اتاپ ايتقاندا, جالپى وتىرىستا دەپۋتاتتار «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتارىنىڭ تولەم قابىلەتتىلىگىن قالپىنا كەلتىرۋ جانە بانكروتتىعى تۋرالى» زاڭ جوباسىن ىلەسپە قۇجاتتارىمەن بىرگە ماقۇلدادى. اتالعان ماسەلە بويىنشا قارجى ءمينيسترى ەرۇلان جاماۋباەۆ بايانداما جاسادى.
«زاڭ جوباسىن ازىرلەۋ بارىسىندا جەكە تۇلعالاردىڭ بانكروتتىعى ينستيتۋتى قالىپتاسقان ەلدەردىڭ وزىق تاجىريبەسى ساراپتالدى. وڭتايلى نورمالارىن الدىق. وسىلايشا, حالىقارالىق تاجىريبەنى ەسكەرە وتىرىپ, راسىمدەردىڭ 3 ءتۇرىن ەنگىزۋدى ۇسىنىپ وتىرمىز. ءبىرىنشى ءراسىم – سوتتان تىس بانكروتتىق ءراسىمى. وعان ازاماتتار كەلەسى شارتتار بويىنشا ءوتىنىش بەرە الادى», دەدى مينيستر.
سالا باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, بانكتەر, ميكروقارجىلىق ۇيىمدارى مەن كوللەكتورلار الدىنداعى بەرەشەك 4,9 ملن تەڭگەدەن اسپاعان جاعدايدا وسى ءبىرىنشى راسىمگە ەنەدى. سونداي-اق رەسمي كىرىسى جوق نەمەسە ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنەن – 36 018 تەڭگەدەن اسپاعان جاعدايدا دا وسى شارتقا ەنەدى.
«بۇل رەتتە بورىشكەردىڭ مۇلكى بولماۋى كەرەك جانە قارىزدار بانكپەن ءتيىستى راسىمدەردى جۇرگىزۋى قاجەت. سوتتان تىس بانكروتتىق تەك بانكتەر, ميكروقارجىلىق ۇيىمدار جانە كوللەكتورلىق اگەنتتىكتەر الدىنداعى قارىزدار بويىنشا قولدانىلۋى مۇمكىن. ول ءۇشىن «ەلەكتروندىق ۇكىمەت» ۆەب-پورتالىندا نەمەسە ارنايى سەرۆيستىك قوسىمشالار ارقىلى ءوتىنىم بەرىلەدى. سودان كەيىن, اقپاراتتىق جۇيە ارقىلى بورىشكەردىڭ كىرۋ كريتەريلەرىنە سايكەستىگىن انىقتاۋ ماقساتىندا مۇددەلى مەملەكەتتىك جانە باسقا ورگانداردىڭ دەرەكتەرىمەن اۆتوماتتى تۇردە سالىستىرۋ جۇرگىزىلەدى.
سوماسى 4,9 ملن تەڭگەدەن اساتىن قارىزدار بويىنشا جانە باسقا دا بەرەشەك تۇرلەرى بويىنشا ازاماتتار سوت بانكروتتىعىنا جۇگىنە الادى. بۇل ءراسىم بارىسىندا بورىشكەردىڭ مۇلكى ساتىلادى. تۇسكەن قاراجات بەلگىلەنگەن كەزەكپەن كرەديتورلار الدىنداعى قارىزداردى وتەۋگە جۇمسالادى. ەگەر جالعىز تۇرعىن ءۇي كەپىل زاتى بولسا, وندا كرەديتور ونى سوتتىڭ بانكروتتىق ءراسىمى كەزىندە الۋعا قۇقىلى. جالعىز باسپانا كەپىل بولماسا, كرەديتورلار ونى تالاپ ەتە المايدى», دەدى ە.جاماۋباەۆ.
سوت بانكروتتىق ءراسىمىن قارجى باسقارۋشىلارى جۇزەگە اسىرادى. ولارعا زاڭدى تۇلعالاردى جانە جەكە كاسىپكەرلەردى بانكروتتىق ءراسىمىن جۇزەگە اسىراتىن اكىمشىلەر, كاسىبي بۋحگالتەرلەر, زاڭ كونسۋلتانتتارى, اۋديتورلار كىرمەك.
ءۇشىنشى ءراسىم – تولەم قابىلەتىن قالپىنا كەلتىرۋ ءراسىمى. تۇراقتى تابىس بولعان جاعدايدا, قارىزدى وتەۋ ءۇشىن سوت تارتىبىمەن ءبولىپ تولەۋ جوسپارىن الۋ مۇمكىندىگى بەرىلەدى.
«قالپىنا كەلتىرۋ جوسپارى قارجى باسقارۋشىلارمەن بىرلەسىپ ازىرلەنىپ, سوتپەن بەكىتىلەدى. بۇل پروتسەدۋرانىڭ ارتىقشىلىعى, كەيىن ادام «بانكروت» دەپ تانىلمايدى. سوندىقتان بانكروت ءۇشىن كوزدەلگەن سالدار وعان قولدانىلمايدى. جالپى, بانكروتتىقتىڭ مىنانداي سالدارى بار ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. بىرىنشىدەن, 5 جىلعا نەسيە مەن كرەديت الۋدى شەكتەۋ كوزدەلگەن. ەكىنشىدەن, ازاماتتار 7 جىلدان كەيىن عانا بانكروتتىققا قايتا جۇگىنە الادى. ۇشىنشىدەن, بانكروتتىقتان كەيىن 3 جىل ىشىندە بانكروتتىڭ قارجىلىق جاعدايىنا مونيتورينگ جۇرگىزۋ كوزدەلەدى. سول سەبەپتەن, ازامات ءوزىن بانكروت دەپ جاريالاۋدان بۇرىن ىقتيمال سالدارى مەن شەكتەۋلەر تۋرالى ويلانۋ قاجەت», دەدى ە.جاماۋباەۆ.
ءمينيستردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, زاڭ جوباسىن قابىلداۋ ازاماتتاردىڭ بورىشتىق جۇكتەمەسىن ازايتۋعا, الەۋمەتتىك شيەلەنىستى جەڭىلدەتۋ جانە قارجىلىق ساۋاتتىلىقتى ارتتىرۋعا, قارىزدى وتەۋدى ىنتالاندىرۋعا جول اشادى.
جالپى وتىرىستا دەپۋتاتتار «كاسىپتىك بىلىكتىلىك تۋرالى» زاڭ جوباسىن ىلەسپە قۇجاتىمەن بىرگە ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلدادى. اتالعان ماسەلە بويىنشا ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى تامارا دۇيسەنوۆا بايانداما جاسادى.
سالا باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, زاڭ جوباسى ۇلتتىق بىلىكتىلىك جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ جانە دامىتۋ كەزىندە تۋىندايتىن قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەۋگە باعىتتالعان. قۇجات قولدانىستاعى جانە الداعى ۋاقىتتا قاجەت بولاتىن كاسىپتەر مەن كاسىپتىك بىلىكتىلىكتى رەتتەپ, بىرىڭعاي جۇيەگە كەلتىرۋدى كوزدەيدى. كاسىپ پەن كاسىپتىك بىلىكتىلىكتى رەتتەۋ اياسىندا ەڭبەك نارىعىندا سۇرانىسقا يە كادرلاردىڭ كاسىبي قۇزىرەتتىلىگىن دۇرىس قالىپتاستىرۋ دا باستى ماقساتتىڭ ءبىرى.
زاڭ جوباسىندا ۇلتتىق بىلىكتىلىك جۇيەسىنىڭ تولىق ارحيتەكتۋراسى, ياعني ونىڭ نەگىزىن قۇرايتىن 6 بازالىق كومپونەنتى ۇسىنىلدى. ءبىرىنشىسى – ۇلتتىق جانە سالالىق بىلىكتىلىك شەڭبەرى. وندا اياقتالماعان ورتا بىلىمنەن باستاپ PhD دارەجەسىنە دەيىنگى ازاماتتارعا قاجەت بولاتىن 8 كاسىبي ءبىلىم دەڭگەيى ايقىندالعان. وسى دەڭگەيگە تۋرا كەلەتىن بىلىكتىلىك, داعدىلار مەن ماشىقتاردىڭ تالاپ-سيپاتتاماسى كورسەتىلگەن.
ەكىنشىسى – قىزمەتتەردىڭ ۇلتتىق كلاسسيفيكاتورى. بۇل – اتقارىلاتىن قىزمەتتەردىڭ اتاۋىن, ازاماتتاردىڭ وندا اتقاراتىن جۇمىس ءتۇرىن, داعدى دەڭگەيى مەن مامانداندىعىن جىكتەيتىن قۇجات. ءۇشىنشىسى – قازىرگى تاڭدا ەڭبەك نارىعىندا بار جانە بولاشاقتا سۇرانىسقا يە بولاتىن كاسىپتەردىڭ ءتىزىمى. ءتورتىنشىسى – كاسىبي ستاندارتتار نەمەسە جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىكتەرىن ايقىندايتىن تالاپتارى. بەسىنشىسى – ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى. التىنشىسى – كاسىبي بىلىكتىلىكتى راستايتىن سەرتيفيكات.
«كادرلارعا تالاپ جۇمىس بەرۋشىلەر تاراپىنان بولعاندىقتان, ولاردىڭ اتقاراتىن مىندەتتەرىن دە زاڭ جوباسىندا تولىق قاراستىردىق. بىرىنشىدەن, جۇمىس بەرۋشىلەر قازىرگى تاڭدا جانە ۇزاق مەرزىمدى بولاشاقتا سۇرانىسقا يە كاسىپتەردىڭ ءتىزىمىن ايقىندايدى. ەكىنشىدەن, جۇمىس بەرۋشىلەر ۇسىنعان كاسىپتەر تىزبەسى وڭىرلىك جانە سالالىق كەڭەستەردە ودان ءارى تولىقتىرىلىپ, جيناقتالادى. سودان سالالىق كاسىپتەر ءتىزىمى جاسالادى. ۇشىنشىدەن, سالالىق كاسىپتەر ءتىزىمى ءوز كەزەگىندە مەملەكەت رەتتەيتىن جانە ول رەتتەمەيتىن كاسىپتەر بولىپ بولىنەدى. تورتىنشىدەن, بەلگىلى ءبىر كاسىپتەر بويىنشا جۇمىسكەرلەردىڭ بىلىكتىلىگىنە, داعدىلارى مەن قۇزىرەتتەرىنە قويىلاتىن تالاپتار جۇمىس بەرۋشىلەر جاسالاتىن كاسىپتىك ستاندارتتار تۇرىندە بەكىتىلەدى», دەدى تامارا دۇيسەنوۆا.
مەملەكەت رەتتەيتىن كاسىپتەر بويىنشا جۇمىسكەرلەردى سەرتيفيكاتتاۋ مىندەتتەلەدى. سالا باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل ساناتقا نەگىزىنەن ازاماتتاردىڭ دەنساۋلىعى مەن قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە بايلانىستى ماماندىقتار, مىسالى, دارىگەرلەر, ءورت سوندىرۋشىلەر نەمەسە ادۆوكاتتار جاتادى. مەملەكەت تاراپىنان رەتتەلمەيتىن كاسىپتەر ءۇشىن سەرتيفيكاتتاۋ ەرىكتى بولادى.
«ارىپتەستىكتىڭ ەكىنشى جاعى – كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى. ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ تالاپتارىن ەسكەرە وتىرىپ, الدىمەن ماماندىقتار مەن قىزمەتتەردىڭ كلاسسيفيكاتورىن جاسايدى. ودان كەيىن جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ كاسىپتىك ستاندارتتارى نەگىزىندە ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن دايىندايدى. ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگان ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن, جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ كاسىپتىك ستاندارتتارىنا سايكەس كەلگەن جاعدايدا, مەملەكەتتىك تىركەۋدەن وتكىزەدى», دەدى ت.دۇيسەنوۆا.
جۇمىس بەرۋشىلەر مەن كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى ارىپتەستىگىنىڭ ناتيجەسىن تاۋەلسىز باعالاۋ نەمەسە سەرتيفيكاتتاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ ارقىلى انىقتالادى. سەرتيفيكاتتاۋ ۇدەرىسى تەك ازاماتتاردىڭ بىلىكتىلىگى كاسىپتىك ستاندارتتارعا قانشالىقتى سايكەس كەلەتىنىن انىقتاۋ عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا كادر دايارلاۋ دەڭگەيىن باعالاۋ. تاۋەلسىز باعالاۋدان وتكەن ازاماتتارعا سەرتيفيكاتتار بەرىلەدى.
«بۇل رەتتە ديپلومدار مەن سەرتيفيكاتتار تۋرالى ارنايى تۇسىندىرە كەتكىم كەلەدى. تاۋەلسىز باعالاۋدان وتكەن تۇلەكتەردىڭ قولىندا ناقتى ماماندىعى بويىنشا كاسىپتىك دايارلىقتان وتكەنىن راستايتىن ديپلوم جانە العان بىلىمدەرىن ءىس جۇزىندە قولدانۋعا داعدىلانعانىن راستايتىن سەرتيفيكات بولادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, سەرتيفيكاتى بار تۇلەكتەردى جۇمىس بەرۋشىلەر جۇمىس ءوتىلىن تالاپ ەتپەي-اق جۇمىسقا الۋعا مۇمكىندىك تۋادى.
سونداي-اق ەرىكتى سەرتيفيكاتتاۋدان ءارتۇرلى ۇيىرمەلەر, ترەنينگتەر نەمەسە ءوز بەتىنشە وقۋ ارقىلى جۇمىسشى ماماندىعىن يگەرگەن ادامدار دا وتە الادى. بۇل جاعدايدا سەرتيفيكات جۇمىسشى ماماندىقتارى بويىنشا جۇمىسقا قابىلداۋ كەزىندە نەگىزگى قۇجات سانالادى», دەدى ت.دۇيسەنوۆا.
سەرتيفيكاتتاۋ اقىلى نەگىزدە جۇزەگە اسىرىلادى. سەرتيفيكاتتاۋ ورتالىقتارى قىزمەتتەرىنىڭ اقىسىن جۇمىسسىز ازاماتتار ءۇشىن اتاۋلى ۆاۋچەرلەردى پايدالانا وتىرىپ مەملەكەت قامتاماسىز ەتەدى. ال ءوز قىزمەتكەرلەرىن سەرتيفيكاتتاۋعا جىبەرگەن كەزدە ونىڭ اقىسىن جۇمىس بەرۋشىلەر تولەيدى. سونداي-اق داعدىلارىن ەرىكتى تۇردە باعالاۋدان وتكىزگىسى كەلسە, ازاماتتاردىڭ وزدەرى دە قارجى شىعارۋىنا مۇمكىندىك بار.
بارلىق ۇدەرىستە مەملەكەتتىك رەتتەۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن زاڭ جوباسىندا ءۇش دەڭگەيلى ينستيتۋت قۇرۋ كوزدەلەدى. ءبىرىنشى دەڭگەي – ۇكىمەت جانىنداعى ۇلتتىق كەڭەس. ونىڭ قۇزىرەتىنە ۇلتتىق بىلىكتىلىك جۇيەسىن دامىتۋ, سالالىق جانە وڭىرلىك كەڭەستەر دايىنداعان كاسىپتەر ءتىزىمىن ماقۇلداۋ جانە جاڭا كاسىپتىك ستاندارتتاردى ازىرلەۋدى, قولدانىستاعى كاسىپتىك ستاندارتتاردى وزەكتەندىرۋ ءىسىن قارجىلاندىراتىن كوزدەردى ماقۇلداۋ ماسەلەلەرى كىرەدى.
ەكىنشى دەڭگەي – ورتالىق مەملەكەتتىك جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار جانىنان قۇرىلاتىن سالالىق جانە وڭىرلىك كەڭەستەر. ولار كاسىپتەر ءتىزىمىن, قاجەتتى كاسىبي ستاندارتتار مەن ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنىڭ ءتىزىمىن جانە جۇمىس بەرۋشىلەر نەمەسە ولاردىڭ قاۋىمداستىقتارى ازىرلەگەن كاسىبي ستاندارتتاردى كەلىسەدى.
ءۇشىنشى دەڭگەي – مينيسترلىككە قاراستى ەڭبەك رەسۋرستارىن دامىتۋ ورتالىعىنىڭ بازاسىندا قۇرىلاتىن, كاسىپتىك بىلىكتىلىك جونىندەگى ۇلتتىق ورگان. ول بىلىكتىلىك جۇيەسىنە قاتىسۋشىلاردىڭ جۇمىسىن ۇيلەستىرەدى, جۇيەنىڭ ادىسنامالىق بازاسىن ازىرلەيدى جانە كاسىبي ستاندارتتاردى تىركەيدى.
بۇدان بولەك, جالپى وتىرىستا «اسكەري پوليتسيا ورگاندارى تۋرالى» زاڭ جوباسى مەن ىلەسپە قۇجات ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلداندى. زاڭ جوباسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋلى كۇشتەرىنىڭ, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى مەن ۇلتتىق ۇلاننىڭ اسكەري پوليتسيا ورگاندارىنىڭ مارتەبەسىن, قۇزىرەتىن, قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋ مەن ءتارتىبىن ايقىنداۋعا باعىتتالعان. ونىڭ نورمالارى زاڭنامالىق قامتاماسىز ەتۋدىڭ ءبىرتۇتاس جۇيەسىن قۇرۋعا جانە قويىلعان مىندەتتەردى كەلىسىپ ورىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن اسكەري پوليتسيا ورگاندارى قىزمەتىنىڭ زاڭنامالىق نەگىزىن بىرىزدەندىرەدى.
«زاڭ جوباسى جاڭا رەداكتسيادا قابىلدانادى. بۇل رەتتە ونىڭ قۇرىلىمى وزگەرتىلىپ, بىرقاتار رەداكتسيالىق تۇزەتۋ ەنگىزىلەدى, كەمشىلىكتەر جويىلادى. زاڭ جوباسىندا اسكەري پوليتسيانىڭ مىندەتى, قۇزىرەتى, قۇرىلىمى, وكىلەتتىگى, ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋى وزگەرتىلىپ, فۋنكتسياسىن زاڭمەن بەكىتۋ كوزدەلەدى.
اسكەري پوليتسيا ورگانىنىڭ الەۋەتتى سالاعا قاتىستىلىعى, باعىنۋ ءتارتىبى, ولاردىڭ ءوزارا جانە باسقا دا مەملەكەتتىك ورگانمەن ءىس-قيمىل جاساۋ ءتارتىبى رەتتەلەدى. بىردەي قولدانىپ ءتۇسىنۋ ءۇشىن «قىزمەتكەر» ۇعىمى «اسكەري قىزمەتشى» ۇعىمىمەن اۋىستىرىلادى. اسكەري پوليتسيا ورگانىنىڭ ساياسي پارتيادان دەربەس بولۋ ءپرينتسيپى ەنگىزىلەدى. قارۋدى, ارنايى قۇرالدى, ادام كۇشىن قولدانۋ رەگلامەنتتەلەدى», دەدى قۇجات جونىندە بايانداما جاساعان قورعانىس ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى سۇلتان قامالەتدينوۆ.
سونداي-اق «2014 جىلعى 29 مامىرداعى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتقا قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ قوسىلۋىنا بايلانىستى قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ 2014 جىلعى 29 مامىرداعى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتتى, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ قۇقىعىنا كىرەتىن جەكەلەگەن حالىقارالىق شارتتاردى جانە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ورگاندارىنىڭ اكتىلەرىن قولدانۋى جونىندەگى جاعدايلار مەن وتپەلى ەرەجەلەر تۋرالى 2015 جىلعى 8 مامىردا قول قويىلعان حاتتاماعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ماقۇلداندى.
جالپى وتىرىستا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ەكىنشى وقىلىمدا ماقۇلداندى. سونىمەن قاتار ءماجىلىس دەپۋتاتتارى «وزىندىك ەرەكشەلىگى بار تاۋارلاردى باقىلاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىنا جانە ىلەسپە قۇجاتقا سەنات ەنگىزگەن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلارمەن كەلىستى. جيىن سوڭىندا بىرقاتار دەپۋتات ءتيىستى مەملەكەتتىك مەكەمەلەر باسشىلارىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى.
