باياندى مەملەكەت ارقاۋى

ميللياردتىق قىتايدىڭ قاي كەزدە دە تەڭسەلىپ-تەڭسەلىپ قويا­تى­نى بولادى. بۇيرەگى اۋىراتىن كەمەل اعا سىرت ەلدەن الدەبىر دا­رى­لەر الدىراتىنىن دا بىلەمىز. اكە ءۇمىتىنىڭ زور ەكەنىن بىلگەلى قاشان. ءبىز دە كەمەكەڭ بالاسىنا سىرتتاي تىلەۋلەس جۇرەمىز. ويتپەگەندە شە؟ قيىرداعى قازاق بالاسى ماسكەۋدەگى حالىقارالىق قاتىناستار ينستيتۋتىن ۇزدىك ءبىتىرىپ, كسرو سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە قىز­مەتكە قالدىرىلعان. اپپاراتتا تاجىري­بە­دەن ءوتىپ, قىتاي ەلشىلىگىندە قىزمەتتە جۇرسە. حح عاسىردىڭ 30-جىلدارى ساۋد ارابياسىندا كەڭەس ەلشىسى قىزمەتىن اتقارعان ءنازىر تورەقۇلوۆتان تارتىپ, تولەگەن تاجىباەۆ قوستاپ سىرت ەل­دە­رىندە ەلشىلىكتە قىزمەت اتقار­عان, اتقاراتىن قازاقتار ساۋساقپەن سانارلىق.

...جىلدار ءوتتى. جازۋشىلار ودا­عىندا قا­لامداس, بالالار ادە­بيەتى جونىنەن ارىپ­تەس بولعان ەكى اعا دا «دۇنيە شىركىن, دۇركىن-دۇركىن وتەدى ءبىر كۇندى» ايتقىزىپ باقيلىققا ءار كەز كوشىپ كەتە باردى. مەن تۇر­كىس­تاندى تۇلەتۋگە ءۇن قوسىپ, تۋعان جەرىمە اتتانىپ كەت­تىم.

حالىقا­رالىق قاتىناستار فا­كۋل­­تە­تىندە وقيتىن ۇلىم, بۇگىن­دە زاڭگەر-سايا­ساتتانۋشى شىڭعىس ەرگوبەك ن.نوۆي­كوۆ­تىڭ «پۋتي ي پەرەپۋتيا ديپلوماتا», ل.كۋتاكوۆتىڭ «ۆيد س 35 ەتاجا. زاپيسكي سوۆەتسكوگو ديپلوماتا», ۆ.ءزوريننىڭ «ۆلا­دى­كي بەز ماسوك», ق.توقاەۆتىڭ «كاك ەتو بىلو...» اتالاتىن كىتاپتارىن الا كەلدى تۇركىستانعا.

قازاقتان شىققان تۇڭعىش ديپلومات ءنازىر تورەقۇلوۆ تاعدىرى جايىندا ىزدەنىستە جۇرگەن كەزىم. ماسكەۋدە كۋتۆ-دا وقىپ, 1937 جىلى سىبىرگە 20 جىلعا ايدالىپ, بارىپ كەلگەن جۇسىپبەك ارىس­تانوۆتىڭ ءنازىر تۋرالى رو­مان جازا باستاپ, جوعالتىپ العان شىعارماسىنىڭ سۇلباسىن اڭگى­مەلەتىپ العام. ستالين اتىن­داعى كۋتۆ-دا ونىمەن بىرگە وقىعان, ماسكەۋدە «كۇنشىعىس» باسپاسىنىڭ باس رەداكتورى بولىپ تۇرعان ءنازىر تورە­قۇ­لوۆ­تان وزگە قازاق, قىرعىز, وزبەك, باشقۇرت, تاتار ستۋدەنتتەرى سەكىلدى كوپ جاق­­سىلىق كورگەن وقۋشى, قازاق تۇرىك­تانۋى باسىندا تۇرعان, ازاپ شەگە ءجۇرىپ, قازاق ادەبيەتى تاريحىن «تۇرىك قاعاناتى داۋىرىنە دەيىن» وزدىرعان شىن عىلىم جاساعان پروفەسسور بەيسەمباي كەنجەباي ۇلىنىڭ جىلاپ وتىرىپ ايتقان ەستەلىكتەرى دە داپتەرىمە تۇسكەن. سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ا.گرومىكونىڭ رەداكتورلىعىمەن شىققان «كسرو ديپلوماتيالىق قاتىناستارى» كوپ تومدىعىن الدە­نە­شە اقتارعام. اسىرەسە سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ق.توقاەۆتىڭ قولىنان شىققان الگى «كاك ەتو بىلو...» اتالاتىن كىتابى. ءسۇيسىندىم. ديپلومات جازباسى. قىتايدا 1986 جانە 1989 جىلدارى بولعان ۇلكەن دۇربەلەڭنىڭ تۋ سەبەپتەرىن, سول كەزگى قىتايداعى ساياسي-ەكونوميكالىق داعدارىس, سودان تۋعان دۇربەلەڭدى قولمەن قويعانداي ەتىپ اڭگىمەلەگەن. تال­داي وتىرىپ اڭگىمەلەيتىن, اڭگى­مەلەي وتىرىپ تالدايتىن شەبەر­لى­گىنە تاڭعالدىم. وزگە ەلدىڭ ەلشىلەرىندە بار, بىزدە جوق «ديپلومات جازبالارى» ادەبي ءداستۇردى تۋعىزعانى ءۇشىن قۋاندىم.

ەڭ باستىسى – دەتەكتيۆ-جازۋشى كەمەل اعايدىڭ سوناۋ 80-جىلدارى جازۋشىلار وداعىندا وتىرىپ دەگبىرسىزدەنگەن سەبەبىن تەرەڭ ءتۇسىندىم. حالىقارالىق جاعدايدى ويلاپ, بالاسىن ۋايىمداپ بۇيرەك سىرقاتى قابىنداپ, ۇزاماي كوز جۇمعان كەمەل اعامىزدىڭ اكەلىك جۇرەگىن تەرەڭ ءتۇسىندىم.

قازاقستان باسىنا تۇسكەن سىن-قاتەر­لەر­دى مويىماي جەڭىپ كەلە جاتقان, كەشە عانا سايلاۋ­دا حالقىمىزدىڭ كوپ بولىگى قول­دا­عان ق.توقاەۆ جايىندا ويلادىم. ميللياردتان باياعىدا لىق­سىپ تاسىعان قىتاي ەلىندەگى ساياسي-ەكونوميكالىق احۋالدى الەۋمەتتىك جاعدايمەن ءجىتى بايلانىستا تالداي بىلگەن, الىپ ەلدىڭ داعدارىس سەبەبىن سالدارىمەن قوسا ايقىنداي العان ازامات تاۋەلسىزدىك العانىنا ءماز بولىپ, 30 جىل ماقتانۋمەن ءجۇرىپ, توقىراۋعا ءتۇسىپ قالعان قازاق ەلىن ادىلەتتى قازاقستان فورماتىندا جولباسشى بولىپ دامىتا الاتىنىنا كۇمانىم قالمادى.

90-جىلدارى ۇلت باسپاسوزىندە تاريحي ەسكەرتكىشتەردىڭ شىراقشى-قايراتكەرى, مۋزەي ءىسىنىڭ كوسەمى وزبەكالى جانىبەك «تۇرىكتىڭ ياساۋي كەسەنەسىن جاڭعىرتۋعا قاتىستى باستاماسىنا, قامقورلىعىنا راحمەت! بىراق ولار جەرگىلىكتى جەردىڭ سۋىن, توپىراعىن زەرتتەمەي كىرىسىپ كەتتى. بۇل مەتوديكالىق جاعىنان دا, ءتىپتى مەتو­دو­لوگيالىق ماعىناسىنان دا قاتە. ءبىز ادامزاتتىق عاجاپ ەسكەرتكىشتى قۇلاتىپ الماۋمىز كەرەك!», دەپ دابىل قاقتى. سول كەزدەگى وبلىس اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆتان باستاپ, ءوڭىر زيالىلارىنا دۇڭكىلدەپ ۇرسىپ, دەگبىرىمىزدى الادى. بىلەدى. بىلگەن سوڭ, ايتادى كەمەل اعامىز! مۋزەيدىڭ ءپىرى اتانعان ومەكەڭنىڭ سىنىنا قۇلاق اسىپ, سىلتەۋىمەن وزبەكستان رەسپۋبليكاسى ما­دەنيەت ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورلارىن (ولاردا بۇل كەزدە سالانىڭ 10 پروفەسسور مامانى بار, بىزدە ءبىرى دە جوق ەدى) شاقى­را­مىز كومەككە.

كاسىپكەرلەر ءوز قاراجاتىنا كەسەنەنى ساق­تاۋ ماقساتىندا ىرگەسى­نەن وتەتىن حالىق­ارالىق قاسقا جولدى 14,5 شاقىرىم سىرتقا شى­عا­رىپ, اينالما جول سالدى. حالىقارالىق تەمىر جولدىڭ ارعى بەتى مەن بەرگى بەتىن كەدەرگىسىز ارالاستىرۋ امالىمەن قاتقان اسپا كوپىر سالدى.

ارحي­تەكتورلار بەك ىبىراەۆ, باقىتجان اشىرباەۆ, ەركىن ءجۇسىپوۆ, اتانبەك نالىباەۆ تۇر­كىس­تاندا ايلاپ-جىلداپ ءجۇر­دى دەسە دە بولادى.

 ب.ساپارباەۆ «تۇركىستان تويعا ءبىر­شاما دايىن!» دەپ جوعارىعا راپورت­تادى ءبىر كۇنى. ىلە ينسپەكتور كەلدى. نۇرلان ىسقاقوۆ. زامانداس. قاناتتاس. اپتا ءجۇرىپ, پرەزيدەنتكە ءوز بايلامىن ايتتى: «تۇركىستان تويعا دايىن ەمەس...». رەۆي­زور­لار قاپتاپ كەتتى تۇركىستاندا. ءتۇر­لى سۇراق: «14,5 كم. اينالما جولدى مەملەكەتتەن قارالماعان قارجىعا سالىپسىڭدار؟ قارجىسىن قايدان الدىڭ­دار؟ تەمىر جول اسپا كوپىرىنىڭ اقشاسىن قايدان تاپ­تىڭ­دار؟..». قۇداي-اۋ, سۇراقتار كوپ-اق... جو­عا­رىدان اشۋلى دا­ۋىستار كەلەدى. ءتىپتى وبلىس اكىمىن جاداعاي سىناۋشىلار كوبەيدى.

 نە شارا ىستەمەككە كەرەك؟ 1999 جىلى 18 قاراشادا تۇركىستانعا پرەمەر-مينيستر ق.توقاەۆ كەلدى. وبلىستان بولىنگەن جا­ۋاپتى مەم­لەكەتتىك قىزمەتكەرلەر قاتا­­رىندا پرەمەر-ءمينيستردىڭ قاسى­نان تابىلدىم. ءبارىن ارالاپ, ءوز كوزى­مەن كوردى. جۋرناليستەرمەن جۋرناليسشە, ساۋلەتشىمەن ساۋلەتشىشە, جاڭعىرتۋشىمەن رەستاۆراتورشا, مۋزەي قىزمەتكەرلەرىمەن مۋزەيتانۋشىداي اڭگىمەلەستى. ماسە­لە­نىڭ شەشىلەر جۇيەسىنە قاراي سۇراق قويىپ, جاۋاپ الدى. ءوزى جۇرتشىلىق ساۋالىنا دا تالماي جاۋاپ بەردى.

ۇمىتپاسام, ەكى كۇن ارالادى تۇركى­س­تان­دى. اتتانىپ بارا جاتىپ پرەمەر-مينيستر ق.توقاەۆتىڭ ايتقان ءسوزىنىڭ ءتۇيىنى: «تۇركىستان تويعا دايىن!..».

اراعا اپتالار سالىپ تۇركىس­تان­نىڭ 1500 جىلدىق تويىن حا­لىقارالىق ورەدە تويلادىق. ەگەر پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءتۇيىندى ءسوزى, ءادىل ادامي بايلامى بولماسا, تۇر­كىس­تاننىڭ تويى تويلانباي قالۋى كادىك, الماعايىپ ساتتە قىلتىلداپ قىل ۇستىندە تۇر ەدى.

تۇركىستاننىڭ 1500 جىلدىعى جايىندا ادىلەتتى ءسوز ايتا بىلگەن كەزىندەگى پرەمەر-مينيستر – بۇگىن ادىلەتتى قازاقستاننىڭ پرەزيدەنتى.

تاعى ءبىر جايت ەسىمە ءتۇستى. ق.توقاەۆ ەل كوشباسشىلىعىنا ۇمىتكەر بولاتىن تۇس. جۇرت سايلاۋ الدىندا ابىر-سابىر ەدى. ءبىرى ءارى سويلەيدى, ءبىرى بەرى سويلەيدى. جازۋ­شىلار وداعى ءۇنى – «قازاق ادەبيەتى» جازۋ­شىلارعا ساۋىن ايتىپ, ورتاق سۇراق جولدادى. «جاڭالىقتى جازۋشىلار قالاي قابىلدايدى؟» كىم-كىم دە بىلگەنىن ايتىپ جاتىر. اسىرەسە كەمەل اعا­نىڭ كوزىن كورگەن جازۋشىلار جۇرەك ءسوزىن ايتىپ جاتىر. مەن دە جاڭا پرەزيدەنتتەن نە كۇتەتىنىمدى ايتتىم: «دەموكراتيالىق كون­ستي­تۋ­تسيا­نى قالپىنا كەلتىرسە! بۇعان جاڭا قازاقستان باسشىسىنىڭ ەرىك-جىگەرى جەتەدى».

باس-باسىنا سانامالاماي-اق قويالىق, ەلىمىزدە ءجۇرىپ جاتقان رەفورمانىڭ قاي-قايسىسى دا تۇعىرلى كونستيتۋتسيادان باستاۋ الادى. زيالىلار كەشەگى قاڭتار قاسىرەتىنەن قازاق ەلىن امان الىپ شىعىپ, ادىلەتتى قازاقستان ءۇشىن! العا ەلدى باس­تاپ كەلە جاتقان العا­داي ازاماتقا سەنبەگەندە, ەندى كىم­گە سەنەدى؟

سەندىك, ءۇمىتىمىزدىڭ اقتالا­تى­نى­نا سە­نە­مىز دە!

راس, قازىر حالىقارالىق جاعداي ۋشىعىپ تۇر. مۇنداي الماعايىپ ساتتە سارابدال ساياسات ۇستانۋ كەرەك. الماعايىپ ساتتەردە ىشكى ىنتىماق مىقتى بولۋعا ءتيىس. ىشتە ادىلەتتى قازاقستان رەفورماسى قارقىن الىپ ءجۇرىپ كەتتى. الماعايىپ ساتتەردە سىرتقى ساياساتتا كورە­گەن بولماسا قيىن. ق.توقاەۆ ديپلو­ما­تيا­لىق ساپارمەن رەسەيگە باردى. «ەۋروپا ەلدەرىنىڭ سانكتسيا­سىنا ۇشىراماساق يگى» دەگەن كۇدىك بۇلك ەتە قالدى كوڭىلدە. قىتايعا ساپارلادى. «ابى­لايحان ساياساتىن ۇستاندى-اۋ» دەپ وي­لا­دىق. الپاۋىت امەريكاعا! ەردوعانمەن الدەنەشە كەزدەسۋ. ورتا ازيا مەملەكەتتەرى باسشىلارىمەن ءجيى جۇزدەستى. جا­قىن­دا كاليفورنيادا ەكى جىل وقىپ كەلگەن ۇلىم شىڭعىس شاماسى كەلگەنىنشە ساياسي پۋبليتسيستيكا تىلىندە سويلەپ ءجۇر. ساياساتتانۋشى ۇلىما قارايمىن. ول ايتادى: «ق.توقاەۆ كوپۆەكتورلى ساياسات ۇس­تانادى. سىرتقى سايا­سي ۆەكتوردىڭ بىرتىندەپ شىعىسقا اۋىپ بارا جاتقاندىعى تاعى شىندىق. بۇل قازاق ەلىن كەمەل كەلەشەككە باستاسا كەرەك...». جانىم جاي تاپتى.

دەمەك, ءبىز ق.توقاەۆقا سەنەمىز. ال ول كىمگە سەنەدى؟ ول الدىمەن ەلىنە سەنەدى. ىشكى ساياساتسىز سىرتقى ساياسات مۇراتقا جەتپەس. سىرتقى سايا­ساتسىز ىشكى سايا­سات الىسقا كەتپەس. ەكەۋىن ەگىز قاتار ۇستاعان, ۇيلەستىرىپ ۇشتاعان مەم­لەكەت باسشىسى عانا ەلىندە وركە­نيەتتى, ادىلەتتى دە جاڭا قا­زاق­ستاندى اياققا تۇرعىزا السا كەرەك. سول جولدا تاع­دىر­دىڭ نە­شە ءتۇرلى سىناعىنان وتكەن ەلى قاسىم-جومارت توقاەۆقا سەنەدى. ال حالىقتىڭ باسىم بولىگى قولداپ, قازاقستان پرەزيدەنتى بولىپ ساي­لان­عان قاسىم-جومارت توقاەۆ القالاعان ەلىنە سۇيەنەدى. كيەلى تۇركىستاندا وتىرىپ حالىقتىڭ بايان­دى مەملەكەت ارمانى تەزىرەك جۇزەگە اسسىن دەپ تىلەدىك.

قۇلبەك ەرگوبەك,

جازۋشى-عالىم

تۇركىستان