رۋحانيات • 07 جەلتوقسان، 2022

سۇلۋلىق ساپارى

131 رەت كورسەتىلدى

نەشەمە جىلدار وتسە دە، جادىڭدا جاڭعىرىپ، كوڭiلiڭنەن كەتپەي جۇرەتiن كوركەم كiسiلەر بار. سونىڭ بiرi دە بiرەگەيi اكادەميك زەينوللا قابدولوۆ ەدi. دانا ادامنىڭ ديدارى كەيبiر تۇنجىر كۇندەردە ەسiڭە تۇسسە، تiپتi ەڭسەڭدi تiكتەپ جiبەرەدi. سول اياۋلى ۇستازدىڭ اسىل جارى ساۋلە اپايمەن اراگiدiك حابارلاسىپ تۇرۋ داعدىعا اينالعان تالاي كۇندەر دە ءوتتi. اراداعى دانەكەر، ارينە، ۇلى ۇستاز رۋحى.

كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي، «EQ»

ء«جا، قاراعىم، مەن قاي جەردە وتىرسام، سول جەر – ءتور»

عاجايىپ پەداگوگ اپايىمىز كوپ سويلەپ ۋاقىتىڭدى الماي، كوڭiل كۇيiن جارتى بەتتiك جازبامەن بiلدiرiپ، ءوزiنiڭ دە، سiزدiڭ دە ۋاقىتىڭىزدى باعالاپ، سول باياعى ۇستازدان قالعان مادەنيەتتi، ەستەت­تiك قالىپتى اڭعارتىپ وتىراتىن. اپايدىڭ بiرنەشە زاپيسكاسىنىڭ بiرi مىناۋ:

«قاراعىم قالي! مىنا «دانا ديدار» زەكەڭ قالامىنىڭ سوڭعى قيمىلى، تiپتi سوڭعى ارمانى مەن اقىرعى تىنىسى دا وسىندا.

دۇنيەدەن وتكەندە جازۋ ۇستەلىندە اشۋلى داپتەرi مەن قيمىلسىز قالامى قالدى عوي.

ءبارi دە اياقتالماعان. سونى ءوزiڭ سياقتى شاكiرتتەرi جيناقتاپ شىعارىپ بەردi. ءوزiڭدi ءار كەز زەكەڭ رۋحى قولداسىن!

ساۋلە اپا. 11.10.2011 ج.»

سول «دانا ديداردى» قولعا العاندا ءون بويىمدى بiر دiرiل قۋالاپ، ەرەكشە كۇي كەشكەن كۇن دە ەستە. اپاي ايتقانداي، «زەكەڭ قالامىنىڭ سوڭعى قيمىلى، تiپتi سوڭعى ارمانى مەن اقىرعى تىنىسى دا وسىندا» ەكەنiن سەزسەك تە، بۇل دۇنيەلەردi وقىعان سايىن، سونشالىقتى تارتىمدىلىعىنان با ەكەن، اياقتالعان ءتارiزدi كورiندi دە تۇردى. ابايدىڭ «ما­سە­لە iستiڭ قالاي اياقتالعانىندا ەمەس، باستالعانىندا» دەۋi دە كوڭiلiڭدi جايلاندىرادى.

«زەكەڭ جارىق دۇنيەدەن وزعاننان كەيiن كۇيزەلiپ وتىرىپ، جازۋ ۇستەلىنىڭ تارتپالارىن، قاعازدارىن كورمەكشi بولىپ كابينەتiنە باردىم. قاسىمدا اتى­راۋ ۋنيۆەرسيتەتiنەن كەلگەن قادىر ءجۇسiپ بار. ەكەۋلەپ قاعازدى اقتارىپ وتىرمىز. مەنiڭ ويىم: قايعىمدى جەڭiل­دەتۋ ءۇشiن سىلتاۋ iزدەگەندەي... وسىن­شا شۇرايلى تiلiمەن، تەرەڭ ويمەن، كەلبە­تiمەن قىز-قىرقىنعا جازعانىن تاۋىپ السام، قايعىم جەڭiلدەر مە ەدi... ونى، ارينە، قادىرعا بiلدiرمەدiم. ەكەۋلەپ قاعاز اقتارىپ وتىرمىز. قولجازبالار، پiكiرلەر، جەكە تۇلعالار تۋرالى جازىلعان جايلار، ۋنيۆەرسيتەت ءماجiلiسi قاعازدارى، تاعى باسقالار. مەن قالجىراپ جاتىپ قالدىم. قادىر بiر كەزدە: «اپا، تاپتىم»، دەدi. ۇشىپ تۇردىم. قاراسام، وسى حات. شامامەن 70-جىلدار اياعىندا جازىلعان. بiراق اياقتالماعان».

ۇستازدىڭ «ساۋلەمە حات» دەگەن ەسسە­سiن ايتىپ وتىر (زەينوللا قابدو­لوۆ تاعىلىمى. الماتى: «قازاق ۋنيۆەر­سيتەتi»، 2007. 408-ب.). سول حاتىندا زەكەڭ «قالام يەسiمiن. بiلەمiن: باس بورىشىم – باس كiتابىمدى جازۋ. ال وسىنىڭ ءوزi دە ەرتەڭگە قالا بەرگەن» دەپتi.

ۇستاز سول باس كiتابىن جازىپ تا كەتكەندەي وي قالدىرادى. مىنا سۇم جالعان كiمنiڭ تiلەگiن تاپ-تۇيناقتاي ەتiپ ورىنداپ، ەر-تۇرمانىن تۇگەندەپ كەتۋiنە مۇمكiندiك جاساپ، كۇتiپ تۇرادى دەيسiز. ول كەشەگi ءبارiمiزدi قاناتتاندىرىپ، ۇلى ونەرگە دايىنداعان ء«سوز ونەرiن» بىلاي قويعاندا، سونىڭ بiر ۇزدiك جالعاسىنداي «مەنiڭ اۋەزوۆiم» ۇستازدىڭ باس كiتابى دەسەك، قاتەلەسپەيمiز. بiرىڭعاي سىر مەن جىرعا، كiسiلiك پەن iزگiلiككە، دانالىق پەن دارالىققا قۇرىلعان بۇل كiتاپتا، زەكەڭ الگi حاتىندا جازعانىنداي، «عۇمىر بويى عاشىق بولۋ، ادامداردى جاقسى كورۋ، ەڭبەك ەتۋ» دەگەن سەكiلدi ءومiرiنiڭ ءۇش پارا ماعىناسىن تايعا تاڭبا باسقانداي ەتiپ قالدىرادى.

«مەنiڭ اۋەزوۆiم» ۇلت ءۇشiن اسا قاجەت قۇندى دەرەكتەر مەن دايەكتەرگە دەن قويعىزادى. ۇلى تۇلعا ارقىلى كوركەم تاريح جاسايدى. اركiم كوڭiل قوشىنا قاراي ارقالاي ايتاتىن اڭگiمەلەردi بiر iزگە سالادى.

ەل iشiندە اۋەزوۆتiڭ «مەن وتىرعان جەردiڭ ءبارi ءتور عوي» دەگەن اتاقتى ءسوزi كوپ ايتىلادى. ال ەندi شىن مانiندە وسى ءسوز قاي ۋاقىتتا، قاشان، قانداي جاعدايدا ايتىلعان؟! رومان-ەسسەدە بۇل سوزگە ناقتى جاۋاپ بار. وقيىق.

«...سول راشيدوۆ – تاشكەنت قۇ­رىل­­تايىنىڭ تۇسىندا وزبەكستان جازۋ­شى­لارىنىڭ جەتەكشiسi عانا ەمەس، رەس­پۋبليكا جوعارعى كەڭەسiنiڭ توراعا­سى. ءدال قازiر الەمدiك ۇلكەن قۇرىلتايدى ۇيىمداستىرۋ كوميتەتiنiڭ تۇتقاسى. كونفەرەنتسيا تورالقاسىندا وتىز سەگiز ەلدەن كەلگەن وتىز سەگiز دەلەگاتسيا باسشىلارىمەن بiرگە كۇللi كەڭەس ەلiنەن تەك قانا راشيدوۆ وتىرۋعا تيiس. باسقالاردىڭ ءبارi زالدا بولۋى شارت. سوعان قاراماستان راشيدوۆ اۋەزوۆتi كورگەندە قۇراق ۇشىپ، ءوزiن-ءوزi ۇمىتا بەردi.

– مۇحتار ومارحانوۆيچ، تورگە شى­عىڭىزشى دەيمiن، تورگە!

شاراف قايتا-قايتا جالىنىپ قويما­عان سوڭ، الدىڭعى قاتاردا وتىرعان سيمو­نوۆ پەن سۋركوۆ، ايبەك پەن توقامباەۆ – ءبارi مۇحاڭا بۇرىلىپ، ونىڭ تورگە ورلەۋiن قالادى. مۇحاڭ ءبiرتۇرلi ىڭعاي­سىزدانىپ ورنىنان تۇردى دا، از ويلانىپ:

– شارافجان، سىيلاعانىڭا راحمەت، بiراق، ول جەر – مەنiڭ ەمەس، سەنiڭ ورنىڭ، – دەي بەرiپ ەدi، راشيدوۆ:

– تورگە شىعىڭىز! – دەپ تاعى قايتا­لادى.

مۇحاڭ ەندiگiسiن ەرسiلەۋ كورiپ:

– ءجا، قاراعىم، مەن قاي جەردە وتىرسام، سول جەر – ءتور! – دەدi دە، قايتادان ورنىنا ورنىعىڭقىراپ وتىردى.

بوريس پولەۆوي سۇيسiنە تاڭدانىپ، راقاتتانا كۇلدi:

– وي، مۇحتار ومارحانوۆيچ، قانداي تاۋىپ ايتتىڭىز، اھ! وي-وي-وي!..».

راشيدوۆ باسقارعان جىلدار وزبەك حالقىنىڭ ومiرiندەگi قايتا داۋiرلەۋ، ورلەۋ جىلدارى بولعانىن عاجاپ سۋرەت­تەي­تiن قابدولوۆ سول تۇلعانىڭ مۇقاڭنىڭ الدىندا سونشالىقتى كiشiك بولعانىن كەرەمەت كەلبەتتەيدi. ءسۇيسiنiپ وتىرىپ جازادى. ءومiر دەگەن سول. كوزi تiرiسiندە مۇقاڭ وتىرعان جەردiڭ ءبارi ءتور بولسا، جىلدار وتە كەلە سول تورگە قابدولوۆتىڭ شىعۋى دا عاجاپ سايكەستىك ەدi.

 

« ۇلى قازاق حالقى!»

«مەنiڭ اۋەزوۆiمدەگi» ەندiگi بiر اسەرلi تۇس – مۇقاڭ باستاعان جازۋشى­لاردىڭ شولوحوۆتى كۇتiپ الۋى. رومان-ەسسەدەن تاعى ءۇزiندi كەلتiرەيiك.

«نە ايتا بەرەتiنi بار، سامالاداي جايناعان الماتى اۋەجايىندا ۇشاقتان تۇسكەن شولوحوۆتى بiر كورۋدiڭ ءوزi جينالعان جۇرت ءۇشiن وزدەرi جاتقا بiلەتiن «تىنىق دوننىڭ» جان تەبiرەنتەر مىڭ سۋرەتiنiڭ بiر ءسات ەلەستەي قالعان بiر عانا كورiنiسiندەي سونشالىق سۇيكiمدi ەدi.

بiراق ونشا سۇيكiمدi ەمەس بiر جەرi – شولوحوۆ ۋداي ماس.

تراپتان ەڭگەزەردەي سافرونوۆتىڭ قولتىعىندا شايقالاقتاپ ارەڭ ءتۇستi دە، كiرپiگi كiرپiگiنە جابىسىپ جاتقان قىزعىلت كوزiن ارەڭ اشىپ، ءوزiن اڭساي كۇتكەن قارسى الۋشىلارعا ۇيقىلى-وياۋ ماناۋراي قارادى، بiراق ەشكiمدi جىعا تانىعان جوق. جالعىز-اق وزiنە «اۋ، ميشا، قىمباتتىم!» دەپ ومى-راۋلاي ۇمتىلعان ءسابيت مۇقانوۆتىڭ يىعىنا قالجىراعان قولىن سالدى. سافرونوۆ اعاسىن قولتىعىنا قىسا قۇشاقتاپ، عابيدەن مۇستافيننiڭ سول كەزدە شارباستىقتار عانا مiنەتiن قايقى بەل قارا زيمiنە قاراي باستى. وزiنە جاپپاي، جابىلا ۇمتىلعان وزگە ارiپتەستەرiنە كوز توقتاتىپ قاراي المادى. كوبiمەن قول الىسقان دا جوق، ءۇنسiز بارىپ ماشيناعا وتىردى دا، ديۆانعا قيسايدى.

اۋەزوۆتiڭ شولوحوۆتان تۇڭعىش كوڭiلi قالعان جەرi وسى ەدi. مۇسiرەپوۆكە قاراپ وكiنiپ تۇردى:

– ءبالi، بiلمەستiك قانا ەمەس، بiلiمسiزدiك قوي مىناۋ. بiلiمسiز كiسiدە مادەنيەت قايدان بولسىن. وي-بو-و-اي! بۇل قايدا، تولستوي قايدا؟.. ءجا، تاۋعا، دەمالىس ۇيiنە سەن ۇشەۋiڭ اپارىڭدار. مەن شارشادىم، ەرتەڭ سەزدە جولىعارمىز.

ەرتەڭiنە ساسكەدە شولوحوۆ سەزد تورالقاسىندا وتىردى. ساپ-ساۋ. دىم كورمەگەندەي. كەڭەس كلاسسيكاسىنىڭ ۇلگiسi بولعان، الەم ادەبيەتiندە تەڭدەسi جوق ماڭگiلiك كiتاپتىڭ اۆتورى دا پەرiشتە ەمەس، كادiمگi ءوزiمiز سەكiلدi جەر باسىپ جۇرگەن ادام ەكەنiنە تاڭدانا تامسانىپ، قۋانا، قۇلشىنا قول سوققان زالعا قايتا-قايتا ورنىنان تۇرىپ باس يزەدi. سەزدە مۇستافين جاساعان باس باياندامانى دا زەيiن قويا تىڭدادى.

بۇل پiكiر شولوحوۆقا ۇنامادى. وزiنە قوناق رەتiندە قۇتتىقتاۋ ءسوز بەرiلگەندە بۇل مۇستافينگە تيiستi:

– مەنiڭ مۇستافين جولداسقا بەرەر كەڭەسiم – ء«مولدiر ماحابباتتى» قىسقارتام دەگەنشە، ءوزiنiڭ ۇزاق-سونار بايانداماسىنىڭ جارتىسىن قىسقارتقانى ءجون. ويتكەنi روماننان گورi باياندامانى قىسقارتۋ الدەقايدا وڭاي!

تىڭداۋشىلار دۋ-دۋ قول سوقتى.

زالدى بۇدان دا گورi ريزا عىپ قاتتى تەبiرەنتكەن ءسوز – شولوحوۆتىڭ قازاق جازۋشىلارىمەن ەتەنە سىرلاسا كەلiپ، كەشەگi وتان سوعىسى كەزiندە ءوزiنiڭ ءۇي iشi-وتباسىنا پانا بولعان، سوعىستان كەيiنگi وتىز جىل بويى ۇزبەستەن جاز بەن كۇزدە جاعاسىندا ءارi دەمالىپ، اڭ اۋلاپ، ءارi شاتىر تiگiپ شىعارمالارىن جازعان جايىق جاعاسى، ورال قالاسى، قاسيەتتi قازاق دالاسى ءوزiنiڭ ەكiنشi وتانى بولىپ كەتكەنiن، ءوزiن «دوندا كازاك، ورالدا قازاق» سەكiلدi سەزiنەتiنiن ايتىپ تولعانعانى بولدى جانە تاريحتا تۇڭعىش رەت « ۇلى قازاق حالقى!» دەگەنi ەدi. جەڭiس جىلعى ستاليننiڭ « ۇلى ورىس حالقى» دەگەن سوزiنەن كەيiن بۇل اتاۋدى شولوحوۆ ەكiنشi رەت سۇراپىل سوعىس جىلدارىندا باسىنا پانا بولعان قازاق حالقىنا سىيلاعانى اۋەزوۆتi دە قاتتى تەبiرەنتiپ، ول كەشەگi رەنiشiنەن تاپ-تازا ارىلىپ شىقتى».

ارينە، قازاقتىڭ مادەنيەتi مەن ونەرi، ايرىقشا جاراتىلعان حالىق ەكەنi تۋرالى تالاي عۇلامالار ايتقان بيiك ءسوز از ەمەس. الايدا مىنا ءسوزدiڭ ءجونi بولەك. ورىس اعا حالىق بولىپ، قازاقتى ەكiنشi سورت حالىق رەتiندەگi باعانىڭ، كوزقاراستىڭ ابدەن شىرقاۋ شىڭعا شىققان تۇسىندا شولوحوۆتىڭ جۇرت اراسىندا ەمەس، مارتەبەلi مiنبەردەن « ۇلى قازاق حالقى!» دەۋi جانە ونىڭ تۇڭعىش رەت ايتىلۋى شىن مانiندە ۇلى وقيعا ەدi. وسى سوزدەن كەيiن ۇلى مۇقاڭنىڭ كوڭiلiندە قىلاۋ قالماۋىن ايتساڭشى. ساداعاڭ كەتەيiن، ۇلت ءۇشiن ايتقان جىلى ءسوز ءۇشiن كەشەگi نادان كورiنiستi ءاپ-ساتتە كەشiرiپ جiبەرگەن كەمەڭگەرلiگiن ايتساڭشى. بالكiم، شولوحوۆ مۇقاڭنان ىققان بولار. قالاي بولعاندا دا وسى ءسوزدiڭ اۋەزوۆتiڭ ارقاسىندا تاريحتا قالعانىنا داۋ بار ما؟!

 

«قازاقتىڭ كۇنi»، « ۇلى جازۋشى»

ەندi رومانداعى ءۇشiنشi كورiنiس تۋرالى.

م.اۋەزوۆتiڭ 1949 جىلى 10 ساۋiردە بiرiنشi دارەجەلi ستاليندiك سىيلىقتى العانى بەلگiلi. ارادا اتتاي ون جىل وتكەندە 1959 جىلى 24 ساۋiردە لەنيندiك سىيلىقتى الادى. مiنە، وسى كۇندi اۋە­زوۆتiڭ ۇيiنە جينالعان ءجۇز شاقتى كiسi اتاپ وتەدi. وسى كۇنi نەبiر تiلەكتەر اقتا­رىلادى. ساتباەۆ، مۇقانوۆ، مۇسiرەپوۆ، ماۋلەنوۆ سويلەيدi. قىسقاسى، تاڭ قىلاڭ بەرە ءا.نۇرپەيiسوۆ پەن ز.قابدولوۆقا ءسوز تيەدi. وسى ءساتتi، اسiرەسە ءا.نۇرپەيiسوۆتi سۋرەتتەۋi ءوز الدىنا، ەڭ باستىسى، ول كiسiنiڭ ايتقان تiلەگiن كەلتiرە كەتەيiك: «مەنiڭ ويىمشا، مۇقاڭ – قازاقتىڭ جىرتىق ءۇيiنiڭ جابىعىنان تۇسكەن كۇن عوي، كۇن! قازاقتىڭ كۇنi» دەيدi ابەكەڭ. ال زەكەڭ « ۇلى جازۋشى» دەيدi.

* * *

«تويشىلار تاڭ بiلiنە تاراپ، مەن دە ۇيiمە كەلiپ شىرت ۇيقىدا جاتىر ەدiم، تەلەفون سىلدىرى وياتتى:

– سiزدi جانديلدين شاقىرادى، توعىزدا ورتالىق پارتيا كوميتەتiنە كەلiڭiز.

ترۋبكانى ورنىنا قويىپ ەدiم، دەرەۋ قايتا سىلدىرلادى:

– مەن عوي، ءابدiجامiل. سەنi ورتالىق كوميتەتكە شاقىردى ما؟

– شاقىردى.

– بارامىز با؟

– بارايىق.

ورتالىق كوميتەتكە كەلسەم، حاتشى­نىڭ قابىلداۋ بولمەسiندە ءابدiجامiل وتىر. اڭ-تاڭ:

– تاڭ اتپاي نە شاقىرۋ بۇل؟!

قابىلداۋ بولمەسiندە وتىراتىن توسيا دەگەن كەلiنشەك حاتشىعا كiرiپ شىعىپ، ماعان قارادى:

– كiرiڭiز.

كiردiم. ۇزىن كابينەتتiڭ سوناۋ كوز ۇشىنداعى تورiندە حاتشى وتىر. مەنi كورiپ، ورنىنان تۇردى. انشەيiندە ءورت سوندiرگەندەي سۇپ-سۋىق ءتۇسi اشۋعا بۋ­لى­عىپ، تiپتi تۇنەرiپ كەتكەن. تۇنەرسە، بار تۇگi بەتiنە شىعىپ، تۇنجىراپ، قار­سى­­سىن­داعى كiسiنi كوزiمەن اتىپ زارە­سiن الادى. بiراق بۇل مەنi سىيلاۋشى ەدi، سا­لەمدەسپەگەنمەن، داۋسىن ونشا كوتەر­مەي، الدىنداعى كرەسلونى يەگiمەن نۇسقادى:

– وتىر!

وتىردىم. سول-اق مۇڭ ەكەن، نۇرەكەڭ شىدامادى، زiركiلدەي جونەلدi جانە ءسوزiن سالعان جەردەن ورىسشا باستاپ:

– يا نە ۋزنايۋ تەبيا، زەينۋللا! – دەدi دە قازاقشاعا ارەڭ كوشتi. – كەشە عانا ءوزiڭ وسى ارادان كەتكەن جوق پا ەدiڭ، نە بوپ ءجۇر ساعان؟ نۇرپەيiسوۆتiكi نە؟ اۋەزوۆتi بiرiڭ – « ۇلى»، بiرiڭ – «قازاقتىڭ كۇنi» دەيسiڭدەر. مۇنداي سوزدەر بiزدiڭ ەلدە كوزi تiرiلەردەن كەزiندە ستاليننەن باسقا كiمگە ايتىلىپ ەدi?

ايتىلمايتىنى راس. قارسى بولا المادىم.

– كەشiرiڭiز، ەندi ايتپايىق! – دەدiم.

بالانىڭ ءسوزi سەكiلدi بولدى-اۋ دەي­مiن. حاتشى امالسىز كۇلiپ جiبەردi. ۇزىن كابينەت iشiن ۇزاق-ۇزاق ءۇنسiز كەزiپ ءجۇردi دە ماعان:

– بارىڭىز! – دەدi.

مەن:

– ءابدiجامiل دە كەلگەن، ول مەنەن بەتەر ۇرەيلەنiپ وتىر. الگi اقىلىڭىزدى سiز ءۇشiن مەن ايتايىن، قابىلداماي-اق قايتارساڭىز قايتەدi، – دەدiم.

ول تاعى دا بiراز ءۇنسiز ءجۇرiپ-ءجۇرiپ:

– جارايدى، بارا بەرسiن! – دەپ، مەنiڭ باعانا كەلگەندە الماعان قولىمدى كەتەردە العاندا مۇپ-مۇزداي ساۋساعىنىڭ ۇشىن ۇسىندى.

ءابدiجامiل بالەدەن قۇتىلعانداي قۋانىپ كەتتi. جالعىز-اق ماعان قاراپ:

– ويپىرماي، بiزدiڭ سويلەگەنiمiز الگiدە، تاڭ الدىندا عانا ەمەس پە ەدi، سول ەكi ارادا حاتشىعا قالاي تەز جەتiپ قالعان جانە كiم جەتكiزگەن؟ – دەپ تاڭىرقادى».

«مىناۋ «نەدوروسلدەرiڭ» كiم، قاراعىم؟»

بۇل جاعدايعا قالاي جاعاڭدى ۇستاماي­سىڭ. قازاقتىڭ وزiنە-ءوزi جاۋ بولعان زامان دا بولدى عوي. بەرتiنiرەكتە وسىعان ۇقساس بiر جايدىڭ  كۋاسi بولىپ ەدiم. «جاس الاشتا» «مەنiڭ اۋەزوۆiمنiڭ» بiرiنشi كiتابىنا ۇقىپسىزدىقتىڭ كەسi­رiنەن بiر ساۋاتسىز پiكiر جاريالانىپ كەتتi. مەن وندا كiشiگiرiم باستىق ەدiم. ۇستازدان قاراداي قىسىلىپ، كiرەرگە تەسiك تاپپاي جۇردiك. ءوزiمدi-ءوزiم دايىنداپ، ابدەن قيسىندى دەگەن ءسوزدiڭ قيۋىن ەندi كەلتiرiپ، ەندi انە-مiنە حابارلاسامىن دەپ، وندا دا حابارلاسۋعا جۇرەك داۋالاماي جۇرگەندە، اكادەميك تاڭعى تورتتە جازىپ بىتىرگەن «رەداكتسياعا حات» (6.07.1999) دەگەن شاعىن ءسوزىن الىپ كەلىپ، بۇل سۇمدىقتان قۇتقارعان دا ءوزi ەدi. ونىڭ ءماتىنىن كەزىندە «جاس الاش­قا» جاريالاعانبىز.  بiر كۇنi رەداكتسيانى جاپ-جارىق ەتiپ ءوزi كiرiپ كەلمەسi بار ما؟ سول باياعى سۇلۋ پiشiن، سۇلۋ ءسوز، زيپا قالپىمەن «مىناۋ «نەدوروسلدەرiڭ» كiم، قاراعىم؟» دەدi. Iلە-شالا وسى تاقى­رىپپەن ۇستازدان كەشiرiم سۇراپ، ءوزiم ماقالا جازدىم. بۇل دا بولسا، ەشقاشان ولمەيتiن «مەنiڭ اۋەزوۆiمنەن» تۋىن­داپ جاتقان وي عوي. اياقتالماسا دا اياقتال­ماعانعا بەرگiسiز، ءوزi ايتقانداي، مۇنداي ء«بۇتiن بiتiمدi» تۋىندىلار ءالi دە تالاي ۇرپاققا وي سالارى ءسوزسiز. سوندىقتان ۇستازدىڭ ءوزi اسىل جارىنا سىر عىپ جازعان حاتىندا ايتقانىنداي، «باس بورىشى – باس كiتابىن» ەندiگi جەردە ەشكiمنiڭ قورلاۋعا حاقى جوق جانە ولاي بولماسىنا كامiل سەنەسiڭ.

سونداعى بiر سۋرەت (سۋرەتشiسi تابىل­­سا) مەنiڭ كوز الدىمنان ءالi كۇنگە كەتپەيدi. ارينە، ادەتتە مۇنداي جاعداي­داعى ادامدى اشۋ ۇستiندە كۇتەسiڭ عوي. ونىڭ ۇستiنە «مەنiڭ اۋەزوۆiمە» قيا­ن­ات جاسالىپ وتىرسا. جوق، ۇستازدىڭ ۇستام­دىلىعىنا، پاراسات-پايىمىنا قايران قالدىم. سول جولى مەن قابدو­لوۆتىڭ كوزiندەگiدەي مەيiرiمدi ەشقانداي ۇستازدىڭ كوزiنەن ءالi كۇنگە كورگەنiم جوق. مەن ءسوزدiڭ ساۋ­لەسiنە جىلىنىپ تۇردىم. ادامدى جاقسى كورۋدiڭ ءوزi دە اركiمنiڭ ەمەس، وسىنداي ايرىقشا جارالعان ادامداردىڭ عانا قولىنان كەلەتiنiنە تۇڭعىش كوزiم جەتتi. كەي-كەيدە ەسiڭە تۇسسە، ەلجiرەپ ساعى­ناتىن سول قامقور كوڭiل، مەيiرiمدi ۇستاپ قالعاندا ساۋلە اپاي بولىپ كورiنەدi. 

بۇل كىسىنىڭ اكادەميك ماناش قوزىباەۆ تۋرالى «تاريحشىلاردىڭ ىشىندەگى اقى­نى، كوسەمسوزدىڭ كوكجالى» نەمەسە «شەر­حان ۇلتتىڭ ۇياتى جانە ومىرلىك تايتالاس­تىڭ تارلانى»، «قالتايمەن جاۋ بولۋدىڭ ءوزى ءبىر باقىت»،  «امانتاي قاجى بىردە ۇرەي، بىردە مەرەي»، «كىرپىگىندە كىربىڭ بار يماشتىڭ»، «تورعاي ۇلتتىڭ ۇشقان ۇياسى بولسا، سىر قوناتىن قياسى» دەگەن اتاقتى ءسوز بايلامدارى، تەڭەۋلەرى، «كىرپىگىندە كىربىڭ بار يماشتىڭ» دەگەن  اۋىزەكى ءسوزىن بىلاي قويعاندا، جازعان حاتى­نىڭ وزىندە كوركەم ءتىلدىڭ  ۇلگىلەرى ۇشقىنداپ تۇراتىن. ءبىر عانا «ساۋلەگە  حاتىنىڭ» ءوزى دە تۇنىپ تۇرعان ءسوز ەمەس، ساز عوي.

راسىندا، نە جازسا دا، قاي جانردا جازسا دا ابدەن يiن قاندىرىپ، ساز جازاتىن ۇستازدىڭ جولجازبالارىنىڭ وزiندە كەيبiر قالىڭ رومانداردان تابا المايتىن سۋرەتتەر ءورiپ جۇرەدi. بۇل رەتتە 1958 جىلى جازعان «جولجازبالارىنداعى» تۇنىپ تۇرعان ادامتانۋ، ەلتانۋ، تابيعات سۋرەتتەرiن ايتار بولساق، ودان دا باس الا الماي قالاسىز.    

«...ساۋلە ەكەۋمiز سۋعا تۇسە قالدىق. الدىمىزدا كوكجيەك جوق. اسپانتۇستەس تەڭiز الىس قيىردان بارىپ، اسپانعا ۇشتاسىپ، تورعىنداي تولقىپ كەتكەن. بiز سۋعا تۇسكەن سياقتى ەمەسپiز. اسپاندى الىستان بۇكتەپ اكەلiپ، شەتiن (ەتەگiن) اياعىمىزبەن باسىپ تۇرعان ءتارiزدiمiز.

كەرەمەت!».

*  *  *

...مەيرامحاناعا تاكەن الiمقۇلوۆ كەلدi. ءوزiن ساعىنىپ ءجۇر ەدiم، جاقسى كەزدەستi. ارعىماق يت ءوزi، جاقسى كورە­مiن. بۇل جۇرگەن جەردە كوڭiلدiلiك بار. مەن سەرپiلiپ، جايناپ كەتتiم.

*  *  *

حاركوۆتە ماعان قاتتى اسەر ەتكەن تاراستىڭ ەسكەرتكiشi: ۇلى اقىن بيiكتە، تەڭiزدەي تەرەڭ وي ۇستiندە تۇر; ماڭىن قورشاعان ءوزiنiڭ ايگiلi كاتەريناسىنان باستاپ، بۇكiل ءوزi جاساعان گەرويلار... عاجاپ.

مەنiڭ كوز الدىما يتارقا كۇركەدەگi قىڭىرايعان سۇلتانماحمۇتتىڭ مولاسى، تىماعى جىلتىراعان (وزiنەن اتى سۇلۋ) امانگەلدiنiڭ ەسكەرتكiشi كەلدi...

سورلىلىق ەمەس پە؟»

بۇدان كەيiن چەحوۆتىڭ مۇراجايىنان جىلاپ شىققان ۇستازدىڭ ءسوزiن وقىپ، قوسىلا جىلاۋعا شاق قالاسىز.

بiر زاماندا وسىناۋ يالتاعا كەلiپ، ونىڭ ءتىل جەتپەس كەرەمەتىن كورiپ تۇرىپ چەحوۆقا اعىل-تەگiل حات جازعان سۋرەتشi يسااك لەۆيتان ەسiمە ءتۇستi. قابدولوۆ كوزi­مە لەۆيتان بولىپ ەلەستەپ كەتتi. ودان ءارi باقشاساراي حيكاياسىنا ءتانتi بولاسىز.

قىسقاسى، «تەڭiزدiڭ ءدامi تامشىسىنان بiلiنەدi»، وسىناۋ مولتەك دۇنيەلەردiڭ ءوزi دە سiزگە وي ارقالاتۋعا، ادامتانۋعا، ەلتانۋعا جەتiپ جاتىر.

سونشالىقتى تۇگەسiلمەيتiن، قۇيى­لىپ كەلە بەرەتiن نە دەگەن سەزiم، سىر دەيمiن-اۋ. جاي ءسوزiنiڭ ءوزi جالىنداپ تۇرادى. شىنىندا، بۇل كiسi «سوزبەن عانا دەمالاتىن سەكiلدi» (مەدەتبەك).

مىنا بiر ءتامسiلدi ۇناتاتىنىم سونشا، كەيدە رەتiن تاۋىپ پايدالانىپ تا وتىرامىن. ۇستاز تۋرالى ويلاعاندا دا ەسiمە ءتۇسiپ وتىر. بiر عۇلاما ومiردەن كوشەرiنiڭ الدىندا قاۋمالاپ وتىرعان اعايىنى «نەنi قيمايسىز؟» دەگەن ساۋال قويسا كەرەك. سوندا الگi دانىشپان ء«بارiن دە قيمايمىن، اسiرەسە ءاندi قيمايمىن» دەپتi. ۇلى قابدولوۆتان بۇل جايىندا ەشكiم سۇراماعان بولار-اۋ، بالكiم، سۇراي قالسا، ءوزi ءار ءسوزiن انگە اينالدىرىپ جiبەرەتiن ءسوزدi قيماعان بولار-اۋ. ول ومiردەن كوشكەلi جاتقاندا دەيمiن-اۋ، سۇلۋلىق تا ءسال مۇڭايىپ كوركەمدiكتiڭ دە قاباعىن كiربiڭ شالعان بولار-اۋ.

شوتا ءۋاليحانوۆتىڭ جارى زينايدا كارىمقىزى ايتقانداي، «زەكەڭ اعامىزدىڭ ءسوزى تۇگىل، ءجۇرىسىن، ءبىتىمىن كورگەندە، ءومىر سۇرگىڭ كەلەدى» (5.02.2000ج.).

«كورگەن تۇستەي، ساعىمداي...» اتتى كىتابىنا  جازعان قولتاڭباسىندا ساۋلە اپاي: «قاراعىم قالي! ...سۇلۋلىقتىڭ ءوزى دە  سىعىپ العان شىعار كوز جاسىن»، – دەپ جازعانىڭ ەسىمدە. قابىرعاڭ قايىسىپ ەدى-اۋ، قاراعىم.

ال مىناۋ مەنىڭ كوز جاسىم، زارىم. ءاردايىم زەكەڭنىڭ رۋحى قولداسىن! 12.12.2009 ج.» دەپ جازعان ەدى.

بۇگىندە بىزدەن قاشىپ بارا جاتقان «قاراعىم» سوزىنە ەلجىرەپ، وسى قولتاڭ­باعا تاعى ءبىر مارتە ءۇڭىلىپ، ويلاپ قاراسام، بۇل كۇندەلىكتىڭ ءار جولى شىنىندا دا سۇيگەن جاردىڭ كوز جاسىنىڭ ءبىر-ءبىر تامشىسىنداي مولدىرەگەن، سۇلۋلىققا قويىلعان ەسكەرتكىش ەكەن عوي.

ەگەر قابدولوۆ الەمىنە قايتا ەنىپ سۇلۋلىقتان سىر تارتساق، كومپوزيتور بولساق، تىلەنديەۆتىڭ «ماحامبەتىنە» جەتەعابىل «سۇلۋلىق سيمفونياسىن» جازعان بولار ەدىك. ال مىقتى ءمۇسىنشىسى تابىلسا، ەندىگى ۇستازىمىزعا قويار ەڭسەلى ەسكەرتكىشكە «سۇلۋلىق» دەگەن ءبىر عانا ءسوز جازىلسا جەتىپ جاتىر. ونىڭ بار بولمىسى، ءوزى ايتقانداي ء«بۇتىن ءبىتىمى» وسى سوزگە سىيىپ تۇرعان جوق پا!؟

اپايدىڭ ءوزى جازعانداي، يمانعاليدىڭ «سۇلۋلىققا اينالعان «قۇلپىتاس» دەگەن كىتابىندا «سۇلۋلىققا اينالعان قاسىرەت، سۇلۋلىققا اينالعان نارسە ەشقاشان ولىمگە باس يمەيدى».

ۇستاز ەسىڭە العان سايىن سۇلۋ ءسوز بەن سۇلۋ ساز سەنى قوسا اربايدى. ءبىزدىڭ باقىتىمىز دا سوندا، ءوزىڭدى وسىناۋ كەمەلدىك كەمەسىنە ءمىنىپ العان سۇلۋلىق ساپارىنىڭ ءبىر جولاۋشىسىنداي سەزىنەسىڭ.

 

قالي سارسەنباي

 

سوڭعى جاڭالىقتار

جاڭارۋ جوسپارى

ايماقتار • كەشە

ءباسى اسپانداعان التىن

ەكونوميكا • كەشە

100 جانە 99

پىكىر • كەشە

پايدالى نۇسقاۋلىق

قوعام • كەشە

قىمبات قۇجات

قازاقستان • كەشە

تەگىن ءبىلىم الادى

ءبىلىم • كەشە

5G: جەلىگە قوسىلۋ جەدەلدىگى

تەحنولوگيا • كەشە

كەستەلى شاپان

جادىگەر • كەشە

قىراۋدان جازىلعان حات

ادەبيەت • كەشە

ناۋەن حازىرەتتىڭ ءمورى

جادىگەر • كەشە

قورجىندا قوس جۇلدە

سپورت • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار