تۇركىلەر الدەنەنى الىپ قابىلدايتىن جالعىز عانا حالىقتىڭ بۇلارمەن تۇرمىس تۇرىندە ەشقانداي ۇقساستىعى جوق, ونىڭ ۇستىنە ۇستەمدىك ەتۋشى, بۇراتانالارعا قاتىستى ورىستاندىرۋ, پراۆوسلاۆتاندىرۋ, قۇلدىققا سالۋ ساياساتىن ۇستاناتىن وكىمەت باسشىلارى بار حالىق بولىپ شىقتى», دەپ شىندىقتى جىرلاعان ەدى. وسى سوزىندە احمەت ءالىپبيىنىڭ شىعۋىنا سەبەپ بولعان ءبىر جايت بار. ول رەسەي وتارشىل وكىمەتىنىڭ قازاقتاردى شوقىندىرۋ جوسپارى ەدى. الدىمەن 1868 جىلى قازاقتى شوقىندىرۋدى ماقسات ەتكەن ەرەجە قابىلدانىپ, 1892, 1898, 1902 جىلدارى كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىرىلۋعا ءتيىستى مەملەكەتتىك باعدارلامالار دايارلانادى. قازاقتاردى شوقىندىرىپ, ورىستاندىرۋ 1902-1916 جىلداردىڭ اراسىندا ورىندالۋعا ءتيىس بولاتىن. بۇعان باعىنباعانداردى قىرىپ سالۋ ءۇشىن تۇركىستان ءۋالاياتىندا جازالاۋشى اسكەر دە دايىندالعان ەدى. ءسويتىپ, قازاق رۋحانياتىنا, ۇلتتىعىنا ۇلكەن قاتەر ءتوندى.
1914 جىلدىڭ مامىر ايىنداعى «قازاق» گازەتىندە احمەت بايتۇرسىن ۇلى: «حۇكىمەتكە جاعىمدىسى – قول استىنداعى جۇرتتىڭ جازۋ-سىزۋى, ءتىلى, ءدىنى ءبىر بولۋ. رەسەي قول استىندا ءتۇرلى ءتىلدى, ءتۇرلى ءدىندى, ءتۇرلى جازۋ-سىزۋدى تۇتىنىپ وتىرعان جۇرتتار بار. سولاردىڭ ءبارى ءتىلىن, ءدىنىن, جازۋ-سىزۋىن ورىسقا اۋدارسا, حۇكىمەتكە ونان ارتىق ءىس بولماس», دەپ جازدى. ۇلتتى جوياتىن مۇنداي زۇلماتقا قارسى تۇرار كۇش ول كەزدە قازاقتا جوق بولاتىن. شوقىنىپ جاتقان قازاقتار دا بارشىلىق ەدى.
مىنە, وسى ايتىلعان جايتتار احمەت بايتۇرسىن ۇلى ءالىپبيى شىعۋىنىڭ الەۋمەتتىك-تاريحي العىشارتى بولدى.
قاي حالىق بولسىن قايتا جاڭعىرىپ وتىرۋ ءۇشىن, جالعاسۋ ءۇشىن بيولوگيالىق گەن سياقتى تۇقىمدىق كودى بولۋى كەرەك. ال بۇل كود ءسوز, ۇلتتىق ءتىلسىز ءومىر سۇرە المايدى. حالىق تىلدەن باستالادى. ۇلتتىق ءتىل – ءسوز ەكولوگياسى تۇرعىسىنان قاراعاندا, حالىقتىڭ گەنومى بولىپ تابىلادى. ء«تىل ەتنوستىڭ ەڭ ايقىن جانە تۇراقتى كورسەتكىشى بولىپ سانالادى» (نيكيتا تولستوي). بۇل گەنوم ءارتۇرلى قۇراستىرۋشى سىڭارلاردان تۇرادى. حالىق گەنومى الىپبيدەن, ارىپتەن باستالادى. ادەتتە, «قانداي ءالىپبيدى قولدانۋدا تۇرعان نە بار»؟ دەپ جاتادى. جوق, مۇنىڭ ماڭىزى زور. ورىس عالىمدارى كيريلليتسا تەك ورىستارعا عانا (جانە باسقا سلاۆياندارعا) ارنالعان, وندا ءبىزدىڭ مادەنيەتىمىزدىڭ, حريستياندىق رۋحتىڭ ەرەكشە كودى بار دەپ ەسەپتەيدى. بەلگيا لينگۆيسى فرانس ۆينكەنىڭ تاياۋداعى زەرتتەۋلەرى كورسەتكەندەي, كيريلل ارىبىندە, ونىڭ سيمۆوليكاسىنىڭ تۇتاس جۇيەسىندە ءدىني, دۇنيەگە كوزقاراستىق (قۇدايلىق ۇشتىك, لوگوستىڭ ورنالاسۋى, ت.ب. تۋرالى) مانىستىك مازمۇن بار (ۆالەري ميلوۆاتسكي). ء«ار جاڭا ءارىپ ءوز بويىندا ونى جاساۋشىنىڭ نيەت, اڭسارىن ساقتايدى, وندا تەرەڭ كيەلى ءمان بولادى, دۇنيەنى ءدىني ءتۇيسىنۋدى, ءار سيمۆولدىڭ ميستيكا تۇرعىسىنان تاپسىرلەنۋىن بەينەلەيدى» (ليتەراتۋرنايا ۋچەبا, 1996).
فەنومەنولوگتەردىڭ دالەلدەۋىنشە, لاتىن ءالىپبيى – كاتوليكتەرگە, كيريلل ءالىپبيى – پراۆوسلاۆتارعا, اراب جازۋى مۇسىلماندارعا كوكتەن تۇسكەن.
بۇل جايتتار احمەت بايتۇرسىن ۇلى ءالىپبيىنىڭ شىعۋىنا رۋحاني تۇرتكى بولادى.
ءسويتىپ, ۇلت ۇستازى الدىندا ورىس ءالفاۆيتى, باتىس ءالفاۆيتى جاتقانمەن, اراب ءالىپبيىن تاڭدادى. وسى ءالىپبيدىڭ نەگىزىندە قازاق ءالىپبيىن ءتۇزىپ شىقتى. ويتكەنى جازۋدىڭ – دىنمەن, ال اراب جازۋىنىڭ قازاقتاردىڭ ۇستاناتىن ءدىنى يسلاممەن (قۇرانمەن) بايلانىستى ەكەنىن بىلەتىن عۇلاما يسلام تاڭباسى تۇرعاندا قازاقتاردىڭ شوقىنۋعا بارا قويمايتىنىن جاقسى ءبىلدى. حريستيان باسقىنشىلىعىنا قارسى تۇراتىن مۇنان ارتىق كۇش ول كەزدە تابىلماس تا ەدى. وسىلايشا, اقاڭ ءالىپبيى قازاق رۋحىنىڭ قورعانىنا اينالدى.
ول سونىمەن قاتار اراب جازۋىنىڭ تابيعي قوزعالىسپەن ورايلاس ەكەنىن جاراتىلىستانۋ تۇرعىسىنان دالەلدەدى. «جازۋعا قاي جازۋ ىڭعايلى بولاتىنىن ايىرۋ ءۇشىن باسقا جۇمىستار جۇزىندە قولعا كۇش تۇسەتىن ىستەردەن جاسالعان ءىلىم تاجىريبەلەرىن الىپ قاراۋ كەرەك بولادى. لاتىن جۇيەلى جازۋمەن جازعاندا قول قيمىلداۋ باعدارى ساعات ءتىلىنىڭ جۇرەتىن باعدارىنا قارسى كەلىپ وتىرادى. سول ىڭعايىنا قاراي جازۋ جولى دا سولدان وڭعا قاراي جۇرەدى. اراب ارپىمەن جازعاندا قول قيمىلداۋ باعدارى ساعات ءتىلىنىڭ باعدارىمەن بىرىڭعاي كەلىپ وتىرادى. سول ىڭعايىنا قاراي جازۋ وڭنان سولعا قاراي جۇرەدى», دەپ كورسەتتى («بايتۇرسىن ۇلى احمەتتىڭ اراب ءالىپبيىن جاقتاعان بايانداماسى»). بۇعان جەردىڭ كۇندى وڭنان سولعا قاراي اينالاتىنىن, تامىرداعى قانىمىزدىڭ وڭنان سولعا قاراي اعاتىنىن قوسىڭىز.
وسىلايشا, ۇلت ۇستازى قازاق رۋحانياتىن, سايىپ كەلگەندە, قازاق ۇلتتىعىن ورىستاندىرۋدان, حريستيانداندىرۋدان قۇتقارۋشىعا اينالدى. ولاي دەيتىنىمىز – قازاقتىڭ قازىرگى ويشىلى امانگەلدى ايتالى ءدال ايتقانداي: «وتارلاۋشىلاردىڭ بۇلايشا يسلام دىنىنە ايرىقشا شۇيلىگۋىنە باستى سەبەپ: مۇسىلماشىلىق قازاق اراسىندا – ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ, تاريحتىڭ, الەۋمەتتىك قۇرىلىمىنىڭ ماڭىزدى قىرى رەتىندە قالىپتاسقان. شىندىعىندا, ورتاق ۇلتتىق مادەني جانە رۋحاني مۇرادان ءدىندى ءبولىپ الۋ مۇمكىن ەمەس. ءسوتسياليزمنىڭ ءدىن مەن مادەنيەتتى اجىراتا الماۋى وسىدان. دىنىنەن ايىرىلعان حالىق ۇلتتىق قاسيەتىنەن دە ايىرىلادى. ۇلت بولىپ ۇيۋدىڭ نەگىزى – دىندە. حالىق ساناسىنا ۇلتتىق يدەيا دىنمەن بىرگە ەنگەننەن كەيىن تاۋەلسىزدىككە دەگەن ارماننان ەشقانداي وتارشىلىق اينىتا المايدى, سەبەبى وندا قۇدايدىڭ قۇدىرەتى جاتىر».
ءسوز سوڭىندا ايتا كەتۋ قاجەت, قازاق ءتىلىن, قازاق ءسوزىن احمەت بايتۇرسىن ۇلى الىپبيىندەي ءدال بەينەلەيتىن ءالىپبي بۇرىن دا بولمادى, قازىر دە جوق.
جانتاس جاقىپوۆ,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
