ينجەنەرلىك جۇيەلەرىنە – 245 506 مىڭ تەڭگە, – دەيدى ايگۇل اجىعاليەۆا.

وسى ورايدا وبلىس اكىمى سەرىك شاپكەنوۆ بيۋدجەتتى جوسپارلاۋدا كەمشىلىكتەر بولعانىن جاسىرعان جوق. ال جوسپارلانعان جوبالاردى ىسكە اسىرۋ كەزىندە ءتارتىپ تومەن دەڭگەيدە بولىپ وتىر.

– مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, اتى­راۋ وبلىسىن الەۋمەتتىك-ەكونو­مي­كالىق دامىتۋ تۋرالى كەشەن­دى جوسپار جاساقتالىپ, ءتيىستى قاراجات ءبولىندى. الايدا جۇمىس­تىڭ جۇرگىزىلمەۋىنە بايلانىس­تى بولىنگەن قارجىنى كەرى قاي­تاردىق. بۇل – بىزگە سىن. ەشكىمدى قورقىتىپ جۇمىس ىستەتپەيمىز. ەگەر مەردىگەر مەكەمە كەلىسىلگەن كەستەدەن تىس قالسا, زاڭ اياسىندا كەلىسىمشارتتى بۇزۋ كەرەك. مەملەكەتتىڭ قاراجاتىن جىمقىرعان مەردىگەرلەر زاڭ الدىندا جاۋاپ بەرۋگە ءتيىس. بىردە-ءبىر مەملەكەتتىك قىزمەتشى ولاردى اراشالاۋشى بولماسىن, – دەگەن پىكىر ءبىلدىردى س.شاپكەنوۆ.

ارينە, مۇنايلى وڭىرگە رەس­پۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىن­گەن ترانس­فەرتتىك قارا­جات كولەمى از ەمەس. تەك ونىڭ ماقساتتى جۇم­سا­لىپ, جۇمىس ساپا­لى اتقارىلسا عانا جەمىسى كورىنەتىنى داۋسىز. بىراق ءوڭىر ءتيىستى جۇمىستىڭ اتقارىلماۋىنان 14 ملرد تەڭگەگە جۋىق قارجىنى ۋىستان شىعارىپ الىپ وتىر. بۇعان كىم كىنالى؟

ال مەكتەپ, بالاباقشا سەكىلدى الەۋمەتتىك نىسانداردىڭ ساپاسى سىن كوتەرمەيدى. جاڭادان سالىنسا دا, كۇردەلى جوندەۋ جۇ­مىستارى جاسالسا دا, ىلۋدە ءبىر رەت وكپەك جەل سوقسا, مەكتەپتەر مەن مادەنيەت ۇيلەرىنىڭ شاتىرى قالبالاقتاپ «ۇشا» جونەلەتىنى بار. جاقىندا جەرگىلىكتى باسپا­سوزدە جىلىوي اۋدانىنىڭ اقكيىزتوعاي اۋىلىنداعى وكرۋگ اكىمدىگى عيماراتىنىڭ قابىرعاسى جارىلىپ تۇرعانى تۋرالى اقپارات تارادى. مىنە, اقاۋسىز سالىنعان قۇرىلىس سالاسىنداعى ساپانىڭ كورىنىسى وسىنداي سيپات الىپ وتىر.    

اتىراۋدا اسىرەسە, اۋىل تۇر­عىن­دارىنىڭ تابىس كوزىنە اينالاتىن سالانىڭ ءبىرى – اۋىل شارۋاشىلىعى. كەيىنگى جىلدارى بۇل سالادا تۇر­عىنداردى جۇمىسقا تارتىپ, تىڭ تەحنولوگيانى ەنگىزگەندەر بار. ماسەلەن, «اتىراۋاگروونىمدەرى», «ساراي­شىق», «داستان», «فەنيكس», «دوستان اتا», «نۇرلى دالا» اگرو­فيرماسى» سەكىلدى شارۋا قوجالىقتارى جۇمىسىن جەتىل­دىرىپ, ەگىندى دە ەگىپ, مالدى دا ءوسىرىپ وتىر. ال قۇرمانعازى اۋدانىندا برويلەر ەتىن وندىرەتىن قۇس فابريكاسى ىسكە قوسىلدى.

ارينە, اتىراۋدا ازىق-ت ۇلىك بەل­دەۋى قۇرىلدى دەۋگە ءالى ەرتەلەۋ بولار. بۇرىن بۇل بەلدەۋدى ماحامبەت اۋدانىنان قۇرۋ ماسە­لەسى قوزعالىپ ەدى. الايدا وسى كەزگە دەيىن ەشكىم وڭىردە بۇل ماسەلە تولىق شەشىمىن تاپتى دەگەندى  اشىپ ايتقان جوق. ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىن قۇرۋدىڭ تەتىكتەرى, ءتيىمدى تۇستارى قانداي؟ بۇل سا­ۋالدار دا جاۋاپسىز قالىپ كەلەدى. بىزدىڭشە, مۇنىڭ بىرنەشە ءتيىمدى تۇسى بار.

بىرىنشىدەن, بۇل ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋمەن قاتار, اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرى­لىمدارىندا وندىرىلەتىن وتاندىق ونىمدەردىڭ ساپاسى مەن باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرادى. ەكىنشىدەن, ىشكى نارىقتاعى باعانىڭ تۇراقتى ساقتالۋىنا ىقپال ەتەدى. ۇشىنشىدەن, وزگە ەلدەردەن تاسىمالداناتىن ساپاسىز تاۋارلارعا, سول ارقى­لى پايدا كورەتىن پىسىقاي الىپ­ساتارلارعا توسقاۋىل قويىلار ەدى. تورتىنشىدەن, وزگە ەلدىڭ كوكونىس, باقشا داقىلدارى ارقىلى وسىمدىك زيانكەستەرىنىڭ ەل اۋماعىنا تارالۋى شەكتەلەر ەدى.

ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋى ءبىر اۋ­دان­­­­نىڭ اۋماعىمەن شەكتەلمەي, وزگە­لەرىندە دە قۇرىلسا ار­تىق ەتپەيتىنى داۋسىز. ال اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارىن ساپالى وندىرەتىن قۇرى­لىم­داردىڭ بىلىكتى ماماندارعا زارۋلىگى ءالى دە جويىلعان جوق. وسى سالاعا دا قاجەت مامانداردى كا­سىبي تۇرعىدان قايتا دايارلاسا قاي­تەدى؟ سوندا بارىنە بىردەي مۇناي-گاز ونەركاسىبىندە جۇمىس تابىلمايتىن ەلدى مەكەن جاستارىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا قىزىعۋشىلىعى ويانار ەدى. سونداي-اق ءار اۋداندا بوي كوتە­رىپ جاتقان مەكتەپتەر مەن بالاباق­شالار, ەلدى مەكەندەردى ءبىر-بىرىمەن جالعايتىن جول قۇرى­لىسىن سالۋدا وزگە ەلدىڭ ارزانقول جۇمىسشىلارىنان گورى ءوز ءىسىن جاۋاپكەرشىلىكپەن اتقاراتىن وتاندىق مامانداردىڭ ءباسى باسىم بولاتىنى داۋ تۋعىزبايدى. ويتكەنى الەۋمەتتىك نىساندار مەن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىستارىنىڭ ساپالى سالىنۋىنا جاۋاپكەرشىلىكتى كورشى ەلدەن كەلگەن گاستەربايتەرلەر ەمەس, الدىمەن ءوز وتانداستارىمىز جەتە سەزىنەتىنى انىق.

ء«بىز وركەنيەتتىڭ العى شەبىن­دەگى مەملەكەتكە اينالۋ ءۇشىن تەك ۇي­رە­نەتىن ەمەس, وزگەگە ۇيرەتەتىن ۇلت­قا اينالۋىمىز قاجەت. سون­داي-اق تەك تۇتىنۋشى ەمەس, جاڭا دۇنيەنى ءون­دى­رۋشى ۇلت اتانۋىمىز كەرەك. وعان حالقىمىزدىڭ الەۋەتى, دارىنى, قارىم-قابىلەتى جەتەدى», دەيدى پرەزيدەنت.

دەمەك ەلدىڭ ءار ازاماتى تىڭ سەرپىلىستىڭ قاجەتتىگىن سەزىنۋگە ءتيىس. بۇل ءۇشىن جاڭاشا ويلاۋدىڭ, ءتۇيىندى ماسەلەنى تارقاتۋ جولدارىنا جاڭا كوزقاراسپەن قاراۋدىڭ, ەڭ باستىسى, بۇيىعىلىقتان بۇلقىنىستى باسىم ءتۇسىرۋدىڭ وڭتايلى ءساتى كەلىپ تۇر.

اتىراۋ وبلىسى