تاۋەلسىزدىكتىڭ تار جول, تايعاق كەشۋى

حح عاسىردىڭ 60-جىل­­دارى ازيا مەن اف­­ريكانىڭ كوپتە­گەن ەلى تاۋەلسىز­دىككە قا­رۋلى جولمەن, ۇل-قىزدارىن قۇربان­دىققا شالىپ قول جەت­كىز­گەندىكتەن, كەڭەس وداعىنىڭ قانتوگىسسىز ىدى­راۋى, ونىڭ قۇرا­مىنا كىرگەن ۇلت رەس­پۋب­ليكا­لارىنىڭ بەي­بىت جول­مەن ەگەمەن مەم­لەكەت­تەرگە اينالۋى كەي­بىر ساياسي ورتالاردا «تاۋەلسىزدىك ەشبىر قيىن­دىقسىز كەلدى» دەگەن جەڭىل تۇسىنىك تۋدىردى.

وسىنداي جەل ءسوز قا­زاقستاندا كوپ ايتىلدى جانە تاۋەلسىزدىك العالى بەرى 30 جىلدان اسسا دا, «قازاقتا بۇرىن مەملەكەت بولماعان, ونى بولشەۆيكتەر مىرزالىقپەن سىيلاعان, تاۋەلسىزدىك ءۇشىن قازاق ەشتەڭە ىستەگەن جوق, ول وزىنەن-ءوزى كەلدى» دەگەن اڭگىمە ءتۇر­لى دەڭگەيدەن اۋىق-اۋىق ەستىلىپ قالادى.

تاۋەلسىزدىك وڭاي كە­لەتىن بولسا, وندا نەگە باشقۇرت پەن تاتار, نوعاي مەن قۇمىق, قاراشاي مەن بالقار سياقتى بىزگە تۋىس جانە تۋىس ەمەس ۇلتتار تاۋەلسىزدىگىنە قول جەتكىزە الماي كەلەدى؟ نەگە ولار ءالى دە بۇرىنعى وداقتىڭ جۇرتىندا قالىپ وتىر؟ ولار بىزدەن كەم بە, ءتىپتى باشقۇرتتار 1917 جىلى قىزىل وكىمەتتىڭ ورناۋىندا شەشۋشى ءرول اتقارعان جوق پا ەدى؟ تاتارلار كەزىندە قازاق دالاسىندا اعارتۋشىلىق قىزمەت جاساعان ۇلت ەمەس پە ەدى؟ نەگە شەشەن حالقى 1994 جانە 1996 جىلدارى ازاتتىق جولىندا ەكى رەت تايتالاسىپ, ماقساتىنا جەتە المادى؟

ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى وزىنەن-ءوزى كەلدى دەگەن جەل سوزدەردى ايتۋشىلاردىڭ اۋىزدارىنا تەمىر قاقپاق قويۋ ءۇشىن وسى سۇراقتارعا جاۋاپ بەرۋ كەرەك.

ال ول سۇراقتىڭ جاۋا­بى حالقىمىزدىڭ وتكەن ءجۇز  جىلدىق تاريحىنىڭ ىشىندە جاتىر. قازاق­ستانعا تاۋەلسىزدىك اسپاننان تۇسكەن جوق, قاراقان با­سىنىڭ قامىن ەمەس, قازاق حالقىنىڭ نامى­سىن جىرتقان الاش وردا ارىس­تارى, ولار­دان كەيىنگى تاريحي تۇلعا­لار­دىڭ ارقاسىندا كەلگەن­دىگىن ايتۋ كەرەك. ودان بەرى كوپ ۋاقىت وتكەن دە جوق – بار بولعا­نى ەكى ۇرپاق اۋىستى ما, جوق پا؟

قازاقستان 1936 جىل­عا دەيىن رەسەي قۇرامىن­داعى اۆتونوميالىق رەس­پۋبليكا بولعانى بەلگىلى. قازاقستانعا وداقتىق رەس­پۋبليكا دەڭگەيى ۇلكەن قيماستىقپەن تەك 1936 جىلى جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلدانعان كەزدە بەرىلدى. ەگەر قازاقستان سوندا وداقتىق مارتەبە الماعاندا تاتارستان, باشقۇرتستان, تۋۆا, ساحا, ت.ب. اۆتونوميالىق رەس­پۋب­ليكالار سەكىلدى 1991 جىلى ءوز تاۋەلسىزدىگىن جاريالاي الماس ەدى.

القيسسا, 1917 جىلعى اقپان توڭكەرىسىنەن كەيىن بۇراتانا حالىقتار, اسىرەسە مۇسىلمان ميللەتتەرىنىڭ وزىق ويلى وكىلدەرى ءوز بولاشاقتارىن ايقىنداۋ بو­يىنشا بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزە باستادى. وسى ماقساتتاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن – 1917 جىلى 1-11 مامىر ارالىعىندا ماسكەۋدە رەسەي مۇسىلماندارىنىڭ ۋاقىتشا ورتالىق بيۋروسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن بۇكىلرەسەيلىك مۇسىلماندار سەزى وتكىزىلدى. سەزد جۇمىسىنا تۇركىستان, كاۆكاز, قىرىم, ءسىبىر بۇراتانا حالىقتارىنىڭ 830 مۇسىلمان دەلەگاتى قاتىستى. قازاق اتىنان جاھانشا دوسمۇحامەد ۇلى, عۇمار قاراش, ماعجان جۇماباەۆ, سالىمگەرەي ءجانتورين سەكىلدى قايراتكەرلەر باردى. سەزدىڭ كۇن تارتىبىنە: رەسەيدىڭ مەم­لەكەتتىك قۇرىلىسى, جەر, ءدىن, ايەل, جۇمىسشى جانە اسكەر ماسەلە­لەرى, وقۋ-اعارتۋ ءىسى, سوعىس­قا كوزقاراس, قۇرىلتاي سايلاۋى كەزىندەگى مۇسىلماندار تاك­تي­كاسى, بۇكىلرەسەيلىك مۇسىل­ماندار كەڭەسىن قۇرۋ ماسەلە­لەرى ەنگىزىلدى. دەلەگاتتار مەملە­كەتتىك قۇرىلىس ماسەلەسىن جان-جاقتى تالقىلاپ, رەسەي مۇسىل­ماندارى فەدەراتيۆتىك نەگىز­دەگى دەموكراتيالىق رەسپۋبليكانى جاقتايتىندىقتارىن ءبىلدىردى. سەزد بەلگىلى تەرريتورياسى جوق حالىقتارعا ۇلتتىق-مادەني اۆتونوميا بەرىلسىن, ال بارلىق مۇ­سىلمان حالقى ۇلتتىق-تەرري­توريالىق اۆتونوميانى يەم­دەن­سىن دەگەن شەشىم قابىلدادى. قۇرىل­تاي جينالىسىندا جەر ماسەلەسى ءوز شەشىمىن تاپقانعا دەيىن ۇلت ايماقتارىنا پەرەسەلەندەردىڭ قونىس اۋدارۋى ۋاقىتشا توقتا­تىلسىن دەپ شەشىلدى.

ەكىنشى بۇكىلرەسەيلىك مۇسىل­ماندار سەزى 21.07. – 2.08.1917 جىلى قازان قالاسىندا ءوتتى. وعان 188 دەلەگات قاتىستى. سول ۋا­قىتتا قازان قالاسىندا بۇكىلرە­سەيلىك مۇسىلماندارىنىڭ اسكەري سەزى, بۇكىلرەسەيلىك مۇسىل­مان ءدىنباسىلارىنىڭ سەزى, ورىن­بوردا ءبىرىنشى جالپىقازاق سەزى, ءبى­رىنشى جالپىباشقۇرت, قوقاندا فەر­عانا وبلىسىنىڭ مۇسىلمان ەڭ­بەك­كەرلەرىنىڭ سەزدەرى ءوتىپ جاتتى.

وسى ماڭىزدى شارالاردىڭ بارىسىندا قابىلدانعان قۇجاتتاردا – بۇراتانا حالىقتاردىڭ اۆتونومياسى, ۇلتتىق-مەملەكەتتىك قۇرىلىمىن وزدەرى انىقتاۋ, ءوز تاعدىرلارىن وزدەرى شەشۋ, ۇلتتىق ارميا قۇرۋ جانە وسى ماقساتتاردىڭ جولىندا قاسىق قانى قالعانشا كۇرەسۋگە دايار­لىقتارى ايتىلدى. وسى سەزدەردىڭ بارىسىندا ۇلتتىق زيالىلاردىڭ ءبىر بولىگى «ەگەمەن بولماي ەل بولماس, ەتەكتەن كەسىپ جەڭ بولماس» دەپ تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋعا ۇمتىلسا, كەلەسى ءبىر بولىگى رەسەي قۇرامىندا اۆتونوميا الۋمەن شەكتەلۋگە بەت بۇردى.

1917-1922 جىلدارى كوپۇلتتى رەسەيدە ورىن العان ازامات سوعى­سى بارىسىندا پاتشالىقتى قاي­تا قالپىنا كەلتىرگىسى كەلگەن مو­نار­حيستەر, ەڭ كۇشتى دەگەن ەسەر, كادەت پارتيالارى بۇراتانا حالىقتاردىڭ مۇڭ-مۇقتا­جىن ەسەپكە العان جوق, العىسى دا كەلگەن جوق. ال لەنين باستا­عان قىزىلدار (بولشەۆيكتەر) وسىنداي كەزەڭدە بۇراتانا حالىق­تاردىڭ اراسىنداعى كوڭىل-كۇيدى ەرەكشە باقىلاپ وتىردى, ءتىپتى ۇلت ىستەرى بويىنشا كوميسسيا قۇردى. ونىڭ باسىنا ورىس ەمەس ءستاليندى قويعانى قىسقا ۋاقىت ىشىندە ءوز جەمىسىن بەردى.

بولشەۆيكتەر (قىزىلدار) 1917 جىلدىڭ 15 قاراشاسىندا جاريالاعان رەسەي حالىقتارى قۇقىقتارىنىڭ دەكلاراتسياسىندا مۇسىلماندار كوتەرگەن بارلىق وزەكتى قۇقىقتار, ونىڭ ىشىندە, حالىقتاردىڭ ءوز تاعدىرىن وزدەرى شەشۋ, ءتىپتى بولەك مەملەكەت قۇرۋ قۇقىقتارى تولىق مويىندالدى. قىزىلدار شارۋالارعا – جەر, جۇمىسشىلارعا – زاۋىتتار, بۇراتانا حالىقتارعا – تاۋەلسىزدىك بەرۋگە ۋادە بەردى. قىزىل بولشەۆيكتەر «رەسەي حالىقتارىنىڭ ءبولىنۋ جانە تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋعا دەيىن ءوز تاعدىرلارىن وزدەرى ەركىن شەشۋ قۇقىعى» دەگەن تەزيستى دەكلاراتسياعا تايعا تاڭبا باسقانداي قاداپ جازىپ جاريالادى.

قىزىلداردىڭ ايقىن ۇلتتىق باعدارلاماسىنىڭ بولۋى ونىڭ قاتارىنا بۇراتانا حالىقتاردىڭ وكىلدەرىنىڭ كوپتەپ كەلۋىن جانە بيلىك ءۇشىن كۇرەستە ولاردىڭ جەڭىسكە جەتۋىن قامتاماسىز ەتتى. سول كەزدەگى بولشەۆيكتىك پار­تيانىڭ 44 پايىزىن ورىس ەمەس­تەر قۇراپ, ولار ءوز ۇلتتارىنىڭ بولاشاعىنا قاتىستى وسى جاندارىنا جاقىن يدەيالاردى تولىق قولداپ شىقتى.

ءاليحان بوكەيحان سەكىلدى جارقىراعان قازاق وقىعاندارى جينالعان «الاش» پارتياسىنىڭ مۇشەلەرى, ياعني قازاق ۇلتشىلدارى جانە قىزىل قازاق قايراتكەرلەرى ەلىمىزدىڭ تۇبىندە تاۋەلسىزدىك الۋىن زاڭدىلىق جاعىنان نەگىزدەپ كەتتى. ولاي دەيتىن سەبەبىمىز – 1922 جىلى كسرو كونستيتۋتسياسىندا وداقتاس رەسپۋبليكانىڭ وداقتان شىعۋ قۇقىعى تىركەلدى. بۇل ءوز كەزەگىندە 1991 جىلى جەلتوقسان ايىندا كەڭەس وداعىنىڭ بەيبىت جولمەن ىدىراۋىنا مۇمكىندىك بەردى. 

الايدا ۇلتتىق رەسپۋبليكانىڭ كەڭەس وداعىنان شىعۋى ءۇشىن ونىڭ وداقتىق دارەجەدەگى رەسپۋب­ليكا بولۋى شارت ەدى. ول كەزدە, 1936 جىلعا دەيىن قازاقستان وداقتىق دارەجەدەگى رەسپۋبليكا ەمەس, رەسەي قۇرامىنداعى اۆتونوميالىق رەسپۋبليكا بولاتىن. تاتار, باشقۇرت, ت.ب. سەكىلدى. ال اۆتونوميالىق رەس­پۋب­ليكانىڭ وداقتىق مارتەبە الۋ العىشارتتارى نەمەسە لەنيندىك قاعيداتتارى كەلەسىدەي ەدى:

بىرىنشىدەن, وداقتاس رەس­پۋبليكا مارتەبەسىن الۋ ءۇشىن اۆتونوميالىق رەسپۋبليكا شەتەلمەن شەكارالاس بولۋى قاجەت. قازاقستاننىڭ قىتايمەن ۇزىن شەكاراسى بار. وسى سەبەپتەن تاتار, باشقۇرت جانە باسقا دا اۆتونوميالار وداقتاس رەسپۋبليكا مارتەبەسىن الا المادى.

ەكىنشىدەن, رەسپۋبليكانىڭ نەگىزگى تيتۋلدىق ۇلتى تۇرعىن­داردىڭ كوپشىلىگىن قۇراۋى ءتيىس. 1936 جىلعا قاراي اشارشىلىق سالدارىنان قازاق ۇلتى ءوز جەرىندە ازشىلىققا اينالعان ەدى, بىراق كەڭەس ۇكىمەتى 1926 جىلعى ساناق ناتيجەلەرىن ەسەپكە الدى. ول بويىنشا قازاق تۇرعىنداردىڭ 57 پايىزىن قۇرادى (1939 جىلى وتكىزىلگەن ساناق بويىنشا قازاق ءوز ەلىندە ازشىلىققا اينالىپ, تۇرعىنداردىڭ 37,8 پايىزىن عانا قۇرادى). ورتالىقتىڭ ەسكى ساناقتىڭ ناتيجەسىن ەسەپكە الۋى اشتىقتان قىرىلعان قازاقتىڭ سانى اشكەرە بولماۋى ءۇشىن جاسالدى. وسى سەبەپتەن قىرىم رەسپۋبليكاسى تۇركيامەن تەڭىز ارقىلى شەكارالاس بولعانىمەن, قىرىم تاتارلارى تۇرعىنداردىڭ ازشىلىعىن قۇراعاندىقتان وداقتىق رەسپۋبليكا مارتەبەسىن الا المادى.

ۇشىنشىدەن, وداقتىق رەسپۋبليكا مارتەبەسىن الۋ ءۇشىن تۇرعىندار سانى 1 ميلليوننان كەم بولماۋى ءتيىس. 1936 جىلى قازاقستاننىڭ حالقى 3 287 900 ادامدى قۇرادى. وسى سەبەپتەن ياكۋتيا جانە باسقا دا ءسىبىر اۆتونوميالارى وداقتىق مارتەبەگە قول جەتكىزە المادى.

كورىپ وتىرعانىمىزداي قازاق اۆتونومياسى وداقتىق رەسپۋبليكا مارتەبەسىن الۋدىڭ لەنيندىك قاعيداتتارىنا تولىق ساي كەلدى جانە سول مارتەبەگە قول جەتكىزدى.

وداقتان شىعا الۋ قۇقىعىنىڭ زاڭدى سيپات الۋى جانە ونىڭ كەڭەس وداعىنىڭ كونستيتۋتسياسىندا تىركەلۋى وتە ماڭىزدى بولىپ تابىلدى. بۇل ءوز كەزەگىندە 1991 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا كەڭەس وداعىن بەيبىت جولمەن تاراتۋعا قۇقىقتىق نەگىز بەرگەنىنە تاعى دا نازار اۋدارامىن. 1922 جىلى وداقتى قۇرعان رەسەي, ۋكراينا جانە بەلورۋسسيا 1991 جىلدىڭ 8 جەلتوقسانىندا بەلوۆەج كەلىسىمى دەگەن اتپەن بەلگىلى قۇجاتقا قول قويدى. وسى قۇجاتقا سايكەس «كەڭەس وداعى – حالىقارالىق قۇقىقتىڭ سۋبەكتىسى رەتىندە ءوز ءومىرىن توقتاتتى».

باياندالعاننان كورىپ وتىر­عا­نىمىزداي, كەڭەس وداعىنىڭ بەيبىت جولمەن ىدىراۋى كەڭەس وداعىنىڭ كونس­تيتۋتسياسىندا كورسەتىلگەن ۇلتتىق رەسپۋبليكانىڭ كەڭەس وداعىنان شىعۋ قۇقىعىنىڭ ارقاسىندا جۇزەگە استى. ال ول قۇقىقتىڭ نەگىزگى زاڭدا تىركەلۋى ۇلتتىق زيالى توپتاردىڭ بەلسەندى ءىس-ارەكەتتەرىنىڭ ارقاسىندا عانا مۇمكىن بولدى. ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىنىڭ قۇنى اتىلىپ كەتكەن قازاق ۇلتشىلدارى مەن قىزىل قازاقتىڭ قانىمەن, 1916-1934 جىلدار اراسىنداعى ەكى سوزىلمالى اشتىق كەزىندە قىرىلعان 4 ملن قازاق ومىرىمەن اسىرا تولەنگەن دەپ ايتا الامىز.

«بىلگەنگە مارجان – بىلمەسكە ارزان» دەگەن تاۋەلسىزدىك ءۇشىن قازاق ەشتەڭە ىستەگەن جوق, ول وزىنەن ءوزى كەلدى دەپ اۋزىن قۋ شوپپەن سۇرتكەن بىلمەستەر, ءالى دە قۇلدىق سانا شىرماۋىندا, كەڭەستىك رەجىمدى اڭساپ جۇرگەندەر عانا ايتاتىن ءپرينتسيپسىز اڭگىمە ەكەندىگى ايقىن.

وسى ورايدا, نەگە وسى قۇلدىق سانا ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان سوڭ جىلقىنىڭ جاباعىسى سەكىلدى ءتۇسىپ قالمادى, نەگە سيىردىڭ شۋداسى قۇساپ شۇباتىلىپ ءجۇر دەگەن لوگيكالىق سۇراق تۋادى؟ سەبەبى: قۇلدىق سانا قاعىپ تاستايتىن شاڭ, بالاققا جۇققان بالشىق ەمەس, ادامنىڭ ج ۇلىنىنا دەيىن كىرىپ كەتكەن, سانانىڭ تۇبىندەگى, قولمەن سىلىپ الىپ تاستاۋعا كەلمەيتىن قاتەرلى دەرت.

قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ «جەتى مۋزا» قوعامدىق ۇيىمىنىڭ كەزىندەگى توراعاسى, تاريحشى, پروفەسسور باقتاجار مەكىشەۆ ايتپاقشى, ء«بارىنىڭ كوزى اشىق, بىراق كوكىرەكتەرى وياۋ ەمەس».

قۇلدىق سانا دەگەنىمىز – ىشكى دۇنيەنىڭ قۇرساۋدا بولۋى, كەلىسىمپازدىق, ءوزىنىڭ جەكە پىكى­رىنىڭ بولماۋى, پرينتسيپسىزدىك, كوز­بوياۋشىلىق. نيكوللو ماكيا­ۆەلي سوزىمەن ايتقاندا: «ۇزاق ۋاقىت قۇلدىقتا بولعان حالىق ەلىنە دەگەن قۇشتارلىقتان, وتان­سۇيگىشتىك پەن يماندىلىقتان ايىرىلىپ, جالتاق, كونگىش, تىلالعىش, جاعىمپاز بولادى».

قاتارداعى ادامدار, ەگەر پايعامبار بولماسا, قوعامدا ۇستەمدىك ەتىپ وتىرعان بۇل قۇلدىق سانانى جەڭە المايدى, بىراق ءار ادام ءوز بويىنداعى قۇلدىق سانادان ارىلىپ, ۇيىندەگى بالالارىنا ونىڭ جۇقپاۋىن قامتاماسىز ەتە الادى. ادام ءوز بويىنداعى قۇلدىق سانانى جەڭگەندە عانا تاۋەلسىزدىكتىڭ قۇنىن پايىمدايدى, ونىڭ ۇلتتىڭ, بالالارىنىڭ, جاس ۇرپاقتىڭ ەركىن دامۋى ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىزدى, قاسيەتتى ۇعىم ەكەندىگىن تۇسىنەدى.

ء«جونi ءتۇزۋ تۇيە جوق, تۇزە­تە الار يە جوق» دەيتىندەي ەمەس قازىرگى زاماندا ساۋاتسىز قازاق جوق, ءبارىنىڭ كوزى اشىق. سون­دىق­تان ادام ءۇشىن ءومىر قانشا­لىقتى قىمبات بولسا, ۇلت ءۇشىن تاۋەلسىزدىك اۋاداي قاجەت, سونداي باعاعا تەڭ ەكەنىن ءتۇسىنۋ ماڭىز­دى. سوندا عانا, ادامنىڭ كوكى­رەگى ويانىپ, ءوز ۇلتىنىڭ تاريح­تاعى ورنىن باجايلاپ, ۇلتىنىڭ وتكەن-كەتكەنىنە وگەي ەمەس, تۋىس, جىلى كوزقاراسپەن قارايدى, ونى تۇسىنۋگە تىرىسادى. جەرىنىڭ كەڭدىگىنە, بايلىعىنا مارقايىپ, مىنەزىنىڭ دارحاندىعى, سالت-داستۇرلەرىنىڭ كوركەمدىگىن ماقتانىش تۇتا الادى. ءتىپتى اناسىمەن قايتا تابىسقان جەتىمدەي ۇلت باۋىرىنا قايتا كىرگەندەي كۇي كەشەدى. ءىس جۇزىندە ۇلت قۇشاعىنا قايتا ورالادى. كەزىندە ۇلت ءتىلى مەن مادەنيەتىنەن ماقۇرىم قالعاندار ەندى بالالارىن قازاق مەكتەبىنە اپارىپ, ۇلتتىق سالت-داستۇرلەردى ۇلىقتاي باستاۋى سونىڭ دالەلى.

بۇرىنعى قازاقتا «بايلىق مۇرات ەمەس, كەدەيلىك ۇيات ەمەس» دەگەن ماقال بولعان. بىراق قازىرگى زاماندا وسى ماقالداعى ەمەس دەگەن سوزدەر ءتۇسىپ قالعان. كەدەيلىكتى انىقتايتىن ءتۇرلى حالىقارالىق ستاندارت بار. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ولشەمى بويىنشا, وت­باسىنداعى ءار ادام باسىنا, ۇلكەن-كىشىگە قاراماي, شاققاندا كىرىس كۇنىنە 3 دوللاردان كەم بول­ماۋى ءتيىس. ساناپ كورىڭىز, ودان تومەن كورسەتكىش كەدەيلىكتى بىلدىرەدى.

ءار ادام ءوز وتباسىنىڭ ماتە­ريالدىق جاعدايىن جاقسارتۋعا, رۋحاني دامۋ جاعىن دا ۇمىتپاي, ۇمتىلۋى كەرەك. سوندا عانا قانى نەمىس بولسا دا قازاقتىڭ ءتول پەرزەنتىنە اينالعان گەرولد بەلگەردىڭ قازاق تۋرالى ايتقان: ء«وزىنىڭ بايلىعىن ءوزى باعالاي المايدى, ىسىراپشىل, سوسىن ەلىكتەگىش», دەگەن سوزدەرىنىڭ ءمانىن تۇسىنەدى, دۇرىس قورىتىندى جاساي الادى دەپ ويلايمىن.

قايرات ساكي,

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ديپلوماتيالىق قىزمەتىنە ەڭبەك سىڭىرگەن قىزمەتكەر