ءيىسى مۇسىلماننىڭ بالاسى بارعا قاناعات, جوققا سابىر ەتىپ, تاعدىرعا ريزاشىلىقتا بولۋعا ءتيىس ەكەنى داۋسىز. «جاقسىعا دا ءبىر شۇكىر, جامانعا دا ءبىر شۇكىر» دەيدى دانا حالقىمىز. دەگەنمەن دە, ادامنىڭ ءوز ومىرىندە اسا ريزاشىلىققا بولەيتىن ساتتىلىكتەردىڭ بولاتىنى حاق. مەنىڭ وزىمە تاعدىردىڭ ماعان جاساعان ءبىر سىيىن راحمانقۇل اعامەن كەزدەسۋىم, وعان شاكىرت بولۋىم, ول كىسىمەن ارىپتەس, قىزمەتتەس بولۋىم دەپ سانايمىن. ءبىز ەس جيىپ, ەتەك جيعالى بەرى راحاڭنىڭ ءتۇر-تۇلعاسىنا, اتاق-داڭقىنا قانىقپىز. قالاي قانىقپىز, نەدەن قانىقپىز, ول جاعى ايقىن ەمەس. استە حالىققا قادىرلى تۇلعالار جۇرت جۇرەگىنەن ءدال وسىلاي بىلىنبەي كەلىپ ورىن السا كەرەك-ءتى. مەكتەپتە ول كىسىنىڭ ەڭبەكتەرىن وقىدىم دەپ ايتا المايمىن, بىراق زەرتتەۋلەرىمەن ستۋدەنت كەزىمنەن باستاپ قانا تانىسقانىم راس. قازمۋ-دىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە قابىلدانعان 1985 جىلى اعا بىزگە «قازىرگى قازاق ادەبيەتىنەن» ءدارىس وقىدى. شەرتپە كۇيدىڭ كۇمبىرىندەي ءبىر سارىندى قوڭىر داۋىسپەن ايتىلعان ءسوز قۇلاققا قانشا جاعىمدى بولعانىمەن, ۇزاققا سوزىلسا, تىڭداۋشىنى جالىقتىرۋى كەرەك ەدى. وزگە بىرەۋ وقىسا, ءدال سولاي بولارى كۇمانسىز, بىراق راحاڭ دارىسىندە ويىمىز ءبولىنىپ, ەسىنەپ-قۇسىناپ كورگەن جوقپىز. ونىڭ سىرى ايتىلعان اڭگىمەنىڭ توسىندىعىندا, ىزدەگەنگە سۇراعانداي ەتىپ رۋحاني قاجەتىڭدى بەرە بىلگەندىگىندە سياقتى. اسىرەسە ءوسپىرىم شاعىمىزدان باستاپ وقىعان تاريحي رومانداردىڭ تانىس-بەيتانىس جاقتارىن جارقىراتىپ اشقان كەزدەردە شىن سىنشىمەن, ناعىز ادەبيەتتانۋشىمەن كەزدەسكەنىمىزدى تەرەڭ ۇعىنعانبىز. بۇل شىعارمالارداعى كەيىپكەر ءسوزىنىڭ ماڭىزدىلىعىن تۇسىندىرە وتىرىپ, «وقىرمانعا جاقىنداتۋ ءۇشىن, تاريحي رومان كەيىپكەرىنىڭ اۋزىنا بۇگىنگى كومسومول جينالىستارىندا ايتىلاتىن سوزدەردى سالا المايسىڭ, يا بولماسا سول زاماننىڭ تىنىسىن تانىتامىن دەپ, كونە تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرىنىڭ تىلىمەن سويلەتە المايسىڭ. الايدا جازۋشى وسىلاردىڭ اراسىنان جول تاۋىپ ءارى قازىرگى وقىرمانعا دا تۇسىنىكتى, ءارى سۋرەتتەلىپ وتىرعان ءداۋىر شىندىعىنا ەندىرىپ جىبەرەتىن سويلەۋ ۇلگىسىن تابا ءبىلۋى كەرەك», دەپ وي تاسقىننىن بىرىنەن سوڭ ءبىرىن اعىتقانى قازىر بولعانداي ەلەستەيدى.
الماتى حالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ساباقتارىنا قاتىسقانىمىز دا ستۋدەنتتىك شاقتاعى ورنى ولشەۋسىز ولجامىز ەدى. ءوزىمىز بۇرىن تەلەديداردان عانا تاماشالاعان مارعاسقالارمەن كەزدەسىپ, ۇلاعاتتى, عيبراتتى, تانىمدىق سوزدەرىن تىڭداپ قانا قويماستان, ولارمەن مۇحاڭنىڭ مۋزەي-ءۇيىنىڭ ءماجىلىس بولمەسىندە قاتار وتىرۋ مۇراتىمىزدى كوككە شانشىلتىپ, ارمانىمىزدى اسقاقتاتىپ ەدى. قالعىپ بارا جاتقان ۇلت ساناسىن وياتۋ, ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ جوعالىپ بارا جاتقان اسىلدارىن ساقتاپ قالۋ عانا ەمەس, ەل باقىتى ءۇشىن ەرىنبەي ەڭبەكتەنىپ جۇرگەن ەرەندەردى ءبىر-بىرىمەن شىعارماشىلىق بايلانىسقا ءتۇسىرىپ, زيالىلار مەن قاراپايىم كوپشىلىكتى ەتەنە ارالاستىرىپ, اعا بۋىن مەن جاس ۇرپاق جالعاستىعىن بارىنشا بەكەمدەگەن وسى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جەتەكشىسى دە, ۇيىمداستىرۋشىسى دا, قىزمەتشىسى دە راحاڭ بولعانىنا كەيىننەن قانىقتىق.
ستۋدەنت كەزىمدە دە, كەيىننەن عىلىم اكادەمياسىندا ىرگەلەس بولىمدە قاتار قىزمەت ەتكەندە دە اعامەن ەتەنە ارالاسىپ كەتە الماپپىن. 1995 جىلى كانديداتتىق ديسسەرتاتسيامنىڭ تاقىرىبىن بەكىتىپ, ول كىسىنى جەتەكشى ەتىپ تاعايىنداعاننان كەيىن عانا پىكىر الىسا باستادىم. اعانىڭ ءوزىم بىلمەيتىن قىرلارىمەن تانىسا باستادىم. قازىر راحاڭنىڭ بار بولمىسىن جاقسى بىلەمىن دەپ ايتا الماسام دا, ازاماتتىق تۇلعاسىن ءبىر كىسىدەي تانىعاندىعىما ريزامىن. سەبەبى راحاڭدى ءبىلۋ حالقىمىزدىڭ تاريحي تاعدىرىنان, ونىڭ رۋحاني سۇرانىسىنان دا حاباردار بولۋمەن بارا-بار.
قازىرگى قازاق قاۋىمى «اقاڭ» دەسە, احمەت بايتۇرسىن ۇلىن, «جاقاڭ» دەسە, مىرجاقىپ دۋلات ۇلىن, «مۇقاڭ» دەسە, مۇحتار اۋەزوۆتى ەسكە الاتىنى سياقتى, «راحاڭ» دەسە, راحمانقۇل بەردىبايدى ەلەستەتەتىنى اقيقات. قازاقتا ەسىمى «ر» دىبىسىنان باستالاتىن الىپتار از بولماسا دا سولاي. بۇل – كەزدەيسوقتىق ەمەس. راحاڭ ءسوزىن, عىلىم-ءبىلىمىن عانا ەمەس, بار ءىسىن, نيەتىن, ارمان-اڭسارىن حالىققا ارناعان تۇلعا. ول حالقىنا بەرگەنىنىڭ وتەۋىننەن دامەتكەن جوق. سوندىقتان دا ەلگە سىڭىرگەن ەڭبەگىنىڭ ءبىرى كورىنسە, ءبىرى مۇلدەم بايقالعان جوق. قازاق حالقىنىڭ بىرنەشە عاسىرلىق ەزگىدە بۋلىعىپ, 1986 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا كۇندەي كۇركىرەگەن نامىسىن وياتۋداعى راحاڭنىڭ ۇلەسى ولشەۋسىز. تاۋەلسىزدىك كەزەڭىندە رەسپۋبليكامىزدا بولعان ەلەۋلى وزگەرىستەردىڭ باسىم بولىگىندە اعامىزدىڭ كورىنبەيتىن قولتاڭباسى بار. ەلەۋسىز قالىپ بارا جاتقان ۇلتتىق مەيرامداردى تويلاۋ ماسەلەسىن كۇن تارتىبىنە قويۋدى, ۇلت بولىپ ۇيىسۋعا سەپتىگى تيگەن قاسيەتتى ورىنداردىڭ تاريحي مىندەتىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋدى سول كەزدەگى مەملەكەتتىك حاتشى ءا.كەكىباي ۇلىنا ۇسىنىس ەتىپ ايتىپ, بۇل ۇسىنىس جۇزەگە اسىپ, حالىقارالىق قاتىناستارعا ۇيىتقى بولعانىن قازىر بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەيدى. 1993 جىلى ەل باسشىسىنىڭ كورشىلەس ەلدەردىڭ باسشىلارىمەن ورداباسىدا كەزدەسۋ وتكىزۋى – سونىڭ ايعاعى.
اسىل اعانىڭ ادەبيەتكە, عىلىمعا, مادەنيەتكە سىڭىرگەن ەڭبەگىن بىرنەشە ادامعا ءبولىپ بەرسە, كوتەرە الۋى نەعايبىل. ونىڭ سىرتىندا ەل ءۇشىن ەرىنبەي ەتكەن الگىندەي كوزگە كورىنە بەرمەيتىن ەڭبەكتەرى قانشاما! الماتىدا قازاق مەكتەبىن اشۋ ءۇشىن اتقارعان ىستەرىن ءوز اۋزىنان ەستىگەنمىن. تالاي ەسىكتىڭ تابالدىرىعىن توزدىرىپ, «اعا» ۇلتتىڭ ازۋلىلارىمەن ىمىراعا, ءوز ىشىمىزدەن شىققان كەرەنەۋ, كەرتارتپالارمەن كەلىسىمگە كەلىپ, كودەدەن كوپ كەدەرگىلەردى جەڭىپ شىعۋعا قانشا شىدام, قانشا ەرىك-جىگەر, قانشا كۇش-قۋات, قانشا ۋاقىت كەرەك ەكەنىن باعامداي بەرىڭىز. ءبىر عانا بۇل ەمەس, راحاڭدى ۇنەمى وسىنداي كەلەلى ىستەردىڭ ۇستىندە جولىقتىراتىنبىز. كەيدە ماعان ول كىسىنىڭ وسى ىستەردىڭ بارىنە قالاي ۋاقىت تاپقانى اقىلعا سىيمايتىنداي كورىنەدى.
جاراتقاننىڭ ءوزى راحاڭا قىرىق كىسىگە جۇك بولارلىق قات-قابات قىرۋار ىستەردى قاتار اتقارا الاتىن قاسيەت سىيلاپتى. سوندىقتان دا ونى حالىقتىڭ باقىتى ءۇشىن ۋاقىت تۋعىزعان تۇلعا دەيمىز. بىرنەشە رەت راحاڭنىڭ تەز وقىپ, تەز جازاتىنىنىڭ كۋاسى بولدىم. مەنەن ەكى رەت ورتا كولەمدەگى كىتاپ سۇراپ الىپ, ەرتەسىنە قايتارعانى ەسىمدە. بۇگىن ءتۇس اۋا العان كىتاپتى ەرتەڭ تاڭەرتەڭ قايتارىپ تۇرسا, وقىدى ما, جوق پا, وقىسا دا شولىپ شىققان شىعار دەپ كۇمانمەن قارايتىنىمىز جاسىرىن ەمەس. جوق, ەكەۋىندە دە مەنەن العان كىتاپتىڭ ءار سويلەمىن مۇقيات وقىپ شىققانى قالاممەن قويعان بەلگىلەردەن, جازعان ەسكەرتپەلەرىنەن كورىنىپ تۇردى. مەن ءوزىم بار جۇمىستى جيىپ قويىپ وقىسام, بۇل كىتاپتىڭ ارقايسىسىن ەكى كۇن وقىعان بولار ەدىم. ال جازۋى مۇنان دا جۇيرىك. قاجەت كەزىندە ىزدەنۋشىلەردىڭ جۇمىستارىنا باعىتتالعان رەتسەنزيا-پىكىرلەردى ولاردىڭ وزدەرىنە اۋىزشا ايتىپ-اق ءبىر-اق حاتقا تۇسىرتەتىن. كوبىنە رەداكتسياسىز, سول كۇيىندە ىسكە اسىپ كەتە باراتىن. وندا وزگەشە ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەت تە بولدى. ول كىمگە قانداي جۇمىس تاپسىرۋ كەرەك ەكەنىن جازباي تانيتىن ەدى. حالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قىراۋار جۇمىستارىن م.مىرزاحمەت ۇلى, م.بايدىلداەۆ, ت.اكىموۆ سياقتى پيدايى جاندارسىز اتقارۋ قيىنعا سوعار ەدى. بۇل كىسىلەردى راحاڭ ءوزى تاپسا دا, يا بولماسا ولاردى ورتاق ماقسات-مۇراتتارى توقايلاستىرسا دا, وسى يگى ءىستىڭ باسىنان تابىلعاندارى حالقىمىزدىڭ باعىنىڭ بارلىعىنان دەمەك ءلازىم.
راحاڭ – ءوز حالقىن شەكسىز سۇيگەن جان. ونى ەرەسەن دە ەرەن ەڭبەكتە, تولاسسىز كۇرەستە قاجىتپاعان, وعان قۋات بەرىپ, قايراتتاندىرعان قوزعاۋشى كۇش – وسى ۇلى ماحاببات. اتاق-ابىروي, پايدا ءۇشىن شاپقىلايتىندارعا مۇنداي ەسەلەنە بەرەتىن ەرىك-جىگەر بىتپەس ەدى. وسىنداي ماحابباتپەن ول قانشاما قيىندىقتاردى جەڭدى, كۇردەلى كەدەرگىلەردەن ءوتتى. كەيدە كولدەنەڭ كوزگە وڭاي كورىنەتىن, بىراق كەز كەلگەننىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن كەدەرگىلەر دە بولادى. ماسەلەن, شالعايداعى ايماقتا ءوسىپ, شەت وبلىستاردا وقىعان ازاماتتاردىڭ كوبى استاناعا بارىپ, ايتۋلىلاردىڭ القاسىنان ورىن الا بەرمەيدى. نەمەسە كەرىسىنشە, ەلىمىزدىڭ جۇرەگىندە ءجۇرىپ, الەۋمەتكە ارداقتى بولعاندار جىلى ورنىن تاستاپ, اۋىلعا بارا قويمايدى. راحاڭ وسى ەكى كەدەرگىنى دە وڭاي جەڭدى. جانە ول جۇرتشىلىققا يگى ىقپال ەتتى. ەگدە شاعىندا ەلگە بارىپ تۇراقتاعان زيالىلار راحاڭا دەيىن دە, ودان كەيىن دە بولدى, بىراق راحاڭنان سوڭ عانا بۇل ارەكەت جاماعاتشىلدىق سيپات الدى. كوپتەگەن ادەبيەت, مادەنيەت مايتالماندارى وزدەرى تۋىپ-وسكەن وبلىستارعا بارىپ قىزمەت ەتە باستادى. ول وسىلايشا جەكە باسىنىڭ قاسيەتتەرىمەن دە كوپكە ىقپال ەتتى. كەيدە وڭاشادا وتىرىپ مىرس ەتەسىڭ. ويتكەنى راحاڭدى كۇندەگىسى كەلەتىندەردىڭ دە بويىنان ونىڭ سويلەۋ مانەرىنىڭ, قيمىل-ارەكەتتەرىنىڭ, بەت قيمىلىنىڭ, باسقا دا داعدىلارىنىڭ كەيبىر «كوشىرمەلەرىن» كورەسىڭ. دوستى ەمەس, دۇشپاندى دا ەلىكتەۋگە ءماجبۇر ەتۋ كەز كەلگەننىڭ قولىنان كەلە مە.
راحمانقۇل بەردىبايدىڭ بارلىق ءىسى, ءسوزى, بولمىس-ءبىتىمى تۇنعان ونەگە ەدى. ءبارىمىز دە وعان ۇقساۋىمىز, ءىسىن جالعاستىرۋىمىز, ءتىپتى قاجەت بولسا, ەلىكتەۋىمىز كەرەك. وسىنى ابىرويمەن اتقارا الساق, ءبىز دە حالقىمىزدىڭ شىن پەرزەنت بولا الماعىمىز كامىل.
بولات قورعانبەكوۆ,
ادەبيەتتانۋشى-پروفەسسور
