كوكشەتاۋ توپىراعىندا تۋىپ, جالپاق جۇرتتىڭ جان دۇنيەسىنە رۋحاني تۇما بۇلاقتىڭ شىرىن سۋىن دارىتقان قاپىسىز قارىمدى قالامگەردىڭ ءبىرى, ادەبيەتتىڭ بارلىق جانرىندا قالام تەربەگەن تولەگەن سىزدىق ۇلى قاجىبايدىڭ تۋعانىنا 80 جىل تولىپ وتىر. وسى ءبىر ەل مەرەيىن ۇستەم ەتەر, ەر اتىن ايگىلەر ساتتە كوكشەتاۋ مەن قاراوتكەلدىڭ اراسىنداعى ءسوز ونەرىن سىيلايتىن جۇرت جەر-جەردە ادەبي كەشتەر وتكىزىپ, قالامگەردىڭ مول مۇراسىن جان-جاقتى ناسيحاتتاپ جاتىر. جارتى عاسىردان استام عۇمىرىن ۇلت ءباسپاسوزى مەن ادەبيەتىنە ارناعان توكەڭ ۇزاق جىلدار بويى وبلىستىق گازەتتەردە قىزمەت ەتتى. «جەر شوقتىعى» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى بولدى. تاۋەلسىز «بۇقپا!» گازەتىنە قيساپسىز ەڭبەك ءسىڭىردى. قاي باسىلىمدا قىزمەت ەتسە دە, ەل ءسوزىن سويلەدى. قارا ورمانداي قالىڭ ەل ەشكىمگە جالتاقتاماي, اعىنان جارىلىپ, اقيقاتىن ايتاتىن توكەڭنىڭ قارىمدى قالامىنان شىققان دۇنيەلەرىن ىزدەپ ءجۇرىپ وقيتىن. جازۋ-سىزۋدان باس كوتەرتپەيتىن گازەت جۇمىسىنىڭ بار اۋىرتپالىعىن كاتەپتى نارداي كوتەرە ءجۇرىپ, كەڭ تىنىستى, كەسەك تاقىرىپتاردى يگەردى. ارتىندا وتىزدان استام كىتابى قالدى. سەكسەننىڭ سەڭگىرىندەگى ويلى وقىرمانى القاعان قوشەمەت-قۇرمەتتى كورۋدى تاعدىر جازباپتى. جان جۇباتارى ماڭگى ولمەس ەكىنشى عۇمىرىنىڭ باستالعانى. دەمەك تولەگەن اقىن ءتول تۋىندىلارى ارقىلى حالقىمەن بىرگە ماڭگى جاساي بەرمەك.
ارىدان تولعاپ ايتار بولساق, توكەڭ – ءسوز ۇستاعان جاقسىلاردىڭ جالعاسى. زامانىندا قازاق ادەبيەتىنىڭ زاڭعارى سابەڭدەرمەن سىيلاسقان, زار زاماننىڭ بەينەسىن قاز-قالپىندا كوز الدىڭا اكەلەتىن ء«الى قارتتىڭ اڭگىمەسى» ءتارىزدى داستان تۋدىرعان جاقان سىزدىقوۆ, مايدانگەر, كەيىن مىقتى اۋدارماشىلىعىمەن اتى شىققان, توقسان جاساپ ومىردەن وتكەن بەلگىلى ادەبيەتشى قاجىمۇرات سىزدىقوۆتار – وسى اۋلەتتىڭ قاراعايدىڭ قارسى بىتكەن بۇتاعىنداي وكىلدەرى.
تولەگەن اعامىزدىڭ پوەماسى تۋرالى ءسوز ساباقتاعاندا اۋەلى تىرناقالدى تۋىندىسى – «جولباسى» تۋرالى ايتا كەتۋگە بولادى. 1980 جىلداردىڭ باسىندا وبلىس ورتالىعىنداعى №3 مالىك عابدۋللين اتىنداعى مەكتەپ-ينتەرناتتا وقىدىق. ادەبيەت پانىنەن ۇلاعاتتى ۇستازىمىز زاعيرا مارالبايقىزى ساباق بەرەتىن. ادەبيەت ءپانى كابينەتىنىڭ ورنالاسقان كىتاپ سورەسىندە قالىڭدىعى ءۇش ەلى, ادەمىلەپ قاپتالعان داپتەر تۇراتىن. سول داپتەردىڭ ىشىندە وسى مەكتەپتە وقىپ ءبىلىم العان تولەگەن قاجىباەۆتىڭ, قورعانبەك امانجولوۆتىڭ ولەڭدەرىن ءسۇيسىنىپ وقۋشى ەدىك. ادەبيەت ءپانىنىڭ مۇعالىمى وسىنداي ءداستۇر قالىپتاستىرعان ەكەن. ءبىز دە جازدىق. كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە زاعيرا اپايعا ءبىر داپتەر ولەڭىمدى تاپسىردىم. وقىپ كورىپ, پىكىر ايتۋى ءۇشىن. كۇن ءوتتى, اپتا ءوتتى. ءبىر كۇنى ساباقتا وتىرعاندا سۇرادىم.
– وبلىستىق «كوكشەتاۋ پراۆداسى» گازەتىنىڭ رەداكتسياسىنا بارىپ, تولەگەن اعاڭدى تاۋىپ الساڭ جاقسى بولار ەدى. ولەڭدەرىڭدى سول كىسىگە وقىت, – دەدى.
بالا كەزىمىزدە جازعانىن تۇگەلگە تاياۋ قالت جىبەرمەي وقيتىن ۇلكەن اقىننىڭ الدىنا بارۋعا جۇرەكسىندىك. ايتسە دە, ءبىر كۇنى ولەڭگە دەگەن قۇشتارلىق الدىنا جەتەكتەپ اكەلدى. وقۋشى داپتەرىنە جازىلعان بالاۋسا ولەڭدەرىمدى ۇسىندىم. وقىپ كوردى. سول ولەڭدەردىڭ ەكى-ۇشەۋى گازەتكە دە شىقتى. مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ اسكەر قاتارىنا اتتاندىق. جولدا وقىرمىز دەپ جولقاپشىققا ەكى-ءۇش كىتاپ سالا سالعانبىز. بىرەۋى توكەڭنىڭ «جولباسى» كىتابى. پىشاقتىڭ قىرىنداي شاعىن عانا جيناق. ايتسە دە, ولەڭدەرى عاجاپ. قىرعىز الاتاۋىنىڭ ەتەگىندە اسكەري بورىشىن وتەپ جۇرگەن ءتامام قازاق بالاسى تولەگەن اقىننىڭ جىرىمەن سۋسىندادى. ارادا الدەنەشە جىل وتكەن سوڭ وسى وقيعانى توكەڭە ايتىپ بەرگەنىم بار. انشەيىندە جەر قوزعالسا قوزعالمايتىن سالماقتى اعامنىڭ اياۋلى جانارى جارق ەتە ءتۇستى. وڭىندە الدەبىر سەزىمنىڭ جارقىن ساۋلەسى ويناعانداي.
– اپىرماي, شىن با؟ – دەپ سۇرادى.
– شىن, – دەدىم مەن.
– شىن بولسا جازساڭشى, – دەدى اقىن اعا.
– جازامىن, – دەدىم مەن, بىراق جازىلماي قالا بەردى. ءساتى بۇگىن ءتۇسىپ وتىر.
«جولباسىنان» باستالعان پوەزيا سوقپاعى «جانىمنىڭ جاپىراقتارى», «سەكسەن كول سىلدىرى», «الديار» سياقتى جىر جيناقتارىنا, پروزالىق شىعارمالارىنان «ماحاببات ءانى», اشارشىلىق تاقىرىبىنا جازىلعان «قان كەشۋ», «سامۋرايدىڭ سەرت سەمسەرى», «اران», «قانسوقتا» پوۆەستەرى مەن روماندارىنا, درامالارىنان «ۇمىتپا مەنى, گاككۋىم», «جىندار ءبيى», اۋدارمالارىنان «الەم ادەبيەتى كىتاپحاناسى» سەرياسىمەن جارىق كورگەن يۋكيو ميسيمانىڭ «التىن عيباداتحانا» رومانى, ريۋنوسكە اكۋتاگاۆانىڭ «ورمانداعى ويران» نوۆەللالار جيناعىنا, يبراگيم سالاحوۆتىڭ «كولىما قاسىرەتى» رومانىنا ۇلاستى.
جالپاق جۇرتقا تاراپ كەتكەن «اگۋگاي دومبىرادان» باستاپ قىرىقتان استام انگە ءماتىن جازعان قايراتكەر جازۋشى 1980 جىلى «قازاق كسر-ءىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قىزمەتكەرى» اتاعىنا يە بولدى. 1999 جىلى قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ باسقارما مۇشەسى, وداقتىڭ اقمولا وبلىستىق فيليالىنىڭ توراعاسى بولىپ قىزمەت اتقاردى. ۇزاق جىلعى ەڭبەگىنە وراي «قۇرمەت» وردەنىمەن ماراپاتتالدى. قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, ساكەن سەيفۋللين اتىنداعى سىيلىقتاردىڭ لاۋرەاتى اتاندى. جۋرناليستيكا سالاسىنىڭ مول جۇگىن ارقالاعان قالامى قاجىرلى, ايتارى مول جۋرناليست «قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى» دەگەن اتاققا دا يە بولدى.
توكەڭ شىققان بيىكتى, قالام قۋاتىن ايعاقتاۋ ءۇشىن كوزى تىرىسىندەگى سىي-سياپاتىن جىپكە تىزگەندەي ەتىپ ايتىپ شىقتىق. ەندى ءبىر ءسات زامانداستارىنىڭ بەرگەن باعاسىنا نازار اۋدارالىقشى. قازاقتىڭ كورنەكتى اقىنى كاكىمبەك سالىقوۆ «قالامگەرلىك ونەردىڭ قازاناتى» دەپ اتالاتىن ماقالاسىندا بىلاي دەپ جازادى: «قازاقتىڭ بەلگىلى اقىنى, كوكشە ءوڭىرىنىڭ ايتۋلى دا ارداقتى ازاماتى تولەگەن قاجىباەۆتىڭ قالامىنان تۋعان سان ءتۇرلى شىعارماسىنا ەرتەدەن قىزىعا قاراپ, نازار اۋدارىپ ءجۇرۋشى ەدىم. بىرىنشىدەن, ول ەڭ العاشقى قارلىعاشى – «جولباسى» اتتى ولەڭدەر جيناعىن 1977 جىلى ەل جۇرەگىنە ۇشىرعان كەزىنەن باستاپ جىرسۇيەر قاۋىمنىڭ قۇلاعىن ەلەڭ ەتكىزدى», دەپ تولعانادى. قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى ساكەن ءجۇنىسوۆ: «تولەگەن قاجىباي, مەنىڭ ۇعىمىمشا, بيىك دەڭگەيدەگى عاجاپ اقىن. بۇل پىكىرگە مەن ءبىر كۇندە, ءبىر ساتتە تۋا قالاتىن, ءبىر ولەڭىن وقىپ تاڭىرقاي قالاتىن جىلت ەتەر سەزىممەن كەلگەنىم جوق. ال تولەگەننىڭ پوەزيالىق شىعارمالارىن (اڭگىمە, پوۆەستەرى ءبىر توبە) ارا-تۇرا وقىپ ءجۇرىپ, سۇيسىنۋمەن كەلدىم بۇل پىكىرگە» دەپ ءدال باعاسىن بەرەدى. اسىلىندا قالامگەردىڭ قاي جيناعىن الساڭىز دا, سىرلى دا اسەم, ادەمى الەمگە ەرىكسىز ەنىپ كەتەسىز. ەنگىزەتىن كەستەلى ءتىل ورنەگى, كوڭىلى قۇلاي سۇيگەن وقىرمانىن ءار قيىرعا جەتەلەيتىن كول-كوسىر سەزىم دۇنيەسى. جالاۋلى جاسىل دۇنيەدە ادام بالاسى ارتىنا الاڭداپ وتكەنىن ىزدەيدى, سارىتاپ ساعىنىشتىڭ كىلكىگەن سارى ساعىمىنا ىلەسىپ ەلەگىزيدى. سول ساتتە جۇرەك سىرعا دا, جىرعا دا تۇنباق. ال اقىن جۇرەگى شە؟! تىڭداپ كورىڭىز:
«قايداسىڭ, قايدا, كۇندەرىم,
جانىمنىڭ نۇرلى كوكتەمى.
ۇسىنعان ەدى-اۋ گۇلدەرىن,
قۇسمۇرىن توبە, بوكتەرى.
قوڭىرلاپ تۇسكەن قىر ءانى,
قالىقتاپ بىزگە جەتەتىن.
اۋىلداس قىزدىڭ جانارى,
جۇرەكتى شىمشىپ وتەتىن.
سىبىزعى ءۇنى قۇلاقتا,
اقسۋعا قونعان اققۋدىڭ.
جاستىعىم قالدى جىراقتا,
جانىمدى تەربەر گاككۋ مۇڭ».
توكەڭ شىعارمالارىندا وقىرماندى ەرىكسىز مۇڭعا بولەيتىن, ەندى قايتىپ ورالمايتىن بالالىق شاقتى اڭساۋ سول ۋىز قالپىندا كورىنىس تابادى.
«توزباستاي تابان-تاعا نىق,
شىرماۋىن ءۇزىپ شالالىق.
ارىلتىپ جەتتىڭ اعالىق,
ساعىنتىپ كەتتىڭ بالالىق.
اقىن جىرلارىندا ساعىنىش قانا ەمەس, ەل قامىن ويلاعان كەسەك ويلار دا تۇنىپ تۇر.
دالا دەيدى مىنا جاتقان عالامدى,
الديلەگەن مەنى, سەنى, بابامدى.
دالا دەگەن تارپاڭ ەدى-اۋ, تەكتى ەدى-اۋ,
قۇرعان تورعا, قازعان ورعا قامالدى.
تالىس تابان ايامادى, تاپتادى,
ديدارىندا قالدى ءداۋىر تات تابى.
تۋلاق بولعان قايران دالا قايراتسىز,
ەندى, مىنە, ارسا-ارسا بوپ جاتقانى».
اقيقاتتى سۇيەر وتكىر ءتىلى ەتىڭنەن ءوتىپ, سۇيەگىڭە وتەتىن اششى شىندىقتى ايتىپ-اق تۇر ەمەس پە؟ ءدال وسىلاي ءتىلىپ ايتپاسا, تولەگەن تولەگەن بولار ما؟!
بۇل كۇندەرى ەجەلدەن ءان-جىردىڭ التىن بەسىگى اتانعان كوكشە توپىراعى ءوزىنىڭ سۇيىكتى ۇلىنىڭ مەرەيتويىن اتاپ ءوتىپ جاتقانىن جوعارىدا ايتتىق. ءجون شارۋا. توكەڭ ومىردەن وتكەندە كوكشەتاۋ كۇڭىرەنگەن. انە ءبىر جىلى تولەگەن اعامىزدىڭ قازاسىنا كەلگەن اقىن ءىنىسى عالىم جايلىبايدىڭ:
«اعانىڭ شالقىپ جازعان جىرى ەسىمدە,
سىرلاسقان زەرەندىنىڭ ءتۇنى ەسىمدە.
اينالار ات اۋناسا ۇلى ەسىمگە –
كوكشەتاۋ! كىم كەتكەنىن بىلەسىڭ بە؟!» – دەگەن ءسوزى كوكشەلىكتەردىڭ ءالى كۇنگە كوكەيىندە. تاياۋدا وبلىس ورتالىعىنداعى ءبىرجان سال كوشەسىنىڭ بويىنداعى اقىن تۇرعان ۇيگە مەموريالدىق ەسكەرتكىش تاقتا ورناتىلدى. رەسپۋبليكالىق جىر ءمۇشايراسى وتكىزىلدى, شاحمەت قۇسايىنوۆ اتىنداعى وبلىستىق قازاق مۋزىكالىق-دراما تەاترىندا درامالىق شىعارمالارى قويىلىپ جاتىر.
كوكشەتاۋ جۇرتشىلىعى وسىلايشا كورنەكتى اقىن تولەگەن قاجىبايدىڭ ەسىمىن قايتا جاڭعىرتىپ, شىن قۇرمەتىن, شىنايى پەيىلىن كورسەتۋدە. الداسپانداي جارقىلداعان, اقيقات ءسوزدى ايتا بىلگەن قالامگەر ەلىمەن بىرگە جاساي بەرمەك.
كوكشەتاۋ
