كونفەرەنتسيانىڭ باستى ماقساتى – كەنەسارى حاننىڭ قاھارماندىق تۇلعاسىن اشۋ, حانعا بايلانىستى سوڭعى دەرەكتەر حاقىندا پىكىر الماسۋ. بار عۇمىرىن ات جالىندا وتكىزگەن, الاش جۇرتىنىڭ تۇتاستىعىن كوكسەگەن كەنەسارى قاسىم ۇلى 1802 جىلى كوكشە توپىراعىندا دۇنيەگە كەلگەن. حاننىڭ قيلى-قيلى تاعدىرى جايىندا وبلىستىق ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى قۇدايبەرلى مىرزابەك كەڭىنەن بايانداپ بەردى. قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ اقمولا وبلىسىنداعى وكىلى قۋانىش قاجى جۇماباي ۇلى قۇران وقىپ, دۇعاسىن باس ءمۇفتي ناۋرىزباي قاجى تاعان ۇلى قايىردى.
– مۇنداي ءىس-شارالار قازىرگى قوعامعا وڭ اسەرىن تيگىزەدى دەپ ويلايمىز, – دەدى باس ءمۇفتي, – كەيىنگى ۇرپاق وتكەننىڭ ونەگەسىنەن ساباق الۋى كەرەك. ەل قورعاعان ەرلەردىڭ ەسىمدەرى حالىقتىڭ جۇرەگىندە, جادىندا بولعانى ءجون.
كونفەرەنتسيا بارىسىندا جازۋشى-دراماتۋرگ جابال ەرعاليەۆ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى جامبىل ارتىقباەۆ, پروفەسسور زيابەك قابىلدينوۆ كەنەسارى حان حاقىندا تولىمدى پىكىرلەرىمەن ءبولىستى. كەنەسارى حان رەسەي وتارشىلدىعىنا قارسى ازاتتىق سوعىسىن باستاماس بۇرىن بىرنەشە مارتە ديپلوماتيالىق قادام جاساعان. ورىس پاتشاسىنا ورىنبور اسكەري گۋبەرناتورىنا, شەكارالىق كوميسسيالارعا, ساۋدا كەرۋەن باسشىلارىنا حات جولداپ وتىرعان. العاشقى حاتتارى 1837 جىلدىڭ كوكتەمىندە جازىلىپتى. وندا پاتشا وكىمەتىنىڭ جاڭا بەكىنىستەر جۇيەسىن سالۋدان باس تارتۋى, بۇرىنعى سالىنعان بەكىنىستەردى بۇزۋى, ورىس اسكەرىنىڭ ىشكەرىلەي ەنۋىنە توقتاۋ سالىنۋى قاجەت دەگەن تالاپ قويىلعان. وسى كونفەرەنتسيانىڭ ۇيىمداستىرىلۋىنا مۇرىندىق بولعان تاريحشى عالىم امانباي سەيىتقاسىموۆتىڭ «كەنەسارى حاننىڭ حاتتارىنان» تاقىرىبىنداعى بايانداماسى تىڭ دەرەكتەرگە تولى بولدى.
– وسىنداي حاتتاردىڭ بىرىندە اتا-بابامىزدىڭ مۇرا ەتكەن ەسىل, نۇرا, اقتاۋ, ورتاۋ, قارقارالى, قازىلىق, جارقايىڭ, وباعان, توبىل, قۇسمۇرىن, ورال, تورعايعا دەيىنگى جەرلەر پاتشا تۇسىندا بىزدەن تارتىلىپ الىنىپ, ول جەرلەرگە بەكىنىستەر سالىنىپ, سونىسىمەن تۇرعىنداردى وتە قيىن جاعدايعا ۇشىراتۋدا. بۇل تەك ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز ءۇشىن ەمەس, بۇگىنگى ءومىر سۇرۋىمىزگە قاۋىپتى دەپ كورسەتىلگەن, – دەيدى عالىم.
بۇل تۇستا وتارلاۋ ساياساتىنىڭ وزبىر جۇيەسى الاش دالاسىنا ەكپىندەي ەنىپ, باعىندىرۋ ءۇردىسىن باستاپ كەتىپ ەدى. بەيبىت كەلىسىمگە قول جەتپەگەننەن كەيىن اق نايزاسىن قولىنا الۋىنا تۋرا كەلدى. كونفەرەنتسيا بارىسىندا حاننىڭ دانا ساياساتكەر, شەبەر اسكەري قولباسشى بولعاندىعى دا ايتىلدى. زامانىندا جارتى الەمدى جاۋلاپ العان يمپەريادان سەسكەنبەي, قارسى شىعۋى اسقان قايسارلىق, باعا جەتپەس باتىرلىق. بولمىسىنان وسىنداي باھادۇرلىك سەزىلەتىن كەنەسارىنىڭ ەل قامىن ويلاپ وكسۋمەن وتكەن ءومىرى جالپاق جۇرتقا ونەگە بولسا كەرەك. جينالعان قاۋىم ەر مەن ەلدىڭ وتكەنى ورىلگەن, ەل ءسوزى ايتىلعان جيىندا تانىمىن كەڭەيتىپ, تاعىلىم ءتۇيدى. نەگىزىندە, ءتول تاريحىن تەرەڭ تاني بىلگەن ەلدىڭ بولاشاعى زور.
كوكشەتاۋ
