فورۋم جۇمىسىنا قاتىسقان ساراپشىلار ۇلتتىق قۇندىلىق, پاتريوتيزم, بۇقارالىق سپورت, ينكليۋزيا, ومىرلىك ماڭىزدى داعدىلار, وتباسىلىق ءبىلىم جانە دەمالىس, مەكتەپتەر جانىنداعى اكەلەر كەڭەستەرىنىڭ ماڭىزى سەكىلدى تاقىرىپتارعا جان-جاقتى توقتالدى. بىرقاتارى ءوز ومىرىندەگى اكەنىڭ ورنىن, تاربيەسىن ايتىپ, تاجىريبە, كەڭەسىمەن ءبولىستى.
– وسىدان 50 جىل بۇرىن «اكەڭ كەلە جاتىر, اكەڭە ايتامىن», دەگەن سوزبەن وستىك قوي ەندى. قازىرگى ۋاقىتتا سول كەزدەگى ۇستانىم جۇرمەيدى. بۇگىندە اكە بالانى بەسىكتەن باستاپ تاربيەلەمەسە, ول كىشكەنە وسكەننەن كەيىن يە بولا الماي قالادى. الەۋمەتتىك ساۋالدارعا قارايتىن بولساق 6-7 جاسقا دەيىنگى بالالاردى اكەلەردىڭ 1-2 پايىزى عانا قۇشاقتاپ, كوتەرىپ جۇرەدى. بۇل بالانىڭ ەڭ قالىپتاساتىن كەزى. ءبىز ەلىمىزدە اكەنىڭ ماڭىزىن ارتتىرۋعا ۇمتىلۋىمىز قاجەت, – دەدى سەنات دەپۋتاتى ءلاززات سۇلەيمەن.
ەلىمىزدە «اكەلەر وداعى» قوعامدىق بىرلەستىگى قۇرىلىپ, بىرقاتار جوبانى ىسكە اسىرىپ كەلەدى. ونىڭ ءبىرى – «سانالى اكە» جوباسى. ونىڭ باستى مىندەتى – وتباسىنداعى وتاعاسى, اكەنىڭ ءرولىن ارتتىرۋ. سونىمەن قاتار جىل سايىن وتكىزىلەتىن «اكەلەر فورۋمىنىڭ» دا ماڭىزى زور. بيىلعى ءىس-شارا وتباسى قۇندىلىقتارىنا ارنالدى.
– بيىلعى فورۋمنىڭ «وتباسى – ۇلت تىرەگى» دەپ اتالۋىنىڭ وزىندىك ءمان-ماڭىزى بار. سەبەبى وتباسى – يگى داستۇرلەر مەن تاعىلىم-ونەگەنىڭ, ۇرپاقتار ساباقتاستىعى مەن تاربيەلىك ينستيتۋتتاردىڭ ساقتاۋشىسى. مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ: «حالقىمىز قاي زاماندا دا وتباسى ءداستۇرىن بەرىك ۇستانىپ, قادىرلەي بىلگەن. اكە-شەشەسىنىڭ, اتا-اجەسىنىڭ تاربيەسىن كورىپ, ۇلكەندەردەن تاعىلىم الىپ وسكەن بالا ەسەيگەندە وتانشىل, ءبىلىمپاز, ەڭبەكقور ازاماتقا اينالادى», دەگەنى بەلگىلى. حالقىمىزدىڭ «وتان وتباسىنان باستالادى» دەگەن ناقىل ءسوزىنىڭ ءمانى دە وسىندا بولسا كەرەك. «ۇيادا نە كورسەڭ, ۇشقاندا سونى ىلەسىڭ» دەيدى. مەن بالا كۇنىمدە العاشقى ولەڭىمدى اكەمە ارناعام. اكەگە دەگەن ساعىنىش مەنى ادەبيەتكە اكەلدى. سوندىقتان اكەنىڭ قادىرىن جاقسى بىلەمىن. اكەنىڭ بالاعا بولەتىن ۋاقىتى وتە ماڭىزدى. قايتارا المايتىن نارسە بولسا, ول اكەنىڭ وتباسىنا بولەتىن ۋاقىتى. بايقاپ وتىرعانىمىزداي, اكەلەر نەگىزىنەن وتباسىنىڭ قارجىلىق جانە ماتەريالدىق جاعىنا جاۋاپ بەرەدى. ارينە, قارجىلىق جاعداي وتە وزەكتى, الايدا اكەنىڭ بالاعا بولەتىن ۋاقىتى مەن پەيىلى ودان دا ماڭىزدىراق. وسى رەتتە الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىندە ارناۋلى اكەلەر كۇنى بار ەكەنىن ەسكەرگەن ءجون. ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى اكەلەر ءۇشىن دە سونداي اتاۋلى كۇن قاجەت دەپ سانايمىن. بۇل وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى دامىتۋ مەن قارىم-قاتىناستى جاقسارتۋعا ىقپال ەتەدى. قازاقتىڭ باتىر جازۋشىسى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ «ەشكىم ىشتەن باتىر, دانا بولىپ تۋمايدى: ول دا مىنەز سەكىلدى وسكەن ورتا, كورگەن تاربيەگە بايلانىستى قالىپتاسادى», دەگەنى تال بەسىكتەن جۇققان تاربيەنىڭ وتباسىلىق ينستيتۋتتارىمەن رەتتەلەتىنىن اڭعارتسا كەرەك. بۇگىن, ءبىز, قۇنانبايداي اكەنىڭ تاربيەسىن بەرە الماساق, ەرتەڭ ابايداي ۇلداردى وسىرە المايمىز. وسىنى ەل اراسىندا بارىنشا ءتۇسىندىرىپ, ناسيحات ەتە ءبىلۋىمىز كەرەك, – دەدى فورۋمدى قورىتىندىلاعان اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ءمينيسترى دارحان قىدىرالى.
سونداي-اق مينيستر ەلىمىزدە اتا-انالاردىڭ, سونىڭ ىشىندە اكەلەردىڭ ءرولىن سوتسيولوگياعا سۇيەنە وتىرىپ زەرتتەلەتىنىن اتاپ ءوتتى. ماسەلەن, قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, بۇگىنگى قوعامدا اكەلەردىڭ وتباسىنداعى ءرولى نەگىزىنەن قارجىلىق جانە ماتەريالدىق يگىلىكتەرگە بايلانىستى كورىنەدى. اكەلەردىڭ 50,4%-ى وتباسىن ماتەريالدىق جاعىنان قاماتاسىز ەتەدى, 21%-ى وتباسىلىق بيۋدجەتتى باسقارۋمەن اينالىسادى, 9,6%-ى بالالارىن ۇيىرمەلەر مەن سپورت سەكتسيالارىنا اپارادى. ال 39 پايىزى عانا بالانىڭ ساباعىنا قاراپ, ءۇي جۇمىسىن تەكسەرەدى, 34 پايىزى بالالارىنىڭ دەنساۋلىعىنا قارايدى, اۋىرىپ قالسا ەمدەيدى, 24,2 پايىزى بالالارىن قوسىمشا ۇيىرمەلەرگە, سپورت سەكتسيالارىنا اپارادى.
بۇل دەرەكتەر – قازاقستانداعى گەندەرلىك تەڭدىكتىڭ كورسەتكىشى. بۇۇ-نىڭ حالىقتى قونىستاندىرۋ سالاسىنداعى قورىنىڭ قازاقستانداعى وكىلى (يۋنفپا) رايىمبەك سيسەماليەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندىق ەرلەردىڭ 68 پايىزى بالالاردىڭ قامقورلىعىنا اناسى جاۋاپتى دەپ سانايدى. 4 وتباسىنىڭ 1-ىندە عانا ەر ادامدار بالا كۇتىمىنە بىردەي تارتىلعان.
– بىزدەگى مالىمەت بويىنشا ارنايى جۇرگىزىلگەن ساۋالناماعا قاتىسقان ءاربىر ءتورتىنشى ەر رەسپوندەنت ايەلدەر مەن ەرلەردىڭ قۇقىقتارى تەڭ بولۋى كەرەك دەگەن پىكىرمەن كەلىسپەيدى. بۇل رەتتە ساۋالناماعا قاتىسقان ايەلدەردىڭ 83%-ى قازاقستاندا گەندەرلىك تەڭدىكتى ودان ءارى ىلگەرىلەتۋدى ماڭىزدى دەپ سانايدى. جالپى, قازاق وتباسىندا ەرلەرگە, اكەلەرگە كوپ جاۋاپكەرشىلىك ارتىلعان. قازاقستاندا يۋنفپا 2019 جىلدان باستاپ ەر ادامدارمەن جۇمىس جۇرگىزىپ كەلەدى. اكەلەر وداعى جانە باسقا دا ۇلتتىق سەرىكتەستەرىمىز, ۇەۇ, باق جانە ازاماتتىق قوعاممەن بىرلەسە وتىرىپ, ءبىز اكە بولۋ جانە نەكەگە تۇرۋ تۇجىرىمداماسىن ىلگەرىلەتۋگە باعىتتالعان بىرقاتار ماڭىزدى جوبانى – MenEngage-ءدى بىرلەسىپ جۇزەگە اسىردىق. سونىمەن قاتار وقۋ پاكەتىن ازىرلەدىك, اكەلەرگە ارنالعان نۇسقاۋلىقتار شىعارىپ, بىرقاتار ترەنينگ وتكىزدىك. قازاقستاندا ءبىز 150-دەن استام ەر ادامدى وقىتتىق, ولاردىڭ كوپشىلىگى MenEngage قوزعالىسىنىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىلارى, – دەدى قازاقستانداعى يۋنفپا قىزمەتىنە توقتالعان ر.سيسەماليەۆ.
ءىس-شارانىڭ قورىتىندىسى بويىنشا اكەلەر ينستيتۋتىن دامىتۋ جانە وسى سالاداعى قوردالانعان ماسەلەلەردى شەشۋ جونىندەگى ساراپشىلاردىڭ ۇسىنىسى مەن پىكىرى ءىس جۇزىندە ورىندالۋى ءۇشىن مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارعا جولدانادى.
