تاسىن تۇرتسەڭ تاريح سويلەيتىن شەجىرە دالادا داڭقى داۋىرگە جۇك بولعان قابانباي باتىردىڭ ەسىمى ەرەكشە اتالادى. ەل باسىنا ەكىتالاي كۇن تۋعاندا جاۋىنا جەبەدەي اتىلعان جاۋجۇرەك باتىردىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولى – كەيىنگىلەر ءۇشىن ولمەس ونەگە. جيىندا ءسوز العان تاريحشىلار قابانباي باتىر ومىرىندە 103 شايقاس وتكىزىپ, بىردە-ءبىر رەت جەڭىلمەگەنىن تىلگە تيەك ەتتى. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, بۇل – نەگىزسىز ايتىلا سالعان ءسوز ەمەس, ناقتى تاريحي قۇجاتتارعا سۇيەنە وتىرىپ جاسالعان بايلام. دارابوز اتانعان قابانباي باتىر كەڭ-بايتاق جەرىمىزدى جوڭعار شاپقىنشىلىعىنان ازات ەتىپ, كورەگەندىگىمەن كوزگە ءتۇستى, دانالىعىمەن داستانعا اينالدى دەيدى زەرتتەۋشىلەر.
«ەلىمىزدىڭ ءار ايماعىندا قابانبايعا ارناپ ون بەس ەسكەرتكىش ورناتىلعان. شىمكەنت, تۇركىستاننان باستاپ شىعىس قازاقستانعا دەيىن باتىر تۇلعاسى اسقاقتاپ تۇر. ءتىپتى ءبىر كەزدەرى تۇركيا, قىتايدا دا ەسكەرتكىشىن ورناتۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرىلگەنىن بىلەمىز. قالاي دەسەك تە قابانباي ەسىمى ۇمىتىلعان جوق. ءار باسقان ءىزى اڭىزداي ايتىلىپ, قازاقتىڭ قايسار قولباسشىسى رەتىندە ەلىنىڭ جۇرەگىنەن ورىن الدى. تاريحي دەرەكتەردى تىزبەلەسەك, قازاقتىڭ باس باتىرلارىنىڭ ءبىرى بولعانىن ايگىلەيتىن دايەك كوپ», دەدى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور احمەت توقتاباي.
حالىقارالىق «قابانباي قورىنىڭ» ۇيىمداستىرۋىمەن وتكەن ءىس-شاراعا ەلىمىزدەگى ىرگەلى وقۋ ورىندارى مەن عىلىمي ينستيتۋتتار باسشىلارى, عالىمدار مەن مادەنيەت جاناشىرلارى قاتىسىپ, الىس-جاقىن شەتەلدىك ۇيىمدار مەن ۆەدومستۆولاردان كەلگەن قۇتتىقتاۋ حاتتار وقىلدى. بابا سالعان سارا جول كەيىنگىلەر ءۇشىن رۋحاني ازىق, اينىماس قازىق بولۋى قاجەت دەگەن «قابانباي» قورىنىڭ باسشىسى قۇسمان شالاباەۆ عىلىمي ءىس-شارانى وتكىزۋدەگى باستى ماقسات تۇعىرلى تۇلعا قابانباي باتىردىڭ كوزسىز ەرلىگىن جاس ۇرپاققا كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
– قابانباي باتىردىڭ قاھارماندىق تاريحىن زەرتتەۋ مەن زەردەلەۋ ءھام ونى ناسيحاتتاۋ ارقىلى جاستاردى وتانسۇيگىشتىككە باۋلۋدىڭ ماڭىزى زور. بۇگىنگى ءىس-شاراعا دەيىن بۇل باعىتتا قانشاما جوبا قولعا الىندى. سونىڭ ءبىرى قابانباي باتىردىڭ 330 جىلدىعى قارساڭىندا تانىمدىق ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرىلىپ, قۇرامىندا زەرتتەۋشى عالىمدار بار ۇركەردەي توپ ءباھادۇر باسقان ءار ىزبەن ءجۇرىپ ءوتىپ, باتىرلاردىڭ جورىق جولدارىن زەردەلەدى. ەكسپەديتسياعا قاتىسۋشىلار مىڭداعان شاقىرىم جول ءجۇردى. ءالى دە جۇيەلى زەرتتەلمەگەن شايقاس ورىندارىن بارلاپ, بوزداقتاردىڭ رۋحىنا قۇران باعىشتالدى. ولكە تاريحىن بەس ساۋساعىنداي بىلەتىن كونەكوز قاريالاردىڭ اۋزىنان جازىلىپ الىنعان دۇنيەلەر تاپتىرماس تاريحي دەرەكتەرگە اينالىپ وتىر. بۇل, ەڭ الدىمەن, بابالار اماناتى, ودان كەيىن ۇرپاق الدىنداعى بورىشىمىز. قاراكەرەي قابانباي, قانجىعالى بوگەنباي, شاپىراشتى ناۋرىزباي, ساۋرىق, رايىمبەك سىندى ەل ءۇشىن تۋعان ەرلەردىڭ, كۇللى قازاققا ورتاق قاھارمانداردىڭ ەسىمدەرى, ەرلىگى ۇنەمى ايتىلىپ جۇرسە, ۇرپاعىمىز ۇساقتالمايدى, – دەدى قۇسمان كارىم ۇلى.
مازمۇندى باسقوسۋدا مۇرات جۇرىنوۆ, حانگەلدى ءابجانوۆ, زيابەك قابىلدينوۆ, كەنجەحان ماتىجانوۆ, ماماي احەتوۆ باستاعان عالىمدار بايانداما جاساپ, ءوز ۇسىنىستارىن ءبىلدىردى. رۋحانيات جاناشىرلارىنان بولەك قانات يسلام, تيمۋر سپاتاەۆ قاتارلى سپورت ساڭلاقتارى دا تاريحي تۇلعانىڭ ەسىمى ەل ەسىندە ماڭگى قالۋى ءۇشىن مازمۇندى ءىس-شارالاردىڭ اتقارىلۋى كەرەكتىگىن جەتكىزدى.
تاريحشى بەرەكەت كارىباەۆ: «كونەدەن جەتكەن اڭىزدارعا ارقا سۇيەسەك, ەراسىلدىڭ ەسىمى 15-16 جاسىندا-اق جۇرتقا تەگىس جايىلعان. قاراپايىم باتىردان قۋاتتى اسكەردىڭ قولباسشىسىنا دەيىن قايسارلىقپەن جەتكەن باتىردىڭ بىزگە بەلگىلى بەس ەسىمى بار: ءىزباسار, ناربالا, قابانباي, دارابوز, ەراسىل. 1735 جىلى 20 جەلتوقساندا كوشەك پەن باۋىرى باراق سۇلتاننىڭ ورتا جۇزگە ورىس ەلشىلىگىن جىبەرۋ تۋرالى جازعان حاتىندا ەكى سۇلتان مەن 32 بي-باتىردىڭ ءمورى قويىلعان. ولاردىڭ ىشىندە قابانبايدىڭ دا ەسىمى بار. 1737 جىلى ورىنبور اكىمشىلىگىنىڭ جانسىزدارى ەل ىشىندە ءجۇردى. سولاردىڭ جازبالارىنىڭ بىرىندە «قازىبەك بي ءوز ۇلىن باسشى قىلىپ, بىرنەشە ادامدى قابانباي باتىردىڭ ەلىنە اتتاندىردى» دەگەن جولدار بار. بۇل دەرەكتەر قابانباي باتىردىڭ ءوز ەلىندە ۇلكەن بەدەلگە يە بولعانىن كورسەتەدى. بۇل تۇستا باتىر نەبارى قىرىقتىڭ ۇستىندە بولعان. قابانباي جاۋمەن بەتپە-بەت كەلگەن تۇستا باتىر, ال بەيبىت كەزەڭدە ءوز رۋىنا بەلدى باسشى بولعانىن قىتاي دەرەكتەرى دە دالەلدەيدى», دەپ اتاپ ءوتتى.
م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى كەنجەحان ماتىجانوۆ قازاق ادەبيەتىندە قابانباي باتىر تۋرالى قانشاما كوركەم شىعارما جازىلعانىن, دەسە دە باتىر ەسىمىن جاڭعىرتۋدا تاريحشىلار ءۇشىن ءالى دە زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن دۇنيەلەر از ەمەس ەكەنىن ايتتى. عالىمنىڭ سوزىنە قاراعاندا, قابانباي باتىر تۋرالى 10 قولجازبا بار دەسەك, ونىڭ بارىندە باتىردىڭ ميفتىك بەينەسى اشىلعان. ال ەندى تاريحي شىندىق قانداي دەگەن تۇرعىدا تاريحشىلار سول كەزدەگى حاندار ينستيتۋتى, باتىرلار ينستيتۋتى دەگەن دۇنيەلەردى ىندەتە زەردەلەۋگە ءتيىس. دەي تۇرعانمەن, كونفەرەنتسيادا وقىلعان «قازاق قوعامىنداعى باتىرلار ينستيتۋتى», «قابانباي باتىر جانە XVIII عاسىرداعى قازاق قوعامى», «قاراكەرەي قابانباي قىتاي جانە رەسەي دەرەكتەرىندە», «قازاقتىڭ باس باتىرىنىڭ ازياداعى ىزدەرى» اتتى تاريحي دەرەكتەرگە نەگىزدەلگەن باياندامالار ءىس-شارانىڭ مازمۇنىن ارتتىرا ءتۇستى.
ء«اربىر بولاشاق ۇرپاقتىڭ جۇرەگىندە وت, حالقىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك بولۋى كەرەك. سوعان ۇلگى, ونەگە بولاتىن, العا جەتەلەيتىن تۇلعالار كەرەك. سونىڭ قاق تورىندە تۇراتىن قاھارمانداردىڭ ءبىرى – قابانباي بابامىز. ەندەشە, باتىردى دارىپتەۋدەن قازاق حالقى تەك ۇتادى. ەل قورعاندارىن ەسكە الىپ, ولاردىڭ وتتى رۋحىن جاستاردىڭ جۇرەگىنە ءسىڭىرۋ – ءاربىر سانالى جانعا پارىز. وسى تۇرعىدان كەلگەندە حالىقارالىق «قابانباي قورى» ۇلكەن رۋحاني ءىس-شارا وتكىزىپ, باسقالارعا دا ۇلگى بولدى دەپ ايتا الامىز», دەدى قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ۇلىقپان سىدىقوۆ.
ۇلت بىرلىگىن ۇلىقتاعان ءىس-شارادا زيالى قاۋىم ايرىقشا توقتالعان ءبىر جايت, بۇعان دەيىن زەرتتەلگەن شايقاس ورىندارىنان باتىر بابالاردىڭ بىرلىگى مەن ىنتىماعى انىق بايقالعان. ايتالىق, وتان قورعاۋ جولىندا قازا بولعان باتىرلاردىڭ قورىمدارىندا ءۇش ءجۇزدىڭ رۋ تاڭبالارى قاتار بەدەرلەنىپتى. ءىس-شارا سوڭىنان باتىر بابالار رۋحىنا ارناپ اس بەرىلىپ, بىرقاتار ازامات «حان باتىر قابانباي. دارابوز» مەدالىمەن ماراپاتتالدى.
الماتى
