تۋريستەر بەلگىلى ءبىر ايماقتىڭ تىنىس-تىرشىلىگىمەن تانىسىپ, ىلكى زاماننان بەرى جالعاسىپ كەلە جاتقان ۇلتتىق مۇرانىڭ ۇلاعاتىن ۇعىنعىسى كەلەدى. تانىمدىق دەڭگەيىن ارتتىرۋعا تىرىساتىن تۋريستەردى بەدەرلى بۋراباي وڭىرىندەگى قاتاركول مەن اقىلباي اۋىلدارى, قورعالجىننىڭ جەرگىلىكتى ۇلت ءداستۇرىنىڭ كۇبىسى كۇمپىلدەپ تۇرعان كەڭ جازيراسى, ەرەيمەننىڭ ەتەگىندەگى تورعاي اۋىلى قىزىقتىرادى. شىنداپ ىزدەسە, جۇرگەن اياققا ىلىگەتىن جورگەم قاي جەردە دە بار.
– تۋريستەرگە سالت-ءداستۇر, ادەت-عۇرىپتى ۇيرەتە الاتىن ءارى سول ارقىلى ءتان ازىعى مەن جان ازىعىن بەرە الاتىن فەرمەرلەر مەن قولونەر شەبەرلەرىن ىنتىماقتاسا جۇمىس ىستەۋگە شاقىرامىز. شىن مانىندە حالىقتىڭ قولونەرى شەبەرلىك ساعاتتارى ءۇشىن عانا ەمەس, اتا ءداستۇردى جالعاستىرىپ, بۇگىنگىنىڭ كادەسىنە جاراتۋ ءۇشىن دە كەرەك, – دەيدى قازاقستاندىق اگرو جانە اۋىلدىق تۋريزم قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى حاليدا تولەگەنوۆا, – ءتىپتى قالانىڭ قىز-كەلىنشەكتەرى سيىر ساۋدى ۇيرەنگىسى كەلەدى. ساۋىلعان سۇتتەن ءسۇت ونىمدەرىن دايىنداپ كورمەك. ولار تابيعي تازا ءونىمنىڭ قاسيەتىن ۇعىنىپ وتىر.
ءدال قازىر بۇل شارۋا قالانىڭ عانا ەمەس, اۋىل ادامدارى ءۇشىن دە وزەكتى. اۋىلدىڭ وزىندە بيە ساۋمايتىن, قىمىز باپتامايتىن, بەينەتىن بەلدەن كەشىپ قارا مال ۇستاعانىمەن, اۋزىنا اعارعان تيمەيتىندەر جەتەرلىك. بوساعاسىنا بەس سيىر بىتسە دە قايماق, مايىن قالاداعى بازاردان ساتىپ الاتىندار پايدا بولعان. ال مىنا باستاما اۋىلعا دا, قالاعا دا بىردەي. ەڭ باستىسى, كونە ءداستۇردى تۇمشالاعان جالقاۋلىقتى سەرپىپ تاستاماي, ءبۇيىرىمىز شىقپايتىن ءتارىزدى. ال بۇرىنعى دۇنيە قانداي ەدى. زەرەندى اۋدانىنا قاراستى يگىلىك اۋىلىنداعى جىبەك الپىسباەۆا ءوز تاجىريبەسىمەن بىلايشا بولىسەدى:
– ەرتەرەكتە انالارىمىز ءدامى ءتىل ۇيىرەتىن سۇزبە جاسايتىن, جاقسىلاپ ۇيىپ تۇرعان قاتىقتى قاپقا سالىپ, ارقالىققا اسىپ قويىپ, ابدەن سورعىتىپ سۇزەتىن. ەرتەرەكتە سۇزبە ەكى ءتۇرلى ادىسپەن ازىرلەنگەن. ونى تۇزداپ تا, تۇزداماي دا دايىندايتىن. كەبەرسىگەن سۇزبە قارىنعا سالىناتىن-دى. تۇزدالعان سۇزبە كوبىرەك ساقتاۋعا, كوجەگە, سورپاعا ەزىپ ىشۋگە, اسىرەسە ۇزاق جولعا شىققاندا جولاۋشىنىڭ جول ازىعىنا ارنالاتىن. ءارى سۋسىن, ءارى ادامعا كۇش-قۋات بەرەتىن اجەپتاۋىر قۋاتتى تاعام رەتىندە سانالاتىن. قايماعى الىنباعان قويۋ سۇتتەن ۇيىتاتىن. ءارى سۋسىن, ءارى تاعام رەتىندە پايدالانىلاتىن. قازىرگى قازاق اۋىلدارىندا قويىرتپاقتى كۇندىز قولىڭا شام الىپ ىزدەسەڭ دە تابا المايتىنىڭا مەن كەپىل. قاتىققا, ايرانعا, ىركىتكە ءسۇت نەمەسە سۋ قوسىپ تورسىققا قۇيىپ, قانجىعاعا بايلاپ ءجۇرىپ, دالادا ىشەتىن اق. قانجىعادا كوپ ءجۇرىپ, ابدەن شايقالىپ, بابىنا كەلگەننەن كەيىن قويىرتپاقتىڭ اشىعان ءدامى استە بىلىنبەيدى. ىشۋگە ەرەكشە ءدامدى. اسقازاننىڭ قورىتۋىنا وتە جەڭىل. ەرتەرەكتە ونى مالشىلار, جولاۋشىلار ءجيى پايدالاناتىن. وسى كۇنى كوبى ۇمىتقان ىركىتتىڭ ءوزى ءبىر بولەك اڭگىمە. قۇرت قايناتۋ, مايىن ءبولىپ الىپ, ىركىتىن سۋسىنعا ءىشۋ ءۇشىن كۇبىگە جيناپ قويادى دا ۇستىنە شيكى ءسۇت قۇيىپ جيناي بەرەتىن. كەيىن ودان قۇرت قايناتادى. ساپىرىپ سۋسىن ورنىنا دا ىشەدى. ءالى ەسىمدە, سۇتتەن ىستەلەتىن تاعامنىڭ ىشىندە بىرشىما دەيتىن دە ءتۇرى بولاتىن. ول – كوپ تۇرىپ اشىپ كەتكەن ايران نەمەسە ىركىت تۇرلەرى. بىرشىمادان دا قۇرت قايناتاتىن. ول كەزدە قايماقتىڭ دا ءتۇرى كوپ ەدى. پىسكەن قايماق, شيكى قايماق, كىلەگەي قايماق, بالقايماق, تاعى باسقالارى. ولاردى شايعا قاتۋ, ءارتۇرلى تاعامدارعا قوسۋ ءۇشىن دايىندايتىن. كىلەگەي قايماقتان سارىماي الىناتىن. بال قوسىپ قويۋلاندىرعان بالقايماق سىرقات ادامدارعا شيپالىق ءدارۋى بار اس رەتىندە پايدالانىلاتىن. پىسىرىلگەن ءسۇتتىڭ قازانعا جابىسقان تۇنباسىن قاسپاق دەيتىنبىز. قاسپاقتى اسىرەسە كىشكەنتاي بالالار ءسۇيسىنىپ جەيتىن. وسى كۇنى ارادا الدەنەشە جىلدار, ءتىپتى ءبىر ادامنىڭ عۇمىرىنا پارا-پار ۋاقىت وتكەندە سانامىزدى سارعايتىپ, ساعىناتىن انا بەينەسى كوز الدىمدا كەس-كەستەپ, مەيىربان جۇزىمەن مۇندالاپ قىلاڭ بەرگەن سايىن ونىڭ قولىنان شىققان نەبىر ءتاتتى, دامدىلەردى, ەڭ باستىسى, قاشاندا تاۋسىلىپ بىتپەس قازاقتىڭ كول-كوسىر, كەڭ جازيرا دالاسىنداي دارقان پەيىلىن, جارىق كۇننىڭ شۋاعىنداي جانعا جايلى مەيىرىن اڭسايمىن دا تۇرامىن.
قاۋىمداستىق باسشىسىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, اۋا رايىنىڭ وزگەرۋى اگروونەركاسىپ سالاسىنا دا اسەر ەتپەك. بۇل دەرەكتى بۇۇ دامۋ باعدارلاماسىنىڭ بولجامىنا سۇيەنىپ ايتىپ وتىر. ەندى ءبىر وتىز جىلدان كەيىن استىق ونىمدىلىگى كۇرت تومەندەۋى مۇمكىن. جايىلىمنىڭ تارلىعىنان ءتورت ت ۇلىكتىڭ دە باسى كوبەيە قويمايدى. مىنە, سوندىقتان دا داستارقاننىڭ بەرەكەسىن كەلتىرىپ, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن سان عاسىر بويى جالعاسىپ كەلە جاتقان ۇلتتىق ءداستۇردى دامىتقان ابزال. اگروتۋريزمدى دامىتۋ اۋىل ەڭسەسىن كوتەرمەك. اۋىل تۇرعىندارىن جاڭا داعدىلارعا يكەمدەلۋگە ىقپال ەتەدى.
الداعى ۋاقىتتا وسى جۇمىستاردى ءبىر ارناعا تۇسىرگەننەن كەيىن قالا بالالارىنىڭ ءتىل ۇيرەنۋ مۇمكىندىگىن دە قاراستىرماق. جازعى دەمالىس كەزىندە اۋىل ومىرىمەن تانىسا الاتىن «اۋىلداعى دەمالىس» شارالارى قولعا الىنادى. بۇل دا – يگى ءىستىڭ ءبىرى.
اقمولا وبلىسى
