– دەيدى «ەۋرازيالىق ەنەرگەتيكالىق كورپوراتسياسى» اق پرەزيدەنتى ابدۋازيم رۋستامباەۆ
ابدۋازيم ابدۋعاني ۇلى, جالپى, باسقا ەلدەردەگى سياقتى ەلىمىزدە دە ەلەكتر ەنەرگياسىنا دەگەن سۇرانىس ارتىپ كەلەدى. ال ەندى, ءوزىڭىز باسقاراتىن ەنەرگەتيكالىق كورپوراتسيادا وسى قاجەتتىلىك قالاي وتەلۋدە؟..
– جالپى, ENRC قۇرامىنداعى (ERG ەنشىلەس كومپانياسى) «ەۋرازيالىق ەنەرگەتيكالىق كورپوراتسيا» اق ەلەكتر ەنەرگياسىمەن جابدىقتاۋشى ءىرى كاسىپورىنداردىڭ بىرىنەن سانالادى. ەلىمىزدە وندىرىلەتىن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 17 پايىزى ونىڭ ۇلەسىندە. كورپوراتسيا قۇرامىندا «شىعىس» كومىر كەنىشى جانە اقسۋ ەلەكتر ستانساسى بار. وندىرىستىك قىزمەتتىڭ نەگىزگى باعىتتارى – كومىر شىعارۋ جانە ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ. ءبىزدىڭ ستانسا ءوندىرەتىن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ نەگىزگى تۇتىنۋشىلارى اقسۋ فەرروقورىتپا زاۋىتى («قازحروم» تۇك» اق, «سوكولوۆ-سارىباي تاۋ-كەن بايىتۋ وندىرىستىك بىرلەستىگى» اق, «قازاقستان ەلەكتروليز زاۋىتى» اق جانە باسقا دا وڭىرلىك ماڭىزى بار كاسىپورىندار.
مىسالى, ەكىباستۇزداعى «شىعىس» كومىر كەنىشى – اشىق تاسىلمەن كومىر شىعاراتىن بىرەگەي كاسىپورىن. وندىرىستىك جۇيە كەشەننىڭ ۇستىڭگى بەتىندەگى كومىردى قايتا وڭدەپ, ارشىلعان تۇرىندە تەمىرجول ۆاگوندارىنا تيەۋگە ارنالعان. قولدانىلاتىن جاڭا زامانعى تەحنولوگيالار تۇتىنۋشىلارعا كومىر جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرۋدە. اعىمداعى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ كولەمى 4,268 ملرد. كۆتس قۇرادى, بۇل كورسەتكىش وتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭىنىڭ كورسەتكىشىنەن 7 پايىزعا جوعارى. 2014 جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىنداعى كومىر شىعارۋ كولەمى 5,314 ميلليون توننا بولادى.
– ستانساداعى ەنەرگوبلوكتاردى قايتا قۇرۋ جۇمىسى قالاي جۇرگىزىلۋدە؟
– ەنەرگوبلوكتاردىڭ قايتا قۇرۋ جۇمىستارى 2001 جىلى باستالدى. قازىر №5 جانە №7 بلوكتاردى جاڭارتۋ, جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جوسپارلانىپ وتىر. ال, جالپى, ەنەرگيا بلوكتارىنىڭ قايتا قۇرىلۋى – «ەەك»-ءتىڭ كورپوراتسيانىڭ اۋقىمدى ينۆەستيتسيالىق باعدارلامالىق جوباسى. جوبا ستانسانىڭ قۋات قورىن, جابدىقتىڭ قىزمەت ەتۋ مەرزىمىن ارتتىرۋعا, وندىرىستىك, ەكولوگيالىق كورسەتكىشتەردى جاقسارتۋعا ارنالعان. بۇگىنگى كۇندەرى ەلىمىزدىڭ يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگەن جوبا اياسىندا جۇرگىزىلگەن №1, №2, №3 جانە №4 ەنەرگو-بلوكتاردىڭ جاڭعىرتۋ جۇمىستارى اياقتالدى. قايتا قۇرۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە, ارينە, ەنەرگيا بلوكتارىنىڭ قۋاتى ارتۋدا.
مىسالى, 2013 جىلى جازدا پايدالانىمعا ەنگىزىلگەن №6 ەنەرگوبلوكتىڭ قۋاتى بۇل كۇندەرى 25 مۆت-نا ۇلعايدى. بۇل ەنەرگيا پاۆلودار قالاسى سياقتى اۋماقتى جارىقتاندىرۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى. بۇگىنگى كۇنى ەلەكتر ستانساسىنىڭ جالپى جاڭارتىلعان ەنەرگيا قۋاتى 2450 مۆت قۇراپ وتىر. «ەەك» اق بەلسەندى قىزمەتىمەن, ەلىمىزدىڭ ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنا ۇلەسىن قوسۋدا. كاسىپورىندا ISو 9001 ساپا جانە ISو 14001 قورشاعان ورتا مەنەدجمەنتى جۇيەلەرىن قوساتىن, بىرىكتىرىلگەن مەنەدجمەنت جۇيەسى ەنگىزىلىپ, ىسكە اسىرىلۋدا. ەلىمىزدىڭ دامۋ جولىندا وندىرىستەردىڭ دە ۇلەسى مول, ءوسۋ جولىن ايقىندايدى. وندىرىستەر, زاۋىت, كاسىپورىندار جۇمىس جاساپ تۇرسا, جاڭا تەحنولوگيالار, ينتەگراتسيالىق بايلانىستار ۇزىلمەسە, بۇل ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ دامۋىنىڭ, قاراپايىم تۇرعىنداردىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ جاقسارۋىنىڭ كورسەتكىشى.
– ءوندىرىس ورنى يننوۆاتسيالار الاڭىنا اينالدى دەيسىز عوي؟
– ەنەرگەتيكالىق كورپوراتسيامىز «ءاربىر ۇيگە – جارىق پەن جىلۋ!» دەگەن ۇرانمەن جۇمىس جاسايدى. اقسۋ ستانساسىنداعى №2 ەنەرگوبلوكتى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى اياقتالدى. بۇل جوبا دا مەملەكەتتىك ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنا ەندى. قايتا جاڭارتۋ بارىسىندا ەنەرگوبلوكتىڭ قۋاتى 325 مەگاۆاتقا جەتتى. قۇرال-جابدىقتار تولىقتاي جاڭارتىلدى. رەسەيلىك, ۋكراينالىق كومپانيالاردىڭ قۋاتتى تۋربوگەنەراتورى, قازاندىق اگرەگاتى, ترانسفورماتورلارى ورناتىلدى. جاڭا زامانعى ەلەكتر سۇزگىنى قۇرۋ ناتيجەسىندە اۋاعا شىعارىلاتىن قالدىق كولەمى تاعى 7 مىڭ تونناعا ازايدى. بلوكتىڭ جۇمىسى مەن ەڭبەك قاۋىپسىزدىگىن باقىلاۋ ساپاسىن كوتەرەتىن اۆتوماتتى باسقارۋ جۇيەسى دە جەتىلدىرىلدى. سول سەبەپتى قول ەڭبەگىنىڭ ۇلەسى كەمىدى. ارنايى تەحنولوگيالار ءناتيجەسىندە قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن, وندىرىستەگى كورشىلەس ەنەرگوبلوكتاردى ەش توقتاتپاستان ءجۇرگىزۋ مۇمكىن بولدى. بۇعان دەيىن مۇنداي جاعداي بولماعان ەدى. ءبۇگىندە ستانساداعى №6 ەنەرگوبلوك تا قولدانىستا. ستانسادا 8 ەنەرگوبلوك بار. ءوندىرىستىڭ كەلەشەگى تەك جاڭعىرتۋ جۇمىستارىندا ەكەنى تۇسىنىكتى.
– ستانسانىڭ كەلەشەگىن قالاي كوزگە ەلەستەتە الاسىز؟
– ەلباسى باستاماسىمەن قولعا الىنعان ينتەگراتسيالىق ۇدەرىس ەنەرگەتيكا سالاسىنا دا ەرەكشە باسىمدىق بەرەدى. ويتكەنى, ءجۇيەلى ونەركاسىپ ساياساتىن باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى ارتتىرۋ, ءوندىرىستەردى جاڭعىرتۋ, ەڭبەك ءونىمدىلىگىن جوعارىلاتۋ, ەنەرگيا ءتيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە يننوۆاتسيانى دامىتۋ باعىتتارى قۇرايدى. ياعني, باستى باعدار – تۇراقتى جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ, دامۋدىڭ جوعارى قارقىنىن ساقتاۋ, ەكونوميكانى يندۋستريالاندىرۋ مەن ءارتاراپتاندىرۋ ساياساتىن جالعاستىرۋ. ينتەگراتسيا – ۋاقىت قاجەتتىلىگى. الەمدىك ەكونوميكاعا كوسىلۋ, ورتاق نارىقتا شىڭدالۋ بارلىق ەلدەر ءۇشىن دە ماڭىزدى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە ەلباسى
نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلىمىزدىڭ الدىنا بيىك ماقساتتار قويدى. ياعني, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ ارقىلى – ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا جولىنا ءتۇسۋ ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن جاڭا تاريحي ۇدەرىستىڭ باستاۋىنا اينالدى.
– ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتى جوعارى دەيسىز عوي؟
– ارينە. ءۇشىنشى جاھاندىق يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيا قارساڭىندا, ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ستراتەگيالىق جاعىنان دامۋىن قامتاماسىز ەتەدى. ءويتكەنى, جاھاندىق تۇراقسىزدىق – ول ەكونوميكانىڭ داعدارىسى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, حالىقارالىق قۇقىقتىق, عالامدىق ساياساتتىڭ داعدارىسى. ال, قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى قارىم-قاتىناس, ەكونوميكالىق جانە باسقا دا ءتۇرلى بايلانىستار وزگە ەلدەرگە ۇلگى. ەكى ەل اراسىندا قارىم-قاتىناس جاسامايتىن سالا تىپتەن جوق سياقتى. بۇل كۇندەرى ونەركاسىپتىك كووپەراتسيا ۇدەرىسى, ەنەرگەتيكالىق سەرىكتەستىك, عارىش سالاسى, مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستار جالعاسۋدا. رەسەيدىڭ ەلىمىزدىڭ ءىرى ساۋدا سەرىكتەسى ەكەنىن ءبىزدىڭ ءوندىرىستى ءوڭىردىڭ ونەركاسىپتىك سالاسىنان-اق بايقاۋعا بولادى.
– قايتا قۇرۋ جۇمىستارىنا شەتتەن ماماندار شاقىردىڭىزدار ما؟
– مەردىگەر ۇيىمدار رەتىندە بۇل جۇمىستارعا ەلىمىزدىڭ كومپانيالارى قاتىسا الادى. كورپوراتسيا ءوز كاسىپورىندارىمىزدى قاتىستىرۋ ارقىلى جەرگىلىكتى, وتاندىق ۇلەستى قامتاماسىز ەتۋدە. نەگىزىنەن, تمد ەلدەرى ەنەرگەتيكالىق جۇيەلەرىنىڭ ءىشىندە ءوندىرىس بارىسىن قايتا قۇرۋ ءبىزدىڭ ەلدە عانا جۇرگىزىلۋدە. قايتا قۇرۋ جۇمىستارى كاسىپورىنداعى ەنەرگيالىق باسقا اگرەگاتتاردىڭ جۇمىس جاساۋىنا بوگەت جاسامايدى. ەلەكتر ستانساسىنا قايتا قۇرۋ-ءجوندەۋ جۇمىستارى كەزىندە ءبىزدىڭ ماماندارىمىز وزدەرىنىڭ جوعارى بىلىمدەرىن, بىلىكتىلىكتەرىن, ءوندىرىستىك تاجىريبەلەرىن كورسەتە ءبىلدى. بۇرىنعىداي ەمەس جاڭا جابدىق-قۇرىلعىلاردا جۇمىس جاساۋ جەڭىل. ويتكەنى, بارلىق ەنەرگيا بلوكتارى تولىعىمەن اۆتوماتتاندىرىلعان. بارلىق جۇمىس بارىسى كومپيۋتەر ەكراندارى ارقىلى باقىلانادى. زاۋىتتا قازىر ەڭ وزىق الەمدىك تەحنولوگيالار قولدانىلادى.
–رەسەيدىڭ وندىرىستىك سەرىكتەستىك ارىپتەستىگى جايلى ايتىپ قالدىڭىز...
– بۇگىنگى تاڭدا «ەۋرازيالىق ەنەرگەتيكالىق كورپوراتسيا» اق ءماسكەۋدەن باستاپ, سانكت-پەتەربۋرگ, سىزران, بەلگورود, ەكاتەرينبۋرگ, پودولسك, چەبوكسارى جانە باسقا قالالاردىڭ زاۋىتتارىمەن وندىرىستىك سەرىكتەستىك بايلانىستا. ولاردىڭ قاتارىندا جىلۋ الماستىرۋ جابدىقتارىن جاسايتىن ۋرال زاۋىتى, «تياجماش» ااق, «بەلەنەرگوماش» ااق, «ەمەرسون» جشق, «موسەلەكتروششيت» ااق, «الستوم پاۋەر ستاۆان» جاق, «نپو «ەلسيب» ااق بار. بۇل زاۋىتتار ءبىزدىڭ ەلەكتر ستانسامىز ءۇشىن قازان اگرەگاتتارىن, جوعارى جانە تومەن قىسىمدى قىزدىرعىشتاردى, قۇبىر مەن ارماتۋرانى, تاراتقىش قۇرىلعىلاردى, رەلە قورعانىسى مەن اۆتوماتيكانى, ەلەكتر سۇزگىلەرى سياقتى كوپتەگەن جابدىقتار جاسايدى. كومپانيامىزدىڭ رەسەي كاسىپورىندارىمەن سەرىكتەستىگى ەلدەرىمىز ءوزارا قارىم-قاتىناسىنىڭ, ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ ايقىن كورىنىسى. ءبىزدىڭ ءوز تاراپىمىزدان ول جاقتىڭ زاۋىتتارىندا جاسالاتىن ءوندىرىستىك جۇمىستارعا قوياتىن تالاپتارىمىز وتە جوعارى, سوندىقتان, سەرىكتەستەرىمىز دە قۇرال-جابدىقتاردى جوعارى دەڭگەيدە, ساپالى جاسايدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
فاريدا بىقاي,
«ەگەمەن قازاقستان».
پاۆلودار وبلىسى.
