اسىرەسە مامىراجاي تىرشىلىك كەشىپ, جاعاسى جايلاۋدا, مالى قويناۋدا ەركىن وتىرعان ەلگە اق پاتشانىڭ 1916 جىلعى 25 ماۋسىمداعى ارميانىڭ قارا جۇمىسىنا تۇركىستان ولكەسى مەن ءىشىنارا ءسىبىردىڭ 19-دان 43 جاسقا دەيىنگى ەر-ازاماتتارىن شاقىرۋ جونىندەگى جارلىعى توتەدەن سوققان داۋىلداي ءتيدى. مۇنى ەستىگەن قاراپايىم جۇرت بىردەن ابدىراپ قالدى. بۇعان دەيىن پاتشانىڭ پارمەنىمەن قازاقتىڭ شۇرايلى جەرلەرىن كەلىمسەكتەر تارتىپ الىپ, ودان قالدى, الىم-سالىقتى كوبەيتىپ, كەنەدەي سورىپ كەلسە دە حالقىمىز سوعان ءتوزىپ باقتى. ەندى بۇعان شىداۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. ءبىر جاعىنان, بۇل جارلىق – ۇزاق جىلدان بەرى قازاقتىڭ كەۋدەسىندە بەرىش بولىپ قالعان جارانىڭ اۋزىن اشىپ جىبەرگەندەي بولدى. جەر-جەردە ەلىم دەگەن ازاماتتار قولدارىنا قارۋ الىپ, اتقا قوندى.
پاتشا جارلىعىنا بارلىق ايماقتاعى قازاقتار «جات ەلدە ولگەنشە, ءوز جەرىمىزدىڭ توپىراعىن جاستانىپ جاتايىق» دەپ قارسىلىق كورسەتتى. سونداي وقيعا وتكەن جەردىڭ ءبىرى – شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى زايسان ءوڭىرى.
قارىمدى قالامگەر جاڭا رومانىندا 1916 جىلدان باستاپ, عاسىردىڭ بەلورتاسىنا دەيىن پاتشانىڭ, ودان كەيىن كەڭەستىك كەزەڭنىڭ جۇرگىزگەن ز ۇلىم ساياساتى سالدارىنان حالقىمىزدىڭ باسىنان وتكەن تاۋقىمەتتى شىعارمانىڭ نەگىزگى وزەگىنە اينالدىرعان. سونداي-اق ەلدىڭ باسىنان وتكەن سول وقيعالار نەگىزىندە ومىردە بولعان ءالىباي مەرگەننىڭ اۋىر دا ەرلىككە تولى تاعدىرىن الدىڭىزعا تارتادى. سۇيەكتى شىعارما ءۇش سالاعا بولىنگەن, ءار سالانىڭ كوتەرگەن جۇگى اۋىر. ماسەلەن, العاشقى بولىمدە 1916 جىلعى وقيعانىڭ قالاي باستالعانى نانىمدى بەينەلەنگەن. ساپ-سارى كيىمدى, التىن زەرلى پاگوندى, بەس قارۋىن اسىنعان وياز باسشىسى, جۇرت «سەركە كۇپىن» اتاندىرعان سەرگەي كۋبيتسكي كەڭسەسىنىڭ الدىنا جينالعان قاراقۇرىم حالىقتىڭ اراسىنان ابزالى تونكين ەسىمدى زيالى ازامات سۋىرىلىپ شىعىپ, وياز باسشىسىنا ەلدىڭ ءسوزىن باتىرىپ ايتادى.
«– جوعارى مارتەبەلى, سەرگەي ميحايلوۆيچ! – دەدى. – ءبىز رەسەيگە باعىنىشتى جۇرت سانالاتىنىمىز راس. الايدا مىسىقتابانداپ ءجۇرىپ, شۇرايلى قونىسىمىزدى, سۋاتتى ءورىسىمىزدى الىپ جاتىرسىڭدار. اقىرىن كۇتىپ وعان دا كوندىك. ەندى كەلىپ, جاستارىمىزدى, ۇرپاعىمىزدى وتقا سالىپ, وققا بايلاماقسىڭدار. قاتىن پاتشا ەكاتەرينانىڭ بۇزاۋ تەرىسىنە جازىپ: «قازاق مال بودانى, ءشوپ بودانىسىڭ. ال ءدىنىڭنىڭ, سالتىڭنىڭ بودانى ەمەسسىڭ. سولداتقا بالاڭ الىنبايدى» دەپ بەرگەن سەرتى قايدا؟! ەڭ مومىن جانۋار قوي ەكەش قوي دا ولەرىندە تۇياق سەرپەتىن. جاماننان جۋان شىعىپ, سەرپىگەن تۇياعىمىزدىڭ جازىمىنا ۇشىراپ جۇرمەڭدەر. اجال اۋزىنا بالالارىمىزدى جىبەرگەنشە ءوزىمىز-اق قۇربان بولارمىز», دەيدى. ونىڭ ءسوزىن ءالىباي مەرگەن دە قوشتاپ, ەندى بۇعان كونە المايتىنىن اشىق ايتادى. وسىنى بايقاعان وياز باسشىسى جاندايشاپتارىنا قارسى شىققانداردى تىزىمگە الىپ, ولاردىڭ كوزىن بىرتىندەپ جويۋدى تاپسىرادى. قىسقاسى, وياز باسشىسىنىڭ زالىم پيعىلىن جۇرتشىلىق ايتپاي-اق سەزدى. جيىن تارقاسىمەن ءار رۋدىڭ جاقسىلارى جاسىرىن جينالىپ, اقىلداسا كەلە كورشى قىتاي جەرىنە وتۋگە ۋادە بايلاسادى.
شىعارمادا قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە اعايىنعا باس بولىپ, جول كورسەتكەن تۇرعانباي بي, كادىرباي بي, ساقاري, سۇلەيمەن, قازاقباي قاجى, كۇركەباي باتىر مەن ءالىباي مەرگەن سەكىلدى تۇلعالاردىڭ بولمىسىنان قارا باسىنان گورى, ەلدىڭ نامىسىن بيىك قويعان تەكتىلىگى شىنايى سومدالعان. سوناۋ عاسىرلاردان ءتۇرلى زوبالاڭدى كورگەن حالقىمىزدىڭ جەر بەتىنەن جوعالماي, جۇرت بولىپ قالعانى – وسىنداي ازاماتتاردىڭ ارقاسى ەكەنىن تۇيسىنەسىز. كۇركەباي باتىر مەن ءالىباي مەرگەننىڭ شەكارادان وتەردەگى ورىس شەكاراشىلارىمەن قاقتىعىسى, اسىرەسە ءالىبايدىڭ اتقان وعى ءمۇلت كەتپەيتىن مەرگەندىگىنە ءتانتى بولاسىز. سونداي-اق كەيبىرەۋلەردىڭ ءوز حالقىنا جاساعان ساتقىندىعى دا ويلاندىرادى. ال تۋىندىنىڭ ءون بويىنا سەزىم ساۋلەسىن تۇسىرگەن بەرىكبول مەن كەربەزدىڭ ادال ماحابباتىنىڭ بەرىكتىگى – جاستارعا ۇلگى بولارلىق.
روماننىڭ ەكىنشى سالاسى 1918-1929 جىلدارداعى وقيعالاردى قامتىسا, ءۇشىنشى سالاسىندا 1930-1947 جىلدارداعى كەزەڭدەر سۋرەتتەلگەن. بۇل جىلدارى دا ءالىباي مەرگەن مەن ونىڭ زامانداستارى كورگەن قياناتقا جانىڭىز شىرقىرايدى. «ادامنىڭ باسى – اللانىڭ دوبى» دەپ بۇرىنعىلار بەكەر ايتپاعان. تاعدىردىڭ تولقىنىمەن ەكى ەلدىڭ ورتاسىندا ءومىرى وتكەن مەرگەنگە توپىراقتىڭ تۋعان جەرىنەن ەمەس, جات جەردەن بۇيىرعانى دا وزەكتى ورتەيدى. سونىمەن قاتار رومانداعى ەتنوگرافيالىق قۇندى دەرەكتەر, ورالىمدى ويلار مەن وقيعالار, قازىر قولدانىستان ۇمىتىلا باستاعان قاناتتى تىركەستەر مەن ماقال-ماتەلدەر وقىرماندى جەتەلەپ وتىرادى.
