سايلاۋ ناتيجەسى حالىقتىڭ بۇگىنگى مەملەكەت باسشىسىنىڭ اينالاسىنا توپتاسىپ, ونىڭ ساياساتى مەن جۇرگىزىپ جاتقان رەفورماسىن قولدايتىنىن انىق كورسەتتى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاۋىمەن ىسكە اسىپ جاتقان كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ ماڭىزدى نوۆەللالارىنىڭ تاعى ءبىرى كونستيتۋتسيالىق كەڭەستى كونستيتۋتسيالىق سوتقا اينالدىرۋ. كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ ورگانىنا جاڭا وكىلەتتىكتەر بەرۋ ارقىلى قازاقستاندىق كونستيتۋتسيالىقتىڭ دامۋ جولىنداعى جاڭا كەزەڭ باستالادى. الەمدىك تاجىريبە كورسەتىپ وتىرعانداي, كوپ ەلدە كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ ورگاندارى وسىنداي ەۆوليۋتسيالىق دامۋ جولىنان وتكەن. كوپتەگەن مەملەكەتتە ولاردىڭ نىسانى وزگەرىپ, جاڭا وكىلەتتىكتەرى پايدا بولىپ, ءوتىنىش سۋبەكتىلەرىنىڭ ءتىزىمى كەڭەيتىلىپ وتىرعان.
ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيالىق دامۋ جولىمىزدى ايتقان كەزدە قولدانىستاعى كونستيتۋتسيا قابىلدانعاننان كەيىن قۇرىلعان قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسيالىق كەڭەسىنىڭ رولىنە ەرەكشە توقتالعان ءجون. كەڭەس وسى جىلدار ىشىندە ەلىمىزدىڭ قۇقىقتىق مەملەكەت قاعيداتتارىن بەكىتۋ ىسىنە لايىقتى ۇلەس قوستى.
1996 جىلدان باستاپ كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە 200-دەن استام ءوتىنىش كەلىپ ءتۇستى. كەڭەس 140-تان استام نورماتيۆتىك قاۋلى قابىلدادى. جالپى نە ءىشىنارا 30 زاڭ مەن حالىقارالىق شارت كونستيتۋتسيالىق ەمەس دەپ تانىلدى. قوعامدا رەزونانس تۋدىرعان بىرقاتار زاڭنىڭ كونستيتۋتسياعا سايكەستىگى راستالدى.
نەگىزگى زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزدى قۇرالدارىنىڭ ءبىرى – كونستيتۋتسيا نورمالارىن رەسمي ءتۇسىندىرۋ. كونستيتۋتسيالىق كەڭەس وسىنداي جۇزدەگەن ءوتىنىشتى قارادى. باستى كونستيتۋتسيالىق نەگىزدەردىڭ مازمۇنى مەن ولاردىڭ دامۋ پەرسپەكتيۆالارى ايقىندالدى. مەملەكەت, قوعامدىق بىرلەستىكتەر مەن ازاماتتار اراسىنداعى قارىم-قاتىناس قاعيداتتارىنا قاتىستى بىرقاتار ماسەلە ءتۇسىندىرىلدى. ولاردىڭ قاتارىندا ادام قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ تەتىكتەرى, سونداي-اق كونستيتۋتسيالىق دامۋدىڭ باسقا دا ماڭىزدى ماسەلەلەرى بولدى.
كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ءوز تاريحىندا ەلىمىزدەگى كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتىڭ جاي-كۇيى تۋرالى پارلامەنتكە 27 جولداۋ ۇسىندى. ولاردا ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ, زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىن جەتىلدىرۋ, زاڭنامانى كونستيتۋتسياعا سايكەس كەلتىرۋ جانە باسقا دا ماسەلەلەر كوتەرىلدى.
كونستيتۋتسيالىق كەڭەس نەگىزگى زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار جوباسىنا الدىن الا كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا ءوزىنىڭ تىڭ فۋنكتسياسىن ءۇش رەت ىسكە اسىردى. وسىلايشا, قازاقستاندا كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرۋ تاجىريبەسى جيناقتالدى.
كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ وسىنداي نورماتيۆتىك قاۋلىلارىنىڭ كۇشى قولدانىستاعى قۇقىقتىڭ قۇرامىندا بولاشاقتا دا وتە ماڭىزدى بولىپ قالا بەرەدى.
جالپى كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ قورىتىندى شەشىمدەرى ەلىمىزدەگى كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىق رەجىمىن نىعايتۋعا بارىنشا وڭ ىقپال ەتتى.
كەڭەس كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىقتاردى ناسيحاتتاۋدا بەلسەندى ءرول اتقاردى. ول وقۋشى جاستاردىڭ قۇقىقتىق مادەنيەتىن تاربيەلەۋ ءۇشىن ءارتۇرلى: كونكۋرستار, ىسكەرلىك ويىندار, كەزدەسۋلەر, اشىق ەسىك كۇندەرىن وتكىزىپ وتىردى, وقۋشىلار مەن ستۋدەنتتەردى اشىق وتىرىستارعا قاتىستىرۋدى داعدىعا اينالدىردى.
2018 جىلدان باستاپ كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ جانىندا قۇرامىنا جيىرمادان استام بەلگىلى قۇقىقتانۋشى عالىمدار كىرەتىن عىلىمي-كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەس جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ وتىرىستارىندا زاڭناما ەۆوليۋتسياسىنىڭ ەڭ وزەكتى اسپەكتىلەرى قارالدى.
كونستيتۋتسيالىق كەڭەس رەسپۋبليكا كونستيتۋتسياسىنا عىلىمي-قۇقىقتىق تۇسىنىكتەمەلەر, كونستيتۋتسيالىق قۇقىق بويىنشا اكادەميالىق كۋرس جانە باسقا دا كىتاپتار شىعاردى. ولاردىڭ ىشىندە: «قازاقستاندا كونستيتۋتسيوناليزمدى بەكىتۋ شەجىرەسى», «قازاقستان جانە ۆەنەتسيا كوميسسياسى: قۇقىق ارقىلى دەموكراتيا ءۇشىن», «قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ ەنتسيكلوپەديالىق انىقتامالىعى», «قازاقستان جولى: كونستيتۋتسيوناليزم, ادام, بەيبىتشىلىك جانە وركەندەۋ» سياقتى جيناقتار بار. ولاردىڭ بارلىعى جوعارى وقۋ ورىندارىنا, كىتاپحانالارعا تاراتىلىپ, كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ سايتىندا ورنالاستىرىلدى.
كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ حالىقارالىق قىزمەتى قۇقىق ۇستەمدىگىن بەكىتۋ جانە شەت ەلدەردە ەلىمىزدىڭ قولايلى ءيميدجىن قالىپتاستىرۋ ۇدەرىسىندە ماڭىزدى ءرول اتقاردى.
قازاقستان 1998 جىلدان باستاپ ەۋروپا كەڭەسىنىڭ ۆەنەتسيا كوميسسياسىندا باقىلاۋشى بولىپ, ال 2012 جىلى ونىڭ تولىققاندى مۇشەسىنە اينالدى. قازاقستان تاراپىنىڭ سۇراۋى بويىنشا ۆەنەتسيا كوميسسياسى بىرقاتار زاڭنامالىق اكتىگە قاتىستى قورىتىندى بەردى.
2013 جىلى كونستيتۋتسيالىق كەڭەس 118 ەل مۇشە بولىپ تابىلاتىن كونستيتۋتسيالىق سوت تورەلىگى جونىندەگى دۇنيەجۇزىلىك كونفەرەنتسياعا كىردى.
1997 جىلدان باستاپ كونستيتۋتسيالىق كەڭەس كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ ورگاندارىنىڭ ەۋرازيالىق قاۋىمداستىعىنا مۇشە بولدى. ال 2017 جىلدان باستاپ اتالعان قاۋىمداستىق توراعاسىنىڭ قىزمەتىن اتقارىپ كەلەدى.
كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ازيا كونستيتۋتسيالىق سوتتارى مەن بالامالى ينستيتۋتتار قاۋىمداستىعىنىڭ مۇشەسى بولىپ تابىلادى. 2019-2021 جىلدارى قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسيالىق كەڭەسى وسى قاۋىمداستىق توراعاسى مىندەتىن اتقاردى. پاندەمياعا بايلانىستى بولعان قيىن جاعدايعا قاراماستان, كەڭەس الەمدىك جانە وڭىرلىك قوعامداستىقتىڭ جوعارى باعاسىنا يە بولعان كوپتەگەن ءىس-شارا جۇرگىزدى.
قازاقستاننىڭ اتالعان حالىقارالىق قۇرىلىمدارعا توراعالىق ەتۋى ەلىمىزدىڭ كونستيتۋتسيالىق كەڭەسى بەدەلىنىڭ جوعارى بولعاندىعىن ايعاقتايدى.
كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە رەسمي ساپارلارمەن بۇۇ, ەقىۇ, ەۋروپالىق وداق, ەۋروپا كەڭەسى جانە باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ دەلەگاتسيالارى كەلدى. ەكىجاقتى قاتىناستار سالاسىندا كونستيتۋتسيالىق كەڭەس 50-دەن استام ەلدىڭ كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ ورگاندارىمەن تىعىز بايلانىستا بولدى.
سوڭعى ونجىلدىقتاعى كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار تاجىريبەسى ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسياعا قايشى كەلەتىن زاڭداردى قولدانۋدان ءوز قۇقىقتارىن قورعاۋ ماقساتىندا كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋعا قولجەتىمدىلىگىن كەڭەيتۋ حالىقارالىق ءۇردىسىن كورسەتەدى. بۇل جەكە جانە زاڭدى تۇلعالارعا كونستيتۋتسيالىق ادىلەت ورگاندارىنا تىكەلەي جۇگىنۋ قۇقىعىن بەرۋ ارقىلى دا, سوتتار, ومبۋدسمەن, باس پروكۋرور جانە باسقا دا سۋبەكتىلەر ارقىلى ءوتىنىش جاساۋ مۇمكىندىگىن بەرۋ ارقىلى ىسكە اسىرىلادى. كەڭەس وسى ماسەلەلەردى كوتەرىپ بىرنەشە رەت ناقتى ۇسىنىستار ەنگىزگەن بولاتىن. كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ وسى باستامالارى سوڭعى بولعان كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردا قولداۋ تاپتى.
وسىلايشا كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ءوزىنىڭ پروگرەسسيۆتى باستامالارىمەن جانە شەشىمدەرىمەن بۇكىل قۇقىقتىق جۇيەنىڭ ەۆوليۋتسياسىنا وڭ اسەر ەتتى, قۇقىقتىڭ جالپى قاعيداتتارىن تۇجىرىمداپ كەتتى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ قىزمەتى كونستيتۋتسيانىڭ جاسامپازدىق الەۋەتىن نەعۇرلىم تولىق اشۋعا, وعان اعىمداعى زاڭنامانى سايكەستەندىرۋدى قامتاماسىز ەتۋگە, جاڭا مودەلگە كوشۋ ءۇشىن قاجەتتى جاعدايلار جاساۋعا مۇمكىندىك بەردى.
جاڭا قۇرىلعان كونستيتۋتسيالىق سوت ءوز قىزمەتىندە كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ جيناعان تاجىريبەسىن پايدالانۋعا ءتيىس. وسى ءۇردىس مەملەكەتتىڭ كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ فۋنكتسياسىن ءتيىمدى جۇزەگە اسىرۋىنا, كونستيتۋتسيانىڭ ۇستەمدىگى مەن تىكەلەي قولدانىلۋىن قامتاماسىز ەتۋگە وڭ ىقپال ەتەتىن بولادى.
جاڭا كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا بارلىق ءىس-شارا جاسالدى. قازىرگى ۋاقىتتا كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ جۇمىسىنا كەرەكتى اكتىلەر ازىرلەندى, بولاشاق سوت اپپاراتىن كەڭەيتۋ بويىنشا جانە باسقا دا ۇيىمداستىرۋشىلىق سيپاتتاعى شارالار قابىلداندى. ماتەريالدىق-تەحنيكالىق قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. قىزمەتكەرلەردىڭ جۇمىس ورىندارى بەلگىلەنگەن نورمالارعا سايكەس جاساقتالدى.
كونستيتۋتسيالىق سوت بارلىق زاماناۋي تالاپتارعا جاۋاپ بەرەتىن عيماراتتا ورنالاساتىن بولادى. سوڭعى ءۇش جىلدا جاڭا اكىمشىلىك عيماراتتىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلدى. قازاقتا «بي بول, بي بولماساڭ بي تۇسەتىن ءۇي بول» دەگەن ناقىل ءسوز بار, سول ءسوزدى تارقاتىپ ايتساق, كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ سۋديالارى استانانىڭ كوركىن كەلتىرىپ تۇرعان, بيگە لايىق كوكسارايدا قىزمەت ەتەتىن بولادى. كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ جۇمىسى ادىلەتتى قازاقستاننىڭ يگىلىگىنە قىزمەت ەتەدى دەپ سەنەمىن.
قايرات ءمامي
