قۇبىرلار 90 پايىزعا توزعان
رۋدنىيدا 30 قاراشا كۇنگى ساقىلداعان سارى ايازدا ماگيسترالدى جىلۋ قۇبىرى جارىلىپ, 9-شاعىن اۋداندا ورنالاسقان كوپقاباتتى 33 تۇرعىن ءۇي مەن وسى شاعىن اۋدانداعى مەكتەپ, كوللەدج جانە بالاباقشا جارتى كۇن بويى جىلۋسىز قالدى. ابىروي بولعاندا, جارىلعان قۇبىر سول كۇنى كەشكى ساعات 21:00-گە دەيىن بۇتىندەلىپ, تۇرعىن ۇيلەر مەن الەۋمەتتىك نىساندارعا كوپ كەشىكپەي جىلۋ بەرىلدى.
قالا تۇرعىندارى توڭ استىندا جاتقان جىلۋ تامىرلارىنىڭ بۇلايشا سىر بەرۋى ءجيى قايتالاناتىنىن ايتادى. شاھارعا جىلۋ تاراتىپ تۇرعان قۇبىرلاردىڭ بويىندا جىلىنا شامامەن 300-دەي اپات تىركەلەدى ەكەن. قۇبىر جارىلعان كۇننىڭ ەرتەڭىندە «رۋدنىي جىلۋ جەلىلەرى» جشس-نىڭ باسشىسى ارمان جۇنىسوۆكە كىرىپ, قالانىڭ جىلۋ ماۋسىمىنا دايىندىعى, جىلۋ جولدارى مەن قازاندىقتاردىڭ جاي-كۇيىن سۇراپ بىلدىك.
ارمان قاپار ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, قالانىڭ جىلۋ جەلىلەرى بۇرىن سوكولوۆ-سارىباي تاۋ-كەن بايىتۋ وندىرىستىك بىرلەستىگىنە قاراپ كەلگەن. مەملەكەت مەنشىگىنە 2020 جىلى عانا ءوتىپتى. بۇگىندە كاسىپورىننىڭ بالانسىندا رۋدنىي, جەلەزورۋدنىي بەكەتى مەن قاشار كەنتىن قوسا قامتىپ جاتقان 36,6 شاقىرىم ماگيسترالدى جىلۋ قۇبىرى بار. ال وسى باس قۇبىردان عيماراتتارعا, ءۇيدى-ۇيگە دەيىن جىلۋ جەتكىزەتىن ىشكى قۇبىرلاردىڭ جالپى ۇزىندىعى 146,17 شاقىرىم بولادى.
جەر استىندا جاتقانىنا 70 جىلدان اسقان مەتالل قۇبىرلاردىڭ ءبارى بۇگىندە ابدەن جۇقارىپ, توزىعى جەتىپ تۇر. ەسكى قۇبىرلاردى جاڭارتۋ جۇمىستارى وسىدان ەكى جىل بۇرىن عانا, ياعني جىلۋ قۇبىرلارىنا جاۋاپتى مەكەمە مەملەكەتتىڭ مەنشىگىنە وتكەن سوڭ عانا بارىپ قولعا الىنا باستاعان.
– جىلۋ جەلىلەرى مەملەكەت مەنشىگىنە وتە سالىسىمەن, 4 جوبا ىسكە اسىرىلا باستادى. ونىڭ بىرەۋى تولىق اياقتالدى. بيىل رۋدنىي قالاسىنىڭ ماگيسترالدى جىلۋ جەلىلەرىن جاڭالادىق. كەلەسى جىلى قاشار مەن گورنياتسكي ەلدى مەكەندەرىنىڭ ماگيسترالدى جانە ىشكى قۇبىرلارىن, رۋدنىيداعى تۇرعىن ۇيلەردىڭ اراسىن جالعايتىن جىلۋ جەلىلەرىن اۋىستىرۋ جۇمىستارىن باستايمىز. بۇدان وزگە مەكەمەگە قاجەت قۇرال-جابدىقتاردى ساتىپ الۋ جونىندە تاعى ءبىر جوبا ازىرلەپ وتىرمىز. مۇنىڭ ءبارىن قوسقاندا, 5 جوباعا 7,7 ملرد تەڭگە قارجى كەتەدى. بۇگىنگە دەيىن بۇل جوبالارعا وبلىس بيۋدجەتىنەن بولىنگەن 4,5 ملرد تەڭگە يگەرىلدى, – دەدى «رۋدنىي جىلۋ جەلىلەرى» سەرىكتەستىگىنىڭ باسشىسى.
بىلتىر مەتالل باعاسى بىرنەشە ەسە قىمباتتاپ كەتكەن سوڭ, اتالعان جوبالارعا باستاپقىدا بولىنگەن قارجى كولەمىن قايتا قاراۋدى تالاپ ەتكەن مەردىگەرلەر ءوز مىندەتتەرىن اتقارۋدان ءۇزىلدى-كەسىلدى باس تارتىپ, قۇبىر جاڭارتۋ جۇمىستارى ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن توقتاپ قالعان.
– ءبىز قىمباتشىلىققا بايلانىستى 2022 جىلدىڭ باسىندا 4 جوبانى قايتا قاراپ شىعىپ, تۇزەتۋ ەنگىزدىك. تۇزەتىلىپ, تولىقتىرىلعان جوبالاردىڭ ءبارى مەملەكەتتىك ساراپتامادان ءوتتى. ەكى جوبا بويىنشا بيۋدجەتتەن بولىنگەن قارجىنى الدىق. قالعان ەكەۋىنە بولىنگەن قارجى 2023 جىلدىڭ العاشقى توقسانىندا ءتۇسىپ قالار دەپ ۇمىتتەنىپ وتىرمىز, – دەدى ا.ءجۇنىسوۆ.
اتالعان ءتورت جوبا بويىنشا رۋدنىي قالاسىندا ۇزىندىعى 43 شاقىرىم ماگيسترالدى قۇبىر جاڭارتىلۋعا ءتيىس. بىلتىر سونىڭ 3,5, بيىل 14 شاقىرىمى جاڭارتىلعان. ال قالعان قۇبىرلاردى اۋىستىرۋ جۇمىستارى كەلەسى جىلعا قالىپ وتىر. وسىلايشا, جاۋاپتى سەرىكتەستىك سوڭعى ەكى جىلدىڭ ىشىندە رۋدنىي مەن وعان قاراستى ەكى ەلدى مەكەندەگى ۇزىندىعى 182 شاقىرىمنان اساتىن ماگيسترالدى جىلۋ قۇبىرى مەن ودان عيماراتتارعا تاراپ كەتەتىن ىشكى قۇبىرلاردىڭ 10 پايىزدايىن عانا جاڭارتىپ ۇلگەرگەن.
بۇگىندە رۋدنىي قالاسى مەن قاشار, جەلەزورۋدنىي كەنتتەرىن قوسا العاندا, جىلۋ قۇبىرلارىنىڭ 70 پايىزدان استامى توزىپ كەتكەن. ءدال وسى قارقىنمەن قارجىلاندىرىلاتىن بولسا, ەسكى قۇبىرلاردى اۋىستىرۋ جۇمىستارى تەك 20 جىلدان كەيىن عانا تولىق اياقتالادى ەكەن.
قالانىڭ جىلۋ جەلىلەرى مەملەكەتتىكى بولعانىمەن, سول جىلۋ مەن ىستىق سۋدى وندىرەتىن قازاندىقتار «سوكولوۆ-سارىباي تاۋ-كەن بايىتۋ كومبيناتىنىڭ مەنشىگىندە. سوندىقتان قالانىڭ اۋماعىندا جىلۋ تۇتىنىپ وتىرعان 106 875 تۇرعىننان جانە 997 زاڭدى تۇلعا مەن بيۋدجەتتىك مەكەمەلەردەن تۇسەتىن قارجىنىڭ 65 پايىزى كەن بايىتۋ كومبيناتىنىڭ قالتاسىنا تۇسەدى.
پاتەرگە وت جاعىپ وتىر
مەڭدىقارا اۋدانىنىڭ ورتالىعى بوروۆسكوي كەنتىندە كوپقاباتتى ۇيدە تۇراتىن جۇرت پاتەردە پەش جاعىپ وتىر. سەبەبى ورتالىق جەلىدەن بەرىلەتىن جىلۋ مۇلدە ماردىمسىز. تۇرعىندار مۇنداي جايسىزدىقتىڭ كوپ جىلداردان بەرى جالعاسىپ كەلە جاتقانىن ايتادى. ياعني قىس تۇسسە پاتەر جىلىمايدى. سۋىق ۇيدە جاۋراعان تۇرعىندار امالسىز پاتەرگە اعاش وتىن كىرگىزىپ, پەش تۇتاتىپ جىلىنىپ وتىر. ونىڭ سىرتىندا, ءار بولمەگە ەلەكتر جىلىتقىشتارىن قويادى. سونىڭ وزىندە پاتەر ىشىندەگى جىلۋ تەمپەراتۋراسى 15 گرادۋستان اسپايدى.
ماسەلەن, اۋدان ورتالىعىنداعى قوسقاباتتى ءۇيدىڭ تۇرعىنى روزا شلەگەل قىس بويى جىلۋ اقىسىن تولەيدى جانە ونىڭ سىرتىندا, پەشكە جاعاتىن وتىن ساتىپ الادى. ايتۋىنشا, اعاشتىڭ ءار تەكشە مەترى 6-8 مىڭ تەڭگەنىڭ ارالىعىندا ەكەن.
– وسى ۇيدە تۇرىپ جاتقانىما بيىل 6 جىل بولادى. سودان بەرى قىس تۇسسە بويىم ءبىر جىلىپ كورگەن ەمەس. ءۇيدىڭ تەمپەراتۋراسى ءارى كەتسە 15 گرادۋسقا دەيىن عانا كوتەرىلەدى. بيىل امالسىزدان جىلۋ قۇبىرىنا ىستىق سۋ ايدايتىن سورعى قويعىزدىم. ونىڭ ءوزىن تەكسەرۋشىلەر كورىپ قويىپ, الىپ تاستا دەپ ەسكەرتۋ جاساپ كەتتى. ءۇي ىشىندەگى تەمپەراتۋرا سورعىسىز 10 گرادۋسقا تومەندەپ كەتەدى. جىلۋعا, ەلەكتر قۋاتىنا, وتىنعا قىرۋار قارجى جۇمسايمىز. ناتيجە جوق, ءتىپتى ادام توزگىسىز جاعدايدا تۇرىپ جاتىرمىز, – دەيدى جىلامسىراعان كەيۋانا.
ال اكىمدىكتەگى جىلۋعا جاۋاپتى ماماندار تۇرعىنداردىڭ ءوزىن كىنالاپ وتىر. ۇيلەرىن جىلىلامايدى. پاتەرگە سورعى قويادى, سوندىقتان جىلۋ بارىنە تەڭ بولىنبەيدى. ءبىرىنىڭ باسپاناسى جىلى, ەندى بىرىنىكى سۋىق بولىپ تۇرۋىنىڭ سەبەبى وسىدا دەيدى. ايتسە دە اكىمدىكتەگىلەر ورتالىق قازاندىقتى قايناتاتىن كومىردىڭ ساپاسىز ەكەنىن, مۇنىڭ سىرتىندا, جىلۋ جەلىسىنىڭ دە ابدەن ەسكىرىپ كەتكەنىن جوققا شىعارمايدى.
– جىلۋ جەلىسى 90-95 پايىزعا دەيىن توزعان. قازاندىقتاردى تۇگەلدەي جاڭارتۋ كەرەك. قازىر وسى ماقساتتا جوبالىق-سمەتالىق قۇجات ازىرلەپ, بيۋدجەتكە سۇرانىم جىبەرۋگە قام جاساپ جاتىرمىز. بۇل ءبىراز ۋاقىت الاتىن شارۋا, – دەيدى اۋداندىق تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ءبولىمىنىڭ باسشىسى نيكولاي گۋلاكوۆ.
بۇگىندە بوروۆسكوي كەنتىندە 7 جىلۋ قازاندىعى جۇمىس ىستەپ تۇر. ولاردىڭ ءبارى وتكەن عاسىردىڭ 70-80-ءشى جىلدارى سالىنعان. بۇل قازاندىقتاردىڭ بىرەۋىن جاڭارتۋعا شامامەن 500 ملن تەڭگە قاجەت. ياعني پاتەرلەرگە ءتيىستى مولشەردە جىلۋ بەرۋ ماسەلەسىنىڭ تاياۋ ارادا شەشىلە قوياتىن ءتۇرى جوق.
بالالار توڭىپ ءجۇر
قوستانايدان 85 شاقىرىم قاشىقتا جاتقان فەدوروۆ اۋىلىنداعى جالعىز قازاق مەكتەبى دە كۇن سۋىتقالى جىلىماي تۇر. سونىڭ سالدارىنان ءبىلىم وشاعىنىڭ جانىنداعى بالاباقشاعا 40 بالانىڭ تورتەۋى عانا بارىپ ءجۇر. بالعىنداردىڭ كوبى سۋىق ءتيىپ اۋىرىپ جاتىر. قالعان بالالاردى اتا-انالارى جىبەرمەي وتىر. مەكتەپتە وقيتىن 130 بالا قاشىقتان وقۋعا ءماجبۇر. اتا-انالاردىڭ ايتۋىنشا, بالالار مەكتەپتە ءبىلىم العىسى كەلەدى, بىراق سالقىن بولعاندىقتان ۇيدە وتىرىپ, ونلاين رەجىمدە وقىپ جاتىر.
فەدوروۆتاعى قازاق ورتا مەكتەبىنىڭ عيماراتى وسىدان ون جىل بۇرىن بوي كوتەرگەن. سودان بەرى ءبىلىم ورداسى ءجوندى جىلىنبايدى. بيىل ءتىپتى ازىناپ, ساباق وتكىزۋ مۇمكىن بولماي قالعان. بۇعان دەيىن كومىر جاعىپ كەلگەن مەكتەپ قازاندىعى جۋىردا جاڭعىرتىلىپ, كوگىلدىر وتىنعا كوشىپتى. گازبەن جاناتىن قازاندىقتىڭ قوسىلعانىنا بىرنەشە كۇن وتسە دە, ءبىلىم عيماراتى جىلىماي تۇر.
– بالام ەكى كۇن مەكتەپكە بارسا, 10 كۇن اۋىرىپ قالادى. ءۇش كۇن مەكتەپكە بارادى, 20 كۇن اۋىرىپ قالادى, – دەيدى وسى مەكتەپتە ءبىلىم الاتىن وقۋشىنىڭ اناسى ميرا الماسبەكقىزى.
اۋدان باسشىلىعى مەكتەپتىڭ جىلىماۋىن مەردىگەردەن كورەدى. اكىمنىڭ ورىنباسارى راميل ۆالەەۆ نارازى اتا-انالاردى كەتكەن كەمشىلىكتى بىرتىندەپ جويىپ, جاعدايدى قالىپقا كەلتىرەمىز دەپ سەندىردى.
– مەكتەپ قازاندىعى جۋىردا عانا جاڭعىرتىلىپ, جىلىتۋ جۇيەسى كوگىلدىر وتىنعا اۋىستىرىلدى. مەردىگەر جۇمىستى مەرزىمىندە بىتىرمەي, وسىنداي جاعدايعا تاپ بولدىق. بارلىعىن قالىپقا كەلتىرەمىز, – دەپ ۋادە ەتتى اكىمنىڭ ورىنباسارى.
قوستاناي وبلىسى
