حح عاسىردىڭ ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ جۇمىسىن ناسيحاتتاۋ مەن تاريحشى عالىمداردىڭ ىزدەنىستەرىن زەردەلەۋدى ماقسات تۇتقان جيىنعا وتاندىق جانە شەتەلدىك عالىمدار, قوعام قايراتكەرلەرى, دوكتورانتتار مەن ماگيسترانتتار قاتىستى.
قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى حانكەلدى ءابجانوۆتىڭ ايتۋىنشا, رەپرەسسيا كەزىندە وڭتۇستىك وڭىردە دە قاسىرەتكە ۇشىراعاندار كوپ بولعان. «ەكى جىلدان استام ۋاقىت قۇربانداردىڭ ءومىر دەرەكتەرى زەرتتەلىپ, العاشقى ناتيجەسى شىعا باستادى. الداعى ۋاقىتتا 30 تومعا جۋىق قۇجات جاريالانادى», دەگەن عالىم اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلعانىمەن اقتاۋ ءىسىنىڭ ءالى باستالماعانىن ايتادى.
– گورباچەۆتىڭ داۋىرىندە ارنايى قاۋلى قابىلدانىپ, ءبىر جىلدىڭ ىشىندە قازاقستاندا 29 مىڭ ادام اقتالىپتى. ال بىزدە ەكى جىل وتسە دە 29 ادام ءالى اقتالعان جوق. كوميسسيا اقتاۋدان بۇرىن زەرتتەۋمەن اينالىسىپ كەتتى. زەرتتەۋ – ۇزدىكسىز, جالعاسا بەرەتىن ۇدەرىس. ال اقتاۋ ماسەلەسى كۇتىپ تۇرمايدى. قازىر ساياسي قۇربانداردى نەمەرەلەرى تۇرماق بالالارى ۇمىتىپ بارادى. وسى ماسەلەدە حالىقتىڭ ساناسىن وياتا الساق, تاريحتاعى اقتاڭداقتاردى جوياتىن ەدىك, – دەدى ح.ءابجانوۆ.
قۇپيا قۇجاتتارمەن جۇمىس ىستەۋدە كەدەرگىلەردىڭ كوپ ەكەنىن العا تارتقان عالىم تاريحشىلاردىڭ بۇل ماسەلەنى بۇدان بۇرىن دا كوتەرگەنىن ايتتى.
– 1993 جىلى قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ جونىندە زاڭ قابىلداندى. بۇل زاڭ بويىنشا قولىنا قارۋ الىپ, كەڭەس وكىمەتىنە قارسى شىققاندار اقتالمايدى. دەمەك سوزاقتا بولعان حالىق كوتەرىلىستەرى سياقتى تولقۋلاردىڭ ءبىرىن دە اقتاۋعا بولمايدى. سوندىقتان 1993 جىلعى زاڭنىڭ كۇشىن جويۋ كەرەك, – دەگەن عالىم ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ جونىندەگى ىستە پولشا مەن ۋكراينانىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنۋ ارتىقتىق ەتپەيتىنىن ايتتى.
جالپى, كوميسسيا بۇگىندە 700 مىڭ قىلمىستىق ءىس بويىنشا قۇجاتتاردى انىقتاعان بولسا, مۇندا ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ قۇربانى بولعان1,5 ملن ادامنىڭ تاعدىرى بار. سولاردىڭ ىشىنەن قازاقستاندىقتاردى ءسۇزىپ الساق, 1 ملن-داي ادام شىعادى. عالىم ناۋبەت كەڭەس وداعىنىڭ بارلىق حالقىن شارپىعانىمەن قازاقتاردىڭ اشتىقتان كوپ قىرىلعانىن دا جاسىرمادى.
كونفەرەنتسيانىڭ پلەنارلىق وتىرىسىندا ءسوز سويلەگەن قالالىق ىشكى ساياسات جانە جاستار ىستەرى جونىندەگى باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى بەكسۇلتان ءابىلحانوۆ شىمكەنتتە قۇرىلعان جۇمىسشى توپتىڭ قۇرامىندا 29 زەرتتەۋشى بارىن, اكىمدىك تاراپىنان قارجىلاي جانە ماتەريالدىق قولداۋ كورسەتىلىپ جاتقانىن باياندادى. جۇمىسشى توپ ىسساپارمەن باسقا وڭىرلەردە, وزبەكستاندا بولعان.
«قۇربان بولعاندارمەن بىرگە جاپا شەككەندەر سانى 3 ميلليوننان اسىپ جىعىلادى. سول تۇستا ادامدار قوجانوۆشىلار, سادۋاقاسوۆشىلار بولىپ ايىپتالدى. ولارعا ەندى تاريح ءوزىنىڭ ءادىل باعاسىن بەرۋ كەرەك», دەدى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ جوبالىق كەڭسەسىنىڭ جەتەكشىسى سابىر قاسىموۆ.
قالا اكىمدىگى جانىنان قۇرىلعان ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى كوميسسيا جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى گۇلنار جانىسبەكوۆانىڭ ايتۋىنشا, زەرتتەۋ جۇمىستارى قالامەن عانا شەكتەلمەي, تۇتاس رەسپۋبليكانىڭ وڭتۇستىك ءوڭىرىن قامتىعان. جۋىردا عانا استانا قالاسىندا شىعارىلاتىن 30 تومدىق ەڭبەكتىڭ ءبىر تومىنا دەرەكتەر جينالىپ, بەتتەۋگە جىبەرىلگەن. ارحيۆتەردەن جۇزدەگەن قۇجات الىنعان.
– شاڭ باسقان توم-توم قۇجاتتاردى اقتارىپ وتىرىپ, ىشىنەن قۇربانداردىڭ ءبىرىنىڭ دەرەگىن تاۋىپ الىپ, قاتتى قۋانعان كۇندەرىمىز بولدى. تۋعان جەرىنەن اۋا كوشكەن قازاقتاردىڭ تاريحى جونىندە زەرتتەۋشىمىز ەرجان پوزيلوۆ «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ ۇتىپ العان شاكىرتاقىسىنا ماسكەۋ قالاسىندا
6 اي قۇجاتتاردى زەردەلەۋمەن اينالىستى. سونىمەن بىرگە ەكى زەرتتەۋشىمىز وزبەكستاننىڭ بوستاندىق اۋدانىنا بارىپ, بوستاندىق كوتەرىلىسى تۋرالى تىڭ دەرەكتەر جيناپ قايتتى, – دەدى گ.جانىسبەكوۆا.
جينالعان بارلىق قۇجاتتار استانا قالاسىنداعى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ جوبالىق كەڭسەسىنە وتكىزىلەدى. گ.جانىسبەكوۆانىڭ مالىمدەۋىنشە, ءاربىر ساياسي جۇيەنىڭ قۇربانى جەكە-جەكە زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى.
ال تاريحشى بارشاگۇل يسابەك شىمكەنتتە وسى باعىت بويىنشا 11 توپ جۇمىس ىستەپ جاتقانىن ايتتى. عالىم تاۋەلسىزدىك جولىندا كۇرەسكەندەردىڭ جانە عىلىمي-مادەني سالاداعى كوزقاراستارى ءۇشىن قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان تۇلعالاردىڭ ءومىر تاريحىن زەرتتەۋ مەن زەردەلەۋ دەپ اتالاتىن 9 توپقا جەتەكشىلىك جاسايدى. ونىڭ ءبىرى – الاش ارداقتىسى فايزۋللا عالىمجانوۆتىڭ ءومىر جولى مەن قوعامدىق-ساياسي قىزمەتى بولسا, ەكىنشىسى قوعام قايراتكەرى قازمۇحامەد كۇلەتوۆتىڭ تاعدىرى تۋرالى ەڭبەك. جۇمىسشى توپ وسى ەكى ازاماتقا قاتىستى ارحيۆتەردەن قۇندى دەرەكتەر تاپقان. ماسەلەن, كۇلەتوۆ «اقجول» گازەتىن شىعارعان رەداكتورلاردىڭ ءبىرى بولعان, سۇلتانبەك قوجانوۆپەن بىرگە جۇمىس ىستەگەن. حح عاسىردىڭ باسىندا حالىقتىڭ ساۋاتىن اشۋعا, مادەني-ساياسي كوزقاراسىن بايىتۋعا ۇمتىلعان ارەكەتتەرىنە بولا ولاردى الاشورداشىلار دەپ ايىپتاپ, قۋعىنعا ۇشىراتقان.
تاريحشىنىڭ ايتۋىنشا, 1937-38 جىلدارى شىمكەنت قالاسىندا 7 مىڭنان استام ادام تۇتقىندالعان. سونىڭ 2,5 مىڭنان استامى اتىلعان دەگەن بولجام بار. بىراق ناقتى ءتىزىم ءالى بەلگىسىز. باسىلىمداردا, سايتتاردا جاريالانعان ەڭبەكتەردى قاراۋ ارقىلى ونىڭ سانى زەرتتەلىپ جاتىر. كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا ونلاين قاتىسقان تاريحشى, ۇعا اكادەميگى مامبەت قويگەلدى تە تاقىرىپقا بايلانىستى ءبىراز زەرتتەۋدىڭ بەتىن اشتى.
شىمكەنت
