ىقپالداستىق – ىنتىماق ىرىسى
قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس ەلدەرىنىڭ ىنتىماقتاستىعى نەگىزىندە قۇرىلعان كەدەن وداعى ەندى مىنە, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ارقىلى ءوزىنىڭ ايدىنىن كەڭەيتە تۇسەتىن بولدى. مۇنىڭ ەل ەكونوميكاسىن جاڭا سەرپىنمەن وركەندەتۋگە تيگىزەر پايداسى دا, ىقپالى دا مول ەكەندىگى داۋسىز. كەدەن وداعىنا دەيىنگى جانە وسى وداققا كىرگەننەن كەيىنگى اتىراۋ وبلىسىنىڭ سىرتقى ساۋدا-تاۋار اينالىمىن سالىستىرساق, تاۋارلار يمپورتتىڭ 8,7 پايىزعا, ال ەكسپورتتىڭ 71,3 پايىزعا وسكەنى بايقالادى. ماسەلەن, 2009 جىلى ەل بيۋدجەتىنە جالپى سوماسى 29 ملرد. 504 ملن. 655 مىڭ تەڭگەنى قۇراعان كەدەندىك تولەمدەر مەن سالىقتار تۇسكەن بولسا, ال 2013 جىلى بۇل كورسەتكىش 275 ملرد. 887 ملن. 695 مىڭ تەڭگەگە جەتتى. الداعى جىلدارى دا ەل بيۋدجەتىنىڭ قوماقتى قارجىمەن تولىعارىنا بيىلعى جىلدىڭ قاڭتار-اقپان ايلارىندا عانا 48 ملرد. 221 ملن. 727 مىڭ تەڭگەنىڭ كەدەندىك تولەمدەرى مەن سالىقتارىنىڭ تۇسكەنى دالەلدەپ وتىر.
دەمەك, ءبىزدىڭ ەلىمىز كەدەن وداعىنا كىرۋدەن ەش ۇتىلعان جوق دەۋگە تولىق نەگىز بار. تاعى دا سالىستىرمالى دەرەككە سۇيەنەر بولساق, بيىلعى قاڭتار-اقپان ايلارىندا مەملەكەت بيۋدجەتىنە تۇسكەن كەدەندىك تولەمدەر مەن سالىقتار 2009 جىلدىڭ كورسەتكىشىنەن 60 پايىزعا ارتىعىمەن ورىندالىپ وتىر. مىنە, وسىنىڭ وزىنەن ەلىمىزدىڭ كەدەن وداعىنا كىرۋى وتاندىق ەكونوميكامىزدىڭ وركەن جايۋىنا سەپتىگى تيەر تۇسىمدەردى وراسان مولشەردە مولايتىپ وتىر. وسى رەتتە اتىراۋ وبلىسىنىڭ سىرتقى ساۋدا-تاۋار اينالىمىنىڭ وسۋىنە الدىمەن وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ بەلسەندىلىگىنىڭ ىقپال ەتكەنىن ايرىقشا اتاعان ءجون.
وداققا مۇشە ەلدەردىڭ اراسىنداعى جەڭىلدىكتەرگە توقتالاتىن بولساق, بۇرىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەدەندىك شەكاراسىنان تاۋارلار مەن كولىك قۇرالدارىن اكەتۋ جانە اكەلۋ ءۇشىن كەدەندىك جۇك دەكلاراتسياسىن تولتىرۋ قاجەت بولاتىن. ول ءۇشىن كەدەندىك رەسىمدەۋدە كەدەندىك جۇك دەكلاراتسياسىنىڭ نەگىزگى پاراعىنا 50 ەۋرو, قوسىمشا پاراقتارىنا 20 ەۋرودان كەدەندىك تولەم تولەنەتىن. جانە رەسەي مەن بەلارۋس تاۋارلارىنىڭ ەكسپورتى مەن يمپورتىنا جىل سايىن ورتاشا ەسەپپەن 9-10 مىڭ كەدەندىك جۇك دەكلاراتسياسى رەسىمدەلىپ كەلگەن بولسا, ال قازىر مۇنداي دەكلاراتسيا تولتىرۋ قاجەت ەمەس. بۇل بيزنەستىڭ ۋاقىتى مەن قارجىلىق رەسۋرستارىن ۇنەمدەۋگە تىكەلەي سەپتىگىن تيگىزەدى.
كەدەن وداعىنا كىرمەيتىن ءۇشىنشى ەلدەردەن تاسىمالداناتىن تاۋارلارعا مەيلىنشە جوعارى تاريفتەر بەكىتىلدى. مىسالى, بۇرىن بارلىق تاۋارلارعا كەدەندىك باجدار مولشەرىنىڭ ورتاشا دەڭگەيى 6,2 پايىزدى قۇراسا, قازىر بۇل 10,6 پايىز بولدى. ياعني, تاۋارلار يمپورتى ازايىپ, ونىڭ ورنىن وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەر تولتىردى. وسى ورايدا ەكسپورت كولەمى ۇلعايدى ما دەگەن زاڭدى ساۋال تۋىنداۋى ابدەن مۇمكىن. اتىراۋ وبلىسى بويىنشا جالپى سىرتقى ساۋدا-تاۋار اينالىمى 2013 جىلعى قاڭتار-جەلتوقسان ارالىعىنداعى كەدەن ستاتيستيكاسىنىڭ ءمالىمەتىنە سايكەس, 28 ملرد. 899 ملن. اقش دوللارىن قۇراپ, 2012 جىلمەن سالىستىرعاندا 108,8 پايىزعا جەتتى. سىرتقى ساۋدا-تاۋار اينالىمىنىڭ جالپى كولەمىنىڭ 94,6 پايىزىن ەكسپورتتىق جانە 5,4 پايىزىن يمپورتتىق تاۋارلاردىڭ ستاتيستيكالىق قۇنى قۇراپ وتىر. ەسەپتى مەرزىمدە ەكسپورتقا شىعارىلعان تاۋارلاردىڭ ستاتيستيكالىق قۇنى 2012 جىلمەن سالىستىرعاندا 9,7 پايىزعا كوبەيدى.
ەكسپورتتىڭ نەگىزگى ۇلەسىن مينەرالدى وتىن, مۇناي جانە ولاردان ايىرىلىپ الىناتىن ونىمدەر قۇرايدى. ولاردىڭ ستاتيستيكالىق قۇنى 26 ملرد. 938 ملن. اقش دوللارىن نەمەسە بارلىق ەكسپورت كولەمىنىڭ 98,5 پايىزىن قۇرايدى. وتكەن جىلى 29 ملن. 377 مىڭ 285 توننا شيكى مۇناي ەكسپورتقا شىعارىلدى. شيكى مۇناي ەكسپورتى نەگىزىنەن يتالياعا (جالپى شيكى مۇناي سالماعىنىڭ 30,2%), نيدەرلاندىعا (16%), فرانتسياعا (17%), كاناداعا (9,2%), يسپانياعا (5,6%), تۇركياعا (3,2%), تمد اۋماعىنداعى ۋكرايناعا (0,6%) جانە وزگە دە ەلدەرگە جىبەرىلگەن.
ال بيىلعى قاڭتار-اقپان ايلارىندا جالپى سىرتقى ساۋدا تاۋار اينالىمى 5 ملرد. 701 ملن. اقش دوللارىنا جەتىپ, 2013 جىلعى سالىستىرمالى كەزەڭگە قاراعاندا, 140 پايىزدى قۇرادى. ال, سىرتقى ساۋدا-تاۋار اينالىمىنىڭ جالپى كولەمىنىڭ 96,4 پايىزىن ەكسپورتتىق جانە 3,6 پايىزىن يمپورتتىق تاۋارلاردىڭ ستاتيستيكالىق قۇنى قۇراپ وتىر. وسى كەزەڭدە ەكسپورتقا شىعارىلعان تاۋارلاردىڭ ستاتيستيكالىق قۇنى 5 ملرد. 498 ملن. اقش دوللارىن قۇراپ, 2013 جىلعى كورسەتكىشتەن 41,8 پايىزعا ءوستى.
كەدەن وداعى قۇرىلعاننان كەيىن وعان مۇشە ءۇش مەملەكەتتىڭ كاسىپكەرلەرى ءبىر-ءبىرىنىڭ ەلىندە ءوز كاسىبىن اشۋ قۇقىعىنا تولىقتاي يە بولدى. ولاردىڭ اراسىندا ءوزارا باسەكەلەستىك ارتىپ, ەل ەكونوميكاسىنىڭ وركەن جايۋىنا كادىمگىدەي ىقپال ەتۋدە. دەمەك, ءۇش ەلدىڭ تۇتىنۋشىلارى وزىنە قاجەتتى تاۋارلاردىڭ ەڭ ساپالىسىن تاڭداۋىنا مۇمكىندىك الدى. نەگىزى, باسەكەلەستىك كۇشەيگەندە عانا ءونىمنىڭ ساپاسى ارتادى, كەرىسىنشە, ونىڭ باعاسى ارزانداي تۇسەدى. رەسەيلىك كاسىپكەرلەردىڭ ءبىزدىڭ نارىقتا جۇمىس ىستەۋگە قىزىعۋشىلىعى تۋىپ وتىرعانى راس. بۇعان, اسىرەسە, سالىقتىق جەڭىلدىكتەر وڭ اسەر ەتىپ وتىر. ماسەلەن, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە قوسىمشا قۇن سالىعى 12% بولسا, رەسەيدە سالىقتىڭ بۇل مولشەرى 16 پايىزدى قۇرايدى.
كەدەن وداعى اياسىندا كەدەندىك باقىلاۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن جاڭعىرتۋلار مەن وڭتايلاندىرۋ ماقساتىندا كوپتەگەن جۇمىستار اتقارىلۋدا. سونىڭ ءبىرى رەتىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى, بەلارۋس رەسپۋبليكاسى جانە رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ شەشىمىنە (2009 جىلعى 27 قاراشاداعى №18) سايكەس بەكىتىلگەن بىرىڭعاي كەدەندىك ءتاريفى جانە بىرىڭعاي سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتىنىڭ تاۋارلار نومەنكلاتۋراسىن قولدانۋعا كوشىرىلگەنىن ايتا الامىز. سونىمەن قاتار, كەدەندىك ترانزيت ءراسىمى كەدەن وداعىنا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ كەدەن ورگاندارى اراسىندا بىرىڭعاي مالىمەتتەر قورى جاساقتالىپ, اقپارات الماسۋ قولعا الىندى. بۇل كەدەندىك ترانزيت ءراسىمى كەدەن وداعى اۋماعىنا كىرەر جەردەن باستالىپ, تاۋارلاردىڭ مەجەلى كەدەن ورگانىنا جەتكىزىلۋىن ورتاق باقىلاۋعا الادى. ياعني, ءۇش مەملەكەت ارقىلى 1 ترانزيتتىك دەكلاراتسيامەن جۇكتەر تاسىمالدانا بەرەدى. ەلەكتروندى اقپارات الماسۋ, مالىمەتتەردىڭ تولىققاندى, ۋاقىتىندا ءتيىستى ورىندارعا جەتكىزىلۋى كەدەن ورگاندارى جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىردى. وسىنداي حالىقارالىق شارتتاردىڭ قولدانىلۋى كەدەنشىلەر جۇمىسىن ايتارلىقتاي جەتىلدىرۋگە وڭ ىقپال ەتتى. قورىتا ايتقاندا, كەدەن وداعىنىڭ نەگىزگى قاعيدالارى مەن ءوزارا قارىم-قاتىناستارىنىڭ ءتيىمدى باعىتتا ىسكە اسۋى ەل ەكونوميكاسىنىڭ ورلەۋىنە سەبەپشى بولىپ, ينتەگراتسيالىق بايلانىس ايدىنىن ودان ءارى كەڭەيتە تۇسەرى انىق.
قۇرمانعالي تاسماعانبەتوۆ,
اتىراۋ وبلىسى بويىنشا كەدەندىك باقىلاۋ دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى.
اتىراۋ.
