كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
جاڭادان قابىلدانعان «پروكۋراتۋرا تۋرالى» زاڭعا كونستيتۋتسيالىق زاڭ مارتەبەسى بەرىلىپ, باس پروكۋروردىڭ قۇقىق قورعاۋ فۋنكتسياسى ءبىرشاما كۇشەيتىلگەنىن اتاپ وتكەن ءجون. بۇل – ەلىمىزدىڭ تاريحىندا پروكۋراتۋرا ورگاندارىنا قاتىستى كونستيتۋتسيالىق مارتەبەسى بار ەڭ العاشقى زاڭ. زاڭنىڭ ماقساتى – پروكۋراتۋرا ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ جانە قۇزىرەتىن كەڭەيتۋ. مۇنداي وزگەرىستەر عالىمداردىڭ, تاجىريبەلى زاڭگەرلەر مەن قۇقىق قورعاۋشىلاردىڭ كوزقاراستارى نەگىزىندە ەنگىزىلىپ وتىر.
ماسەلەن, بيىل ماۋسىم ايىندا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى اكادەمياسىندا دوڭگەلەك ۇستەل ۇيىمداستىرىلىپ, ساراپشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن جاڭا زاڭنىڭ جوباسى تالقىلاندى. ءىس-شاراعا ەلىمىزدەگى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل, كونستيتۋتسيالىق كەڭەس مۇشەسى جانە جوعارعى سوتتىڭ, «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ وكىلدەرى, ادۆوكاتتار, بەلارۋس, قازاقستان, رەسەي جانە وزبەكستاننان كەلگەن بەدەلدى قۇقىقتانۋشى عالىمدار, سونداي-اق زاڭ جوباسىن تىكەلەي ازىرلەۋشىلەر قاتىستى. وتىرىس بارىسىندا زاڭ جوباسىنىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرى بويىنشا مازمۇندى پىكىرلەر ايتىلىپ, ۇسىنىمدار ازىرلەۋشىلەرگە جىبەرىلدى. تاجىريبە مەن عىلىم وكىلدەرىنىڭ زاڭ قابىلداۋ پروتسەسىنە وسىلاي تىكەلەي قاتىسۋى جاڭا نورمالاردىڭ قوعام تالابىنا ساي دۇرىس ەنگىزىلۋىنە اسەر ەتەتىنى ءسوزسىز.
ەندى وسى زاڭنىڭ جەكەلەگەن ەرەكشەلىكتەرىنە توقتالىپ وتسەك. بىرىنشىدەن, «پروكۋراتۋرا تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭىنىڭ 9-بابىنىڭ 16-تارماقشاسىندا باس پروكۋرورعا كونستيتۋتسيالىق سوتقا جۇگىنۋ قۇقىعى بەرىلگەن. بۇل ەرەكشە مۇمكىندىك ەكەنىن اتاپ وتكەنىمىز ءجون. سەبەبى كونستيتۋتسيالىق سوتقا كەز كەلگەن مەملەكەتتىك ورگان جۇگىنە المايدى. «كونستيتۋتسيالىق سوت تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا سايكەس كونستيتۋتسيالىق سوتقا جۇگىنۋ قۇقىعى باس پروكۋرور مەن ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلگە عانا بەرىلگەن.
بۇل جەردە باس پروكۋرور كونستيتۋتسيالىق سوتقا نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر بويىنشا رەسمي تۇسىنىكتەمە بەرۋ ءۇشىن جۇگىنەدى. بۇدان باسقا باس پروكۋروردىڭ وتىنىشىمەن كونستيتۋتسيا نورمالارىنا قاتىستى رەسمي ءتۇسىندىرۋدى تالاپ ەتۋگە ۇسىنىستار ەنگىزۋ مۇمكىندىگى بار.
ەكىنشىدەن, «پروكۋراتۋرا تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا سايكەس, ەندىگى جەردە پروكۋرورلار ەلدەن زاڭسىز شىعارىلعان سىرتتاعى اكتيۆتەردى قايتارۋمەن تىكەلەي اينالىسادى. زاڭنىڭ 10-بابى 1-تارماعىنىڭ 27-تارماقشاسىندا پروكۋروردىڭ وكىلەتتىگىنە قىلمىستىق جولمەن الىنعان كىرىستەردى شەتەلدەن قايتارۋ, ونىڭ ىشىندە قىلمىستىق پروتسەستەن تىس مەملەكەتتىڭ مۇددەسىن ءبىلدىرۋ بويىنشا حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق جونىندەگى قىزمەتتى ۇيلەستىرۋ جۇمىسى بەرىلگەن.
ۇشىنشىدەن, پروكۋراتۋراعا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىن تەكسەرۋ قۇقىعى بەرىلدى. بىراق ونىڭ ەرەكشە ءتارتىبى بار. بارلىعىن وڭدى-سولدى تەكسەرە المايدى. زاڭنىڭ 3-تاراۋىنىڭ 18-بابىنا سايكەس, جەكە كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىن تەكسەرۋ پرەزيدەنتتىڭ, باس پروكۋروردىڭ تاپسىرماسىمەن جانە ولاردىڭ كەلىسىمى بويىنشا عانا جۇرگىزىلەدى.
تورتىنشىدەن, بۇرىن پروكۋرورلار ەكى جاعدايدا عانا نۇسقاۋ بەرە الاتىن. سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋ جانە جەدەل-ىزدەستىرۋ قىزمەتى بويىنشا. ال قازىر وسىلارمەن بىرگە اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى ءىس بويىنشا قوسىمشا تەكسەرىس جۇرگىزۋگە, اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋگە, جازالاردى ورىنداۋعا, پروكۋراتۋرانىڭ تالابى بويىنشا جۇرگىزىلەتىن تەكسەرۋلەرگە جانە مەملەكەتتىك قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ ماسەلەلەرى بويىنشا دا جازباشا نۇسقاۋلار بەرە الادى (35-باپ).
بەسىنشىدەن, زاڭدى بۇزۋعا جول بەرمەۋ تۋرالى تۇسىندىرمە ەنگىزىلدى (32-باپ). ەندىگى جەردە پروكۋرورلار زاڭدى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن تەك اۋىزشا جەتكىزۋمەن شەكتەلمەيدى. بۇدان كەيىن زاڭدى ءتۇسىندىرۋ, قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن جازباشا, اۋىزشا نە جاريا نىساندا تۇسىندىرەدى جانە ولارعا زاڭدا بەلگىلەنگەن جاۋاپتىلىق تۋرالى ەسكەرتەدى (41-باپ).
التىنشىدان, جاڭا زاڭدا پروكۋروردىڭ قانداي جاعدايدا قاۋلى شىعاراتىندىعى جەكە اتاپ كورسەتىلگەن (37-باپ). بۇرىنعى زاڭدا پروكۋرور تەك قانا تارتىپتىك ءىس جۇرگىزۋدى قوزعاۋ, تەكسەرىس جۇرگىزۋ, كۇشتەپ اكەلۋ, قۇقىقتىق اكتىنىڭ قولدانىسىن توقتاتا تۇرۋ نەمەسە شەكتەۋ سيپاتىنداعى شارالاردىڭ كۇشىن جويۋ تۋرالى قاۋلىلاردى عانا قابىلدايتىن.
ال جاڭا زاڭدا پروكۋرور جەدەل-ىزدەستىرۋ ءىس-شارالارىن جۇرگىزۋ تۋرالى, كۇزەتپەن ۇستاۋ, جازاسىن وتەپ جاتقان, سونداي-اق پروباتسيا ەسەبىندە تۇرعان ادامدارعا قاتىستى تارتىپتىك جازالار مەن كوتەرمەلەۋلەردىڭ كۇشىن جويۋ, لاۋازىمدى جانە وزگە دە ادامنىڭ اكتىسىن نەمەسە ارەكەتىن تەكسەرۋ نە ءوتىنىشتى قاراۋ اياقتالعانعا دەيىن ءۇش جۇمىس كۇنىنە دەيىن توقتاتا تۇرۋ, سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ زاڭسىز اكتىلەرىنىڭ كۇشىن جويۋ جانە پروكۋرورلىق قاداعالاۋ اكتىسىن ماجبۇرلەپ ورىنداتۋ تۋرالى قاۋلى شىعارادى. زاڭدا بۇل قاۋلىلاردىڭ بارلىعى مىندەتتى تۇردە ورىندالۋعا جاتادى.
جەتىنشىدەن, جاڭا زاڭدا اتاپ وتۋگە ءتيىس تاعى ءبىر جاعداي كەيبىر قۇرىلىمداردىڭ, ونىڭ ىشىندە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى اكادەمياسى پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ ءبىلىم بەرۋ ۇيىمى بولىپ تابىلاتىنى جانە ونىڭ نەگىزگى قۇزىرەتتەرى ايقىن كورىنىس تاپقان (12-باپ). بۇل دا اكادەميانىڭ دامۋىنا جاڭا سەرپىلىس بەرەتىنى انىق.
قابىلدانعان جاڭا قۇجات – «پروكۋراتۋرا تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭىنداعى ەڭ نەگىزگى دەگەن باسىمدىقتار مەن وزگەرىستەر رەتى وسىنداي. الداعى ۋاقىتتا ەلىمىزدىڭ تۇتاستىعىن ساقتاۋ جانە ازاماتتارىمىزدىڭ بوستاندىعى مەن قۇقىقتارىن قورعاۋ جولىندا قابىلدانعان كونستيتۋتسيالىق جاڭا زاڭنىڭ اتقاراتىن ءرولى زور. بارشا وتانداسىمىزدىڭ قۇقىقتارى مەن مۇمكىندىكتەرى زاڭمەن قورعالىپ, قولداۋ تابادى دەگەن سەنىمدەمىن.
ارتۋر بايماحانوۆ,
قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى اكادەمياسىنىڭ كافەدرا وقىتۋشىسى, PhD
