1941 جىلى جەلتوقسان ايىندا باتىس قازاقستان وبلىسىندا كەڭەس وكىمەتىنە قارسى قارۋلى كوتەرىلىس ۇيىمداستىرىپ, قازاقستاندى ودان ءبولىپ الۋدى جوسپارلاعان انتيكەڭەستىك ۇيىم مۇشەلەرى اشكەرەلەنىپ, قاماۋعا الىندى. تەرگەۋ قۇجاتتارىنا قاراعاندا, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالاردان ءسال عانا بۇرىن باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ فۋرمانوۆ (جالپاقتال) اۋدانىندا «قازاق حالقىن قورعاۋشىلار وداعى» دەگەن اتپەن قۇرىلعان جاسىرىن ۇيىم جەتى اي ءومىر سۇرگەن. 17 مەن 23 جاس ارالىعىنداعى ورىمدەي جاستاردىڭ اراسىندا ورال پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ 6 ستۋدەنتى بار ەدى.
ۇيىم باسشىسى عۇبايدوللا انەسوۆ نەبارى 17 جاستا ەدى. ول 1943 جىلى 19 جاسىندا ورال قالاسىنداعى نكۆد تۇرمەسىندە اتىلعان. قالعان 13 ادام دا سوتتالىپ, ءتۇرلى مەرزىمگە تۇرمەگە قامالدى. بىرقاتارى سول قۋعىندا ءجۇرىپ قايتىس بولدى.
قىلىشىنان قان تامعان قىزىل يمپەرياعا قارسى كوزسىز ەرلىككە بارعان وعلانداردىڭ ەسىمىن ەلى, ۇرپاعى ۇمىتپاۋعا ءتيىس. ولار: عۇبايدوللا (عۇباش) انەسوۆ, سەيىتقالي باجەكەنوۆ, ساتقالي مولداعاليەۆ, عۇمار تۇرىموۆ, سايدوللا شوراباەۆ, مۇحامبەتجان نۇرالين, يعالي مۇحامبەتقاليەۆ, ءماززاپ اليەۆ, ءمانناپ احمەتوۆ, قامال ماقۇلباەۆ, سۇندەتقالي قاراجانوۆ, وتەگەن امانوۆ, قايىرعالي ساپارالين, يمانعالي ناسىروۆ.
ۇيىم قالاي قۇرىلدى؟
تەرگەۋ قۇجاتتارىنا قاراعاندا, «قازاق حالقىن قورعاۋشىلار وداعى» 1941 جىلعى قىركۇيەك ايىنىڭ سوڭىنا تامان فۋرمانوۆ پوسەلكەسىندە قۇرىلعان. عۇبايدوللا انەسوۆتىڭ جاۋابىندا وداقتى نەگىزدەۋ ءۇشىن ۇيىمعا قاتىساتىنداردىڭ جالپى جينالىسىن وتكىزبەي, اۋەلى ساتقالي مولداعاليەۆ ەكەۋى اقىلداسقانى, وعان «قازاق حالقىن قورعاۋشىلار وداعى» دەگەن ات بەرۋدى ۇيعارعانى ايتىلادى. بۇل شەشىمدى سەيىتقالي باجەكەنوۆكە, عۇمار تۇرىموۆقا, ءماززاپ اليەۆكە ايتقان, ولار ۇسىنىستى تولىق قولداعان.
الايدا عۇبايدوللا انەسوۆتىڭ ءومىربايانىنا, تاعدىرىنا كوز جىبەرسەك, كەڭەس وكىمەتىنە دەگەن نارازىلىق, كۇرەس تاريحى تەرەڭدە جاتقانىن بايقايمىز. ارناۋلى ورگانداردىڭ ارحيۆىندە ساقتاۋلى جاتقان وسى ىسپەن تولىق تانىسىپ, ساراپتاما ەڭبەك جازعان ورالدىق تاريحشى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى جاڭابەك جاقسىعاليەۆ وسى جايتقا توقتالعان.
«1936 جىلى فۋرمانوۆ (قازىرگى جالپاقتال) پوسەلكەسىندە 14 جاستاعى انەسوۆ عۇبايدوللانىڭ وتباسىمەن بىرگە سول كەزدەگى فۋرمانوۆ اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ءىس جۇرگىزۋشىسى بولىپ قىزمەت اتقارعان 25 جاستاعى ساتىموۆ دەگەن تۋىسقانى تۇرعان. ءجاسوسپىرىم عۇبايدوللانىڭ ساياسي كوزقاراسىنىڭ جەتىلۋىنە وسى ازاماتتىڭ اسەرى بولعاندىعىن ايىپتالۋشى انەسوۆتىڭ جاۋاپتاۋ حاتتامالارىنان اڭعارۋعا بولادى. الايدا ساتىموۆ قۇرت اۋرۋىنا شالدىعىپ, كوپ ۇزاماي سول 1936 جىلى دۇنيەدەن وتكەن. اۋرۋى ابدەن اسقىنعان ول باقي ومىرگە اتتانار الدىندا عۇبايدوللانى وزىنە شاقىرىپ الىپ, سانالى عۇمىرىن قازاق حالقىن ورىستىڭ بۇعاۋىنان بوساتۋ جولىنا ارناعاندىعىن ايتىپ, مەكتەپ وقۋشىسى – عۇباشتى كەڭەستىك بيلىككە قارسى ۇيىمداسقان كۇرەسكە باعىشتاپ, قازاقستاندى كسرو-دان بولۋگە ارەكەت جاساۋ كەرەكتىگىن وسيەت ەتكەن. ساتىموۆتىڭ بۇل وسيەتىن جاتتاپ قالعان زەرەك بالا ەرجەتە كەلە, ايتىلعان اڭگىمەنىڭ ساياسي استارىن جەتە تۇسىنە باستايدى. بۇل جەردە ازامات ساتىموۆ سول جىلدارداعى كەڭەس وكىمەتىنە قارسى ۇيىمنىڭ مۇشەسىنىڭ ءبىرى بولدى ما ەكەن دەگەن دە وي كەلەدى. بىراق مۇراعات قۇجاتتارىمەن تولىق تانىسقان ءبىز ساتىموۆ تۋرالى باسقا ەشقانداي مالىمەت تابا المادىق» دەپ جازادى جاڭابەك جاقسىعاليەۆ.
عۇبايدوللا فۋرمانوۆ ورتا مەكتەبىندە وقىپ جۇرگەندە 1940 جىلعا دەيىن كەڭەس وكىمەتىنە قارسى پيعىل كورسەتپەگەن. بىراق 1940 جىلدىڭ ورتا شەنىنەن باستاپ ءوز كوزقاراسىن كىلت وزگەرتكەن. «قازاقستان كسرو قۇرامىنان ءبولىنىپ, ونىڭ تۇركيا, يران, اۋعانستان, ت.ب. ەلدەر سياقتى دەربەس مەملەكەتكە اينالۋى ءۇشىن, كەڭەس ۇكىمەتىنە قارسى كۇرەس جۇرگىزۋ كەرەك» دەگەن وي قالىپتاسا باستاعان. وسى كوزقاراسىن ول العاش رەت سەيىتقالي باجەكەنوۆپەن بولىسكەن. وزىمەن ءبىر مەكتەپتە وقيتىن 8-سىنىپ وقۋشىسى يمانعالي ناسىروۆ تا وسى پىكىرگە كەلەدى. ءسويتىپ, ولار پارتيا مەن وكىمەتتىڭ ۇلت ساياساتى ۇلتتى جويۋعا باعىتتالعان دەپ شەشەدى. ع.انەسوۆ بىلاي دەيدى: ء«بىزدىڭ پىكىرىمىزشە قازاقستاندا دەربەس مەملەكەت بولعان جوق, بارىنە ورىستار بيلىك جۇرگىزىپ كەلەدى. وسىنداي تۇجىرىمعا كەلگەن سوڭ ءبىز كسرو-دان ءبولىنىپ, قازاقتىڭ دەربەس مەملەكەتىن قۇرۋ ءۇشىن كەڭەس وكىمەتىنە قارسى قارۋلى كۇرەس جۇرگىزۋ كەرەك دەگەن شەشىمگە كەلدىك. كەشىكپەي وقۋ جىلى اياقتالىپ, ناسىروۆ «تالدىقۇدىق» كەڭشارىنداعى اتا-اناسىنا جازعى دەمالىسقا كەتتى (ۇقك بقوبم, №پ 3545, ءىس №3789, ت.2, 156- پاراق).
1940 جىلعى تامىز ايىنىڭ باسىندا ناسىروۆ كانيكۋلدان كەلگەن سوڭ ءۇش دوس ءبىر مەزگىلدە ورالداعى مۇعالىمدەر ينستيتۋتىنا تۇسۋگە ءسوز بايلاسادى. ءسويتىپ, ولار 1940 جىلعى 19 تامىزدا ورالعا كەلىپ, انەسوۆ فيزيكا-ماتەماتيكا, ناسىروۆ پەن باجەكەنوۆ تاريح فاكۋلتەتىنە ستۋدەنت بولىپ قابىلدانعان. وسى كەزدە عۇباشتىڭ جاقسى تانىسى قامال ماقۇلباەۆ تا فۋرمانوۆتان كەلىپ, ورالدىڭ گيدروتەحنيكۋمىنا وقۋعا تۇسكەن.
كوپ ۇزاماي ۇكىمەتتىڭ اقىلى وقۋدى ەنگىزگەن جارلىعىنا سايكەس ناسىروۆ پەن باجەكەنوۆ 1940 جىلى 6 قازاندا اۋىلعا قايتاتىن بولىپ, ولاردى انەسوۆ پەن ماقۇلباەۆ ۆوكزالدان شىعارىپ سالعان. جولداستارىنىڭ كوزقاراسىن ماقۇلداعان قامال انتيكەڭەستىك جۇمىسقا ءوزىنىڭ دە بەلسەندى اتسالىساتىنىن بىلدىرگەن. بىراق ول دا سول جىلعى قاراشادا گيدروتەحنيكۋمداعى وقۋىن تاستاپ, اۋدانعا كەتىپ قالعان.
ءوز مۇددەلەستەرىنەن وقشاۋلانىپ قالعان عۇباش جاڭا پىكىرلەستەر تاۋىپ, جۇمىسىن ودان ءارى جالعاستىرۋدى كوزدەيدى. وسىعان بايلانىستى مۇعالىمدەر ينستيتۋتىنىڭ تاريح فاكۋلتەتىندە ۇزدىك وقيتىن سايدوللا شوراباەۆپەن 1941 جىلى ءساۋىردىڭ باس كەزىندە جاقىن اڭگىمەلەسە باستايدى. باستاپقىدا ساباق توڭىرەگىندە باستالعان اڭگىمە كەيىن پارتيانىڭ ۇلت ماسەلەسى جونىندەگى باعىتىن سىناۋعا ۇلاسادى. «مۇنان ءارى ءبىز قازاقستان ەكونوميكاسىن كەڭەس وكىمەتىنەن ءبولىپ الۋ جاعىن اشىقتان-اشىق قاراستىرا باستادىق. قازاق حالقى, ونىڭ ءتىلى مەن مادەنيەتى وركەندەمەيدى, قازاقتار ۇلت رەتىندە دامىمايدى, كەرىسىنشە جويىلا بەرەدى دەپ تۇجىرىمداپ, قازاقستاننىڭ كسرو-دان بولىنۋىنە باعىتتالعان كەڭەس وكىمەتىنە قارسى ۇيىمداسقان بەلسەندى كۇرەس جۇرگىزۋدى قاجەت دەپ شەشتىك», دەپ جاۋاپ بەرگەن ساياسي ۇيىمنىڭ جەتەكشىسى ع.انەسوۆ.
ءدال وسى كەزدە عۇبايدوللانىڭ ارەكەتى نكۆد-نىڭ نازارىنا تۇسە باستايدى. ءسويتىپ, قۇپيا ۇيىمنىڭ ىشىنە «جانسىزدار» كىرىپ كەتەدى.
بىراق بۇل كەزدە عۇبايدوللا انەسوۆ ءوز يدەياسىنا بەكەم توقتاعان بولاتىن. ساتقالي مولداعاليەۆ عۇبايدوللانىڭ مىنا سوزدەرىن ەسىنە العان: «ماعان ايتاتىنى, قازاقتاردىڭ تۇرمىسى ناشار, كوبى جۇمىسسىز, سالىقتاردى كوپ تولەيدى, ءتىپتى ۇيلەرى جوق, جەر ۇيلەردە تىشقاندار سياقتى ءومىر سۇرەدى. كسرو كونستيتۋتسياسىندا بارلىق ادامنىڭ قۇقىعى تەڭ, ءىس جۇزىندە كوپ ادامنىڭ, سونىڭ ىشىندە – قازاقتىڭ قۇقىعى ساقتالمايدى. ۇكىمەت ەشقانداي كىناسى جوق سەنىڭ اتاڭدى – مولداعاليدى قاماۋعا الىپ, سوتتاپ جىبەردى. مىنا ۇكىمەتتەن نە جاقسىلىق كورىپ جاتىرسىڭ, جۇمىسىڭ جوق, تۇرمىسىڭ ناشار» دەگەن.
عۇبايدوللا وسىنداي اڭگىمەنى يمانعالي ناسىروۆقا دا ايتقان: «ەسىمدە, 1940 جىلى قاڭتار ايىنىڭ اياعىندا ەكەۋارا اڭگىمەدە كەڭەس وكىمەتى كەزىندە قازاق حالقىنىڭ جاعدايى تىم اۋىر, ادام توزگىسىز قالىپتا, ءتىپتى ءومىر سۇرۋگە قاراجات تابۋ قيىن ەكەنىن دالەلدەۋگە تىرىستى. ءتىپتى پاتشا زامانىندا دا ءدال بۇلاي بولماعىنىن ايتا كەلە, قازاق حالقىنىڭ مادەنيەتى مەن ءتىلى بۇرمالانىپ جاتىر, قازاقتار ەڭ سوڭعى, ەڭ تومەن ۇلت بولىپ سانالادى, ياعني ولار ادامعا سانالمايدى دەگەندى ايتتى. دالەل رەتىندە باسقارۋشى جانە جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى ورىنداردا تەك قانا ورىستار وتىرعانىن, ال قازاقتار قارا جۇمىس ىستەپ جۇرگەنىن مىسال قىلدى. وسىدان كەيىن انەسوۆ: قازاق حالقى بىزگە سەنەدى, ءبىزدى زيالىلار دەپ ەسەپتەيدى, سوندىقتان بولاشاقتا ءبىز قازاق حالقىنىڭ مۇددەسىن قورعاۋىمىز كەرەك, ال ول ءۇشىن ۇيىم قۇرىپ, كسرو-دان قازاقستاندى ءبولىپ الۋ باعىتىندا ۇيىمداسقان تۇردە كۇرەس جۇرگىزىپ, دەربەس قازاق مەملەكەتىن قۇرۋ قاجەت» دەگەن ەكەن.
«دەربەس قازاق مەملەكەتى بولسىن!»
ءوز پىكىرلەستەرى مەن جاقتاستارىن كوبەيتكەن عۇبايدوللا انەسوۆ باستاعان توپ ەندى ناقتى ءىس-ارەكەتكە كىرىسە باستايدى. تەرگەۋ قۇجاتتارىنا قاراعاندا «قازاق حالقىن قورعاۋشىلار وداعى» كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇلتشىل ۇيىمىنىڭ العاشقى وتىرىسى 1941 جىلى قىركۇيەكتىڭ العاشقى كۇندەرىندە اۋداندىق ەمحانادا وتكەن. قۇپيا جينالىسقا ع.انەسوۆ, س.باجەكەنوۆ, ع.تۇرىموۆ, م.اليەۆ, ي.مۇحامبەتقاليەۆ قاتىسقان. تەرەزەنى ءارتۇرلى كيىممەن قىمتاپ, جينالىستى س.باجەكەنوۆ اشىپ, ءسوزدى ع.انەسوۆكە بەرگەن. جينالىستا قارۋلى كوتەرىلىستى قالاي ۇيىمداستىرۋ جايى ءسوز بولعان. ۇيىم مۇشەلەرى, ءمانناپ احمەتوۆ پەن قايىرعالي ساپارالين, ت.ب اسكەرگە اتتاناتىن كۇنى, شاقىرۋ قاعازىنا يە بولعان 150-دەي جىگىتتى قارۋلى كوتەرىلىسكە جۇمىلدىرۋ جوسپارىن تالقىلاعان. اسكەري كوميسساريات اسكەرگە شاقىرىلعانداردى الەكساندروۆ گاي ستانساسىنا دەيىن شىعارىپ سالاتىنىن بىلگەن ولار, جالپى جاعدايدى تالداي كەلە اسكەرگە شاقىرىلعانداردى اۋدان ورتالىعىن باسىپ الۋعا پايدالانباقشى بولىپ ۇيعارادى. جيىنعا قاتىسۋشى ۇيىم مۇشەلەرى اسكەرگە اتتانعانداردى «كراسنىي پارتيزان» كەڭشارى تۇسىندا سالت اتپەن قۋىپ جەتىپ, جوسپارىن قارۋلى جولمەن جۇزەگە اسىرماقشى بولىپ كەلىسەدى. ءبىر ساعاتقا سوزىلعان جينالىستا وسىنداي ماسەلەلەر جوسپارلانادى. الايدا اسكەرگە اتتانۋشىلاردىڭ كۇنى وزگەرگەندىكتەن, كوتەرىلىس جاساۋ ماسەلەسى اياقسىز قالعان.
1941 جىلعى قىركۇيەك ايىنىڭ ەكىنشى جارتىسىندا عۇباش ۇيىم مۇشەلەرى مولداعاليەۆكە, باجەكەنوۆكە جانە تۇرىموۆقا قازاق حالقىنا ۇندەۋ جاسايتىن كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇنپاراق جاساپ شىعارۋدىڭ قاجەتتىگىن ايتادى. ۇنپاراقتىڭ جوباسىن جازىپ, ونى اۋىل سىرتىنداعى يەسىز جەر ۇيدە تالقىلايدى. وعان مولداعاليەۆ, باجەكەنوۆ, اليەۆ جانە انەسوۆ قاتىسقان. تالقىلاۋ بىرنەشە كۇنگە سوزىلعان.
ۇيىمنىڭ تاعى ءبىر جينالىسى 1941 جىلعى قاراشا ايىندا ساتقالي مولداعاليەۆتىڭ سارايىندا بولعان. بۇل جينالىسقا انەسوۆ, باجەكەنوۆ, مولداعاليەۆ, قۇلباسوۆ جانە اليەۆ قاتىسقان. عۇباش ورالدان كەلگەن قۇلباسوۆقا (بۇل ادام ۇيىم ىشىنە كىرگەن ساتقىن تىڭشى بولاتىن) باجەكەنوۆتى, مولداعاليەۆتى جانە اليەۆتى تانىستىرىپ, ۇيىم مۇشەلەرىنىڭ رۋحىن كوتەرۋ ءۇشىن قۇلباسوۆتى جاقسى قىزمەتكەر رەتىندە ماداقتاعان. سول كۇنگى جينالىستا ءتارتىپ, مۇشەلىك بيلەتتەردى باسۋ, ۇيىمنىڭ مۇشەلىك جارناسى جانە مولداعاليەۆتى كازناچەي ەتىپ سايلاۋ ماسەلەلەرى قارالدى. ءبىر ساعاتقا سوزىلعان جينالىستا اتالعان شارالار جۇزەگە اسىپ, اۋەلى انەسوۆ, سوسىن باسقالارى ءسوز سويلەگەن.
1941 جىلى ۇيىم مۇشەلەرى قازاقستان وكىمەتىنىڭ باسشىلارىنا انتيكەڭەستىك مازمۇندا حات جازۋ تۋرالى ءبىر شەشىمگە كەلەدى. كەيىن حاتتى كوبەيتۋ ماسەلەسى تۋادى. بۇل ماقسات ءۇشىن باسپاحانالىق قارىپتەر مەن بوياۋدى ەرتە دايىنداپ, جاشىك ىشىندە جاسىرىپ, قازاق زيراتىندا ساقتالعان. جاسىرىن باسپاحانادا «قازاق حالقىن قورعاۋشىلار وداعى» ۇيىمىنىڭ مۇشەلىك بيلەتتەرى دە باسىلىپ شىققان. باسپاحاناعا قاجەتتى جابدىقتاردى, ماسەلەن, قارىپتىڭ كىرىن جۋعا قاجەتتى كەروسيندى تۇرىموۆ پەن باجەكەنوۆ بەرىپ وتىرسا, بوياۋدى اليەۆ اۋداندىق باسپاحانادان الىپ وتىرعان.
العاشقى ۇنپاراقتار تەرىلگەن سوڭ انەسوۆ پارتيا مەن كەڭەس وكىمەتىنىڭ جەكەلەگەن باسشىلارىنا حات جازۋ جولىن ويلاي باستايدى. بۇل جونىندە اۋەلى مولداعاليەۆپەن, سوسىن باجەكەنوۆ جانە تۇرىموۆتارمەن اقىلداسادى. شامامەن 1941 جىلدىڭ 9-10 قاراشاسىندا ساتقالي مولداعاليەۆ ەكەۋى عۇباشتىڭ ۇيىندە حات جازۋعا كىرىسەدى. سونىمەن كسرو جوعارى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ توراعاسىنا, كسرو حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ توراعاسىنا جانە قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ توراعاسىنا ءۇش حات جازىلادى. العاشقى ەكى حاتتى مولداعاليەۆ جازسا, سوڭعى حاتتى انەسوۆ قازاق تىلىندە جازعان. حاتتىڭ جازىلعان ۋاقىتى 9-10 قاراشا بولسا دا, ولار ساياسي جاعىنان ءتيىمدى بولادى دەگەن ەسەپپەن 7 قاراشا, ياعني قازان توڭكەرىسىنىڭ 24 جىلدىعى كۇنى جازىلدى دەپ بەلگىلەپ, قازاقستاندى ءبولۋ جونىندەگى تالاپتارىن وسى كۇنگە سايكەستىرەدى.
حاتتىڭ ءماتىنى:
«كسر وداعى جوعارعى كەڭەسى تورالقاسىنىڭ توراعاسى م.ي.كالينين جولداسقا قازاق حالقىنان دوستىق سالەم.
ءبىز «قازاق حالقىن قورعاۋشىلار وداعى» ۇيىمىنىڭ مۇشەلەرى قازاق حالقىنىڭ اتىنان وسى حاتتى جولداي وتىرىپ, مىناداي تالاپ-تىلەكتەرىمىزدى بىلدىرەمىز. قازاق حالقى كسرو كونستيتۋتسياسىنا سايكەستى دەربەس قازاق مەملەكەتى بولىپ بولىنگىسى كەلەدى.
ونىڭ سەبەبى, ورىستاندىرۋ ساياساتىنا بايلانىستى قازاق ءتىلى, قازاق حالقىنىڭ مادەنيەتى مەن حالىقتىڭ قۇقىعى اياققا باسىلدى. قازاقتار قازىر قۇل سياقتى تۇرىپ جاتىر. كۇنى-ءتۇنى جۇمىس جاسايدى. ءونىمدى از الادى. ونى دا مەملەكەتكە بەرەدى. كيىنۋگە تۇك قالمايدى.
قازاق حالقىنىڭ ورىستاردان ءبولىنۋىن سۇرايمىز. ەگەر بۇل تالاپتارىمىز ورىندالماسا, حالىق وتاننىڭ دەربەستىگىن امالسىزدان قولىنا مىلتىق الىپ قورعاۋعا شىعادى. جاۋاپتى وسى جىلدىڭ 1 جەلتوقسانى كۇنى «پراۆدا» گازەتى مەن راديودان كۇتەمىز.
گاكسيم 7/11-41 جىل.»
«گاكسيم» دەگەن قول عۇباش انەس ۇلى كوشەكوۆ, ساتقالي يمانعالي ۇلى مولداعاليەۆ دەگەن ۇعىمداردى بەرەتىن ەدى. قالعان ەكى حاتتا ولار ەسىمدەرىن ادەيى تۇسىنىكسىز ەتىپ جازعان.
بۇل حاتتار ءتيىستى مەكەنجاي جازىلىپ, پوشتا ارقىلى جىبەرىلگەن.
ۇيىم ءوز جۇمىسىن نىعايتا بەرۋ ءۇشىن ۇيىم مۇشەلەرىن جەكەلەگەن اۋداندارعا بولگەن: انەسوۆ – فۋرمانوۆ اۋدانىنا, باجەكەنوۆ – جانىبەك اۋدانىنا, قۇلباسوۆ – جىمپيتى, نۇرالين – جاڭاقالا اۋدانىنا بارۋعا ءتيىس بولعان. قازتالوۆ اۋدانىنا بارۋ قامال ماقۇلباەۆقا جۇكتەلدى. ادامداردى اۋداندارعا ءبولۋ شامامەن 1941 جىلعى قاراشا ايىنىڭ سوڭىنا تامان جۇرگىزىلگەن. ماقسات – 1942 جىلى ءساۋىردىڭ باسىندا باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ بىرقاتار اۋدانىندا اسكەري كوتەرىلىس ۇيىمداستىرۋ. وسىعان قاجەتتى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ جاعرافيالىق كارتاسىن بايتۇرعان ءابىلحايىروۆ ەسىمدى ازاماتتان العان. بارلىق اۋداندا كوتەرىلىستى ءبىر مەزگىلدە باستاۋ ءۇشىن شارتتى تۇردە حابار بەرۋگە كەلىسكەن. مىسالى, عۇبايدوللا انەسوۆ كوتەرىلىستى 1942 جىلدىڭ 5 ساۋىرىندە باستايتىن بولسا, «مەنىڭ ۇيلەنۋ تويىم 5.IV.42 جىلى بولادى» دەگەن جەدەل حات جولداۋعا كەلىسكەن. عۇبايدوللا انەسوۆ فۋرمانوۆ, جانىبەك جانە جىمپيتى اۋداندارىندا كوتەرىلىستى ءبىر مەزگىلدە باستاۋعا تىرىسقان. كوتەرىلىس ۋاقىتىن 1 ءساۋىر دەپ بەلگىلەدى. «بۇل كەزدە جەر وتە لايساڭ, ماشينا جۇرە المايدى, ال كوتەرىلىسشىلەر سالت اتپەن شىعادى» دەپ جوسپارلاعان. ۇيىمدى قارجىلاندىرۋدىڭ توتە جولى رەتىندە بانكىنى توناۋ دا ويلاستىرىلعان ەدى.
بىراق بالعىن بوزداقتار ازىرلەگەن بارلىق جوسپار ءساتسىز اياقتالدى. 1941 جىلى 21 جەلتوقساندا نكۆد ۇيىم مۇشەلەرىنىڭ ءبارىن تۇتقىندادى. ۇيىمنىڭ ىشىندەگى جانسىز ارقىلى بارلىق جوسپاردى الدىن الا ءبىلىپ وتىرعان نكۆد وبلىستىق اسكەري كوميسسارياتپەن كەلىسىپ, جالپاقتالدىق جاستاردى سوعىسقا الۋعا ادەيى اسىقپايدى. ابدەن ىزدەرىن اڭدىپ, قولعا تۇسىرەدى.
* * *
ءبىر جىلداي تەرگەپ-تەكسەرۋدەن كەيىن عۇبايدوللا انەسوۆ كسرو نكۆد جانىنداعى ايرىقشا كەڭەستىڭ شەشىمى بويىنشا اتۋ جازاسىنا كەسىلدى. ۇكىم 1943 جىلى قاڭتار ايىندا ورىندالعان. رسفسر قىلمىستىق كودەكسىنىڭ ءتيىستى باپتارى بويىنشا ۇيىم مۇشەلەرى س.باجەكەنوۆ, س.مولداعاليەۆ, ع.تۇرىموۆتار – 10 جىلعا, س.شوراباەۆ, م.ءنۇرالين, ي.مۇحامبەتقاليەۆ – 8 جىلعا, قالعانى 5 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلدى. ق.ساپارالين 1942 جىلدىڭ 7 جەلتوقسانىندا نكۆد قىزمەتكەرلەرىنىڭ سوققىسىنان قازا تاۋىپ, ءىسى توقتاتىلادى. سوعان قاراماستان ونى دا بەس جىلعا سوتتاپ جىبەرگەن.
بۇل ازاماتتاردىڭ كەيبىرەۋلەرى ايداۋدا ءجۇرىپ قايتىس بولدى. ولار سىبىردە كارلاگ پەن كولىمادا ازاپ شەكتى. جازاسىن وتەگەن سوڭ دا ۇيىم مۇشەلەرىن قايتادان قيىر شىعىسقا جەر اۋدارىپ جىبەردى. كەڭەس وكىمەتى ولاردى عۇمىر بويى ساياسي تۇتقىندا ۇستادى. تەك ەلىمىز ەگەمەندىك العاننان كەيىن عانا 14 بوزداق اقتالدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باس پروكۋراتۋراسى 1993 جىلدىڭ 26 اقپانىندا اتالعان قىلمىستىق ءىس بويىنشا ارنايى قورىتىندى جاساپ, «قازاق حالقىن قورعاۋشىلار وداعىنىڭ» بارلىق مۇشەسىن تولىق اقتادى.
* * *
ورتەڭگە شىققان گۇلدەي جارق ەتىپ شىعىپ, از كۇن جايقالعان «قازاق حالقىن قورعاۋشىلار وداعى» مۇشەلەرىنىڭ تاعدىرى وسىنداي بولدى. كسرو كەزىندە جابۋلى جاتقان بۇل تاريحتى العاش قوزعاعان – جۋرناليست امانگەلدى شاحين «سول ءبىر سۇرگىن», «قورعايمىن دەپ قازاقتى» اتتى تاريحي-دەرەكتى كىتاپ جازدى. قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى مۇنايدار بالمولدانىڭ «ون ءتورت» اتتى تاريحي رومانى جارىق كوردى. وقيعانى عىلىمي تۇرعىدان ساراپتاعان عالىم جاڭابەك جاقسىعاليەۆتىڭ ەڭبەگىن وسى ماقالامىزدا كەڭىنەن باياندادىق. باتىس قازاقستان وبلىسىندا جالپاقتالداعى جاسىرىن جاستار ۇيىمى تۋرالى ناسيحات جۇمىسى جەتكىلىكتى دارەجەدە دەپ ايتا الامىز. الايدا ەل باسىنا كۇن تۋعان قيىن كەزدە حالقىن قورعاۋعا ۇمتىلعان جالىندى جاستاردىڭ تاريحىن كۇللى قازاق ءبىلۋى ءتيىس. تاۋەلسىزدىك كۇنى قارساڭىندا وسى تاقىرىپتى جاڭعىرتقان ماقساتىمىز دا سول ەدى.
باتىس قازاقستان وبلىسى
