سەمەيدە ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىنا ارنالعان حالىقارالىق فورۋم ءوتتى
كەشە سەمەي قالاسىندا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنىنە ارنالعان «تاريحتان – تاعىلىم, وتكەنگە – تاعزىم» اتتى حالىقارالىق فورۋم باستالدى. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن بۇعان دەيىن قاراعاندى, تالدىقورعان جانە شىمكەنت قالالارىندا وتكەن فورۋم بيىل قاسيەتتى سەمەي جەرىندە جالعاسىن تاۋىپ وتىر.
فورۋمعا پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى باعلان مايلىباەۆ, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى – حاتشىلىق مەڭگەرۋشىسى ەرالى توعجانوۆ جانە پارلامەنت دەپۋتاتتارى مەن ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن ەلۋگە جۋىق دەلەگات قاتىستى. ولاردىڭ قاتارىندا ەتنومادەني بىرلەستىكتەر وكىلدەرى, عالىمدار مەن زەرتتەۋشىلەر, ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعاندار مەن كۇشتەپ جەر اۋدارىلعان حالىقتاردىڭ ۇرپاقتارى بار.
فورۋمنىڭ اشىلۋىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاتىسۋشىلارعا جولداعان حاتىن پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ب.مايلىباەۆ وقىپ بەردى. ەلباسى حاتىندا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ شاراسىنىڭ ەلىمىزدە 1997 جىلدان باستاپ اتالىپ كەلە جاتقانى, ونىڭ تاريحي ماڭىزى مەن ءمانى, قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن زيالىلاردىڭ توتاليتاريزم قۇرباندارىنا اينالعانى جانە 1,5 ميلليون وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ قازاق جەرىنە كۇشتەپ جەر اۋدارىلعانى تۋرالى ايتىلعان. پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى:
– 31 مامىر – وتكەنگە ورالىپ, بابالار رۋحىنا باسىمىزدى يەتىن كۇن. ساياسي رەپرەسسيا مەن اشارشىلىق – ەل تاريحىنداعى ەڭ ازالى بەتتەردىڭ ءبىرى. الاپات اشتىقتان ەلىمىزدە 2 ميلليونعا جۋىق ادام قازاعا ۇشىرادى. ميلليونداعان قانداستارىمىز جات ەلدەرگە بوسىپ كەتتى. رەپرەسسيادا الاش ارىستارىنان باستاپ بۇكىل مەملەكەت قايراتكەرلەرى, اقىن-جازۋشىلار مەن اعارتۋشىلار قۋعىنعا ءتۇستى. ەلدىڭ باس كوتەرەر ازاماتتارى جاپپاي وققا بايلاندى. بۇل تەك قازاققا كەلگەن ناۋبەت ەمەس, ودان كەڭەس وداعىنداعى كوپتەگەن حالىقتار زارداپ شەكتى. تۇتاس ۇلتتار اتاقونىستارىنان كۇشپەن كوشىرىلدى. زۇلمات جىلداردا 1,5 ميلليوننان استام ادام قازاق دالاسىنا جەر اۋدارىلدى. تاعدىر تاۋقىمەتىن ارقالاعان سان ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرى قازاق حالقىنان پانا تاپتى, – دەدى.
شىعىس وڭىرىندە 1937 جىلدىڭ وزىندە عانا 1350 ادام رەپرەسسياعا ۇشىراپ, 300 ادام اتىلعان. ستاليندىك رەپرەسسياعا ءوڭىردى باسقارعان س.سۆەردلوۆ, ش.يۋسۋپوۆ, ك.بەكتاسوۆ, اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىلارى ا.تولەگەنوۆ, ي.كۋريتسيندەر دە ىلىكتى. ال جەر اۋدارىلعاندارعا كەلسەك, 1952 جىلى شىعىس قازاقستانعا – 45 055, سەمەي وڭىرىنە 52 517 ادام دەپورتاتسيالانىپتى.
ە.توعجانوۆ زوبالاڭعا تولى جىلداردا قازاق جەرىنە 60-تان استام ۇلت پەن ۇلىس وكىلدەرى دەپورتاتسيالانعانىن, تار كەزەڭدە تابىسىپ, كەڭ جەردە كەلىسىپ ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قازاقستاندىقتاردىڭ اۋىزبىرلىگى ەلىمىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى ەكەنىن جەتكىزدى. ول ءوز سوزىندە شىعىس وڭىرىندە ورنالاسقان اباي مۇراجايى مەن مەموريالدىق كەشەنىنىڭ, شاكارىم ورتالىعىنىڭ جانە وبلىستىق كىتاپحانالاردىڭ زاماناۋي تەحنيكالىق مۇمكىندىكتەر ارقىلى الاش تاريحىنان اقپارات تاراتۋشى ورتالىققا اينالعانىن اتاپ ءوتتى.
بۇگىنگە دەيىن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى جانىنان قۇرىلعان عىلىمي-ساراپشىلىق كەڭەس مۇشەلەرى تاريحشىلاردىڭ ءى حالىقارالىق كونگرەسىنەن باستاپ, الجير, قارلاگ تاريحىنا قاتىستى مونوگرافيالار, عىلىمي جيناقتار, وقۋلىقتار مەن كىتاپتار, دەرەكتى فيلمدەر شىعارىپ, تۇڭعىش پرەزيدەنت مۇراعاتىمەن بىرلەسە وتىرىپ, 10 تومدىق قۇجاتتار جيناعىن دايىنداۋدا.
– قازاقستان سياقتى كوپ ەتنوستى مەملەكەتتە تاريحي اقيقاتتى جولعا قويۋ – جالپىۇلتتىق كەلىسىمگە قول جەتكىزۋگە جانە ازاماتتىق توپتاسۋعا بەرىك نەگىز بولىپ وتىر. تاريحتىڭ ىستىعى مەن سۋىعىنان بىرگە وتكەن حالىقتىڭ جانى دا ءبىر, ءدىلى دە ءبىر, – دەدى ە.توعجانوۆ.
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى احمەد مۇرادوۆ وتكەن عاسىردىڭ قىرقىنشى جىلدارىندا قازاق جەرىنە كۇشتەپ جەر اۋدارىلعان كاۆكاز حالىقتارى اراسىندا چەشەن-ينگۋش وكىلدەرى دە كوپ بولعانىن جەتكىزدى.
– وسىناۋ قيىن-قىستاۋ كەزدە قازاق حالقىنىڭ يىعىنا تۇسكەن 1,5 ميلليون ادامنىڭ تاعدىرى تۋرالى ويلانساق, قازاق ەلىنىڭ قانداي ۇلى ەرلىككە بارعانىن باعامدايمىز. قازاق جۇرتى ءوز وتباسى مۇشەلەرىنە قالاي قاراسا, ولارعا دا سولاي قاراعانى تۋرالى تاريحي قۇجاتتار جەتەرلىك, – دەدى ول. ءماجىلىس دەپۋتاتى تاريحي كەزەڭنىڭ شىندىعىن وسكەلەڭ ۇرپاققا جەتكىزۋدىڭ تاعىلىمى زور ەكەنىن ايتتى.
شاكارىم اتىنداعى سەمەي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ش.امىربەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, كەشەگى قيىن كەزەڭدە قازاق حالقىنىڭ قولداۋىن كورگەن وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ پىكىرى قوعامدىق كەلىسىم ينستيتۋتىن نىعايتا تۇسۋگە قىزمەت ەتەدى.
– رەسەيدىڭ كراسنودار قالاسىندا رەپرەسسيا قۇرباندارىنا ارنالعان ءبىر جيىندا سامارا كورەيلەرى قاۋىمداستىعىنىڭ جەتەكشىسى الەكساندر كان كورەي جۇرتىنىڭ قۋعىن-سۇرگىننەن كوپ زارداپ شەككەنىن, ەگەر قازاق حالقىنىڭ قامقورلىعى بولماعاندا ودان دا زور شىعىنعا ۇشىرايتىنىن ايتتى. سوندىقتان 1930-1940 جىلدار ارالىعىندا قازاقتاردىڭ جەر اۋدارىلعان حالىقتارعا كورسەتكەن ماتەريالدىق-مورالدىق كومەگى ارنايى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى, – دەدى رەكتور.
ۇلت زيالىلارى مەن كۇرەسكەرلەرىنىڭ باسىن قوسقان قالانىڭ ءبىر كەزدە الاش اتانعانى بەلگىلى. مۇندا الاشوردا قايراتكەرلەرى رەسەيلىك ساياسي كۇشتەرمەن كەلىسسوز جۇرگىزگەنى, تۇڭعىش الاش اسكەرىن قۇرعانى تاريحىمىزدان بەلگىلى. سەمەيدە ءا.ءبوكەيحانوۆ, ا.بايتۇرسىنوۆ, م.دۋلاتوۆ, ج.ايماۋىتوۆ, ج.اقپاەۆ, م.تىنىشپاەۆ, ءا.ەرمەكوۆ, ش.قۇدايبەردى ۇلى جانە تاعى باسقا الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ساياسي قىزمەتىنىڭ ءىزى سايراپ جاتىر. سەمەي قالاسىنداعى قازىرگى زامان تاريحى قۇجاتتاماسى مۇراعاتىنىڭ الاش ارداقتىلارى جانە كۇشتەپ جەر اۋدارىلعان حالىقتاردىڭ تاريحىنا قاتىستى سيرەك تە قۇندى قۇجاتتار كورمەسى قاتىسۋشىلاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن وياتتى.
اتالعان فورۋم اياسىندا رەجيسسەرلەر د.ۆيولينا مەن س.پاۆلوۆسكيدىڭ «دولشە جيزني» اتتى رەپرەسسيا قۇرباندارى ۇرپاقتارىنىڭ تاعدىرىن سۋرەتتەگەن دەرەكتى ءفيلمى كورسەتىلدى. سونداي-اق, ەلىمىزدەگى ۇلتارالىق كەلىسىمدى دامىتۋعا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن قاراعاندى قالاسىنداعى عىلىمي-ساراپتاما توبىنىڭ مۇشەسى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى نۇرلان دۋلاتبەكوۆ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ «بىرلىك» مەدالىمەن, «استانا-ءبايتەرەك» ايەلدەر كلۋبىنىڭ جەتەكشىسى تامارا لاۆرينەنكو العىس حاتپەن ماراپاتتالدى.
فورۋم قاتىسۋشىلارى جيىن سوڭىندا مەملەكەت باسشىسىنا ۇندەۋ جولدادى.
دۋمان اناش,
«ەگەمەن قازاقستان».
سەمەي.
كەشە سەمەي قالاسىندا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنىنە ارنالعان «تاريحتان – تاعىلىم, وتكەنگە – تاعزىم» اتتى حالىقارالىق فورۋم باستالدى. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن بۇعان دەيىن قاراعاندى, تالدىقورعان جانە شىمكەنت قالالارىندا وتكەن فورۋم بيىل قاسيەتتى سەمەي جەرىندە جالعاسىن تاۋىپ وتىر.
فورۋمعا پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى باعلان مايلىباەۆ, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى – حاتشىلىق مەڭگەرۋشىسى ەرالى توعجانوۆ جانە پارلامەنت دەپۋتاتتارى مەن ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن ەلۋگە جۋىق دەلەگات قاتىستى. ولاردىڭ قاتارىندا ەتنومادەني بىرلەستىكتەر وكىلدەرى, عالىمدار مەن زەرتتەۋشىلەر, ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعاندار مەن كۇشتەپ جەر اۋدارىلعان حالىقتاردىڭ ۇرپاقتارى بار.
فورۋمنىڭ اشىلۋىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاتىسۋشىلارعا جولداعان حاتىن پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ب.مايلىباەۆ وقىپ بەردى. ەلباسى حاتىندا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ شاراسىنىڭ ەلىمىزدە 1997 جىلدان باستاپ اتالىپ كەلە جاتقانى, ونىڭ تاريحي ماڭىزى مەن ءمانى, قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن زيالىلاردىڭ توتاليتاريزم قۇرباندارىنا اينالعانى جانە 1,5 ميلليون وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ قازاق جەرىنە كۇشتەپ جەر اۋدارىلعانى تۋرالى ايتىلعان. پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى:
– 31 مامىر – وتكەنگە ورالىپ, بابالار رۋحىنا باسىمىزدى يەتىن كۇن. ساياسي رەپرەسسيا مەن اشارشىلىق – ەل تاريحىنداعى ەڭ ازالى بەتتەردىڭ ءبىرى. الاپات اشتىقتان ەلىمىزدە 2 ميلليونعا جۋىق ادام قازاعا ۇشىرادى. ميلليونداعان قانداستارىمىز جات ەلدەرگە بوسىپ كەتتى. رەپرەسسيادا الاش ارىستارىنان باستاپ بۇكىل مەملەكەت قايراتكەرلەرى, اقىن-جازۋشىلار مەن اعارتۋشىلار قۋعىنعا ءتۇستى. ەلدىڭ باس كوتەرەر ازاماتتارى جاپپاي وققا بايلاندى. بۇل تەك قازاققا كەلگەن ناۋبەت ەمەس, ودان كەڭەس وداعىنداعى كوپتەگەن حالىقتار زارداپ شەكتى. تۇتاس ۇلتتار اتاقونىستارىنان كۇشپەن كوشىرىلدى. زۇلمات جىلداردا 1,5 ميلليوننان استام ادام قازاق دالاسىنا جەر اۋدارىلدى. تاعدىر تاۋقىمەتىن ارقالاعان سان ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرى قازاق حالقىنان پانا تاپتى, – دەدى.
شىعىس وڭىرىندە 1937 جىلدىڭ وزىندە عانا 1350 ادام رەپرەسسياعا ۇشىراپ, 300 ادام اتىلعان. ستاليندىك رەپرەسسياعا ءوڭىردى باسقارعان س.سۆەردلوۆ, ش.يۋسۋپوۆ, ك.بەكتاسوۆ, اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىلارى ا.تولەگەنوۆ, ي.كۋريتسيندەر دە ىلىكتى. ال جەر اۋدارىلعاندارعا كەلسەك, 1952 جىلى شىعىس قازاقستانعا – 45 055, سەمەي وڭىرىنە 52 517 ادام دەپورتاتسيالانىپتى.
ە.توعجانوۆ زوبالاڭعا تولى جىلداردا قازاق جەرىنە 60-تان استام ۇلت پەن ۇلىس وكىلدەرى دەپورتاتسيالانعانىن, تار كەزەڭدە تابىسىپ, كەڭ جەردە كەلىسىپ ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قازاقستاندىقتاردىڭ اۋىزبىرلىگى ەلىمىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى ەكەنىن جەتكىزدى. ول ءوز سوزىندە شىعىس وڭىرىندە ورنالاسقان اباي مۇراجايى مەن مەموريالدىق كەشەنىنىڭ, شاكارىم ورتالىعىنىڭ جانە وبلىستىق كىتاپحانالاردىڭ زاماناۋي تەحنيكالىق مۇمكىندىكتەر ارقىلى الاش تاريحىنان اقپارات تاراتۋشى ورتالىققا اينالعانىن اتاپ ءوتتى.
بۇگىنگە دەيىن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى جانىنان قۇرىلعان عىلىمي-ساراپشىلىق كەڭەس مۇشەلەرى تاريحشىلاردىڭ ءى حالىقارالىق كونگرەسىنەن باستاپ, الجير, قارلاگ تاريحىنا قاتىستى مونوگرافيالار, عىلىمي جيناقتار, وقۋلىقتار مەن كىتاپتار, دەرەكتى فيلمدەر شىعارىپ, تۇڭعىش پرەزيدەنت مۇراعاتىمەن بىرلەسە وتىرىپ, 10 تومدىق قۇجاتتار جيناعىن دايىنداۋدا.
– قازاقستان سياقتى كوپ ەتنوستى مەملەكەتتە تاريحي اقيقاتتى جولعا قويۋ – جالپىۇلتتىق كەلىسىمگە قول جەتكىزۋگە جانە ازاماتتىق توپتاسۋعا بەرىك نەگىز بولىپ وتىر. تاريحتىڭ ىستىعى مەن سۋىعىنان بىرگە وتكەن حالىقتىڭ جانى دا ءبىر, ءدىلى دە ءبىر, – دەدى ە.توعجانوۆ.
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى احمەد مۇرادوۆ وتكەن عاسىردىڭ قىرقىنشى جىلدارىندا قازاق جەرىنە كۇشتەپ جەر اۋدارىلعان كاۆكاز حالىقتارى اراسىندا چەشەن-ينگۋش وكىلدەرى دە كوپ بولعانىن جەتكىزدى.
– وسىناۋ قيىن-قىستاۋ كەزدە قازاق حالقىنىڭ يىعىنا تۇسكەن 1,5 ميلليون ادامنىڭ تاعدىرى تۋرالى ويلانساق, قازاق ەلىنىڭ قانداي ۇلى ەرلىككە بارعانىن باعامدايمىز. قازاق جۇرتى ءوز وتباسى مۇشەلەرىنە قالاي قاراسا, ولارعا دا سولاي قاراعانى تۋرالى تاريحي قۇجاتتار جەتەرلىك, – دەدى ول. ءماجىلىس دەپۋتاتى تاريحي كەزەڭنىڭ شىندىعىن وسكەلەڭ ۇرپاققا جەتكىزۋدىڭ تاعىلىمى زور ەكەنىن ايتتى.
شاكارىم اتىنداعى سەمەي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ش.امىربەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, كەشەگى قيىن كەزەڭدە قازاق حالقىنىڭ قولداۋىن كورگەن وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ پىكىرى قوعامدىق كەلىسىم ينستيتۋتىن نىعايتا تۇسۋگە قىزمەت ەتەدى.
– رەسەيدىڭ كراسنودار قالاسىندا رەپرەسسيا قۇرباندارىنا ارنالعان ءبىر جيىندا سامارا كورەيلەرى قاۋىمداستىعىنىڭ جەتەكشىسى الەكساندر كان كورەي جۇرتىنىڭ قۋعىن-سۇرگىننەن كوپ زارداپ شەككەنىن, ەگەر قازاق حالقىنىڭ قامقورلىعى بولماعاندا ودان دا زور شىعىنعا ۇشىرايتىنىن ايتتى. سوندىقتان 1930-1940 جىلدار ارالىعىندا قازاقتاردىڭ جەر اۋدارىلعان حالىقتارعا كورسەتكەن ماتەريالدىق-مورالدىق كومەگى ارنايى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى, – دەدى رەكتور.
ۇلت زيالىلارى مەن كۇرەسكەرلەرىنىڭ باسىن قوسقان قالانىڭ ءبىر كەزدە الاش اتانعانى بەلگىلى. مۇندا الاشوردا قايراتكەرلەرى رەسەيلىك ساياسي كۇشتەرمەن كەلىسسوز جۇرگىزگەنى, تۇڭعىش الاش اسكەرىن قۇرعانى تاريحىمىزدان بەلگىلى. سەمەيدە ءا.ءبوكەيحانوۆ, ا.بايتۇرسىنوۆ, م.دۋلاتوۆ, ج.ايماۋىتوۆ, ج.اقپاەۆ, م.تىنىشپاەۆ, ءا.ەرمەكوۆ, ش.قۇدايبەردى ۇلى جانە تاعى باسقا الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ساياسي قىزمەتىنىڭ ءىزى سايراپ جاتىر. سەمەي قالاسىنداعى قازىرگى زامان تاريحى قۇجاتتاماسى مۇراعاتىنىڭ الاش ارداقتىلارى جانە كۇشتەپ جەر اۋدارىلعان حالىقتاردىڭ تاريحىنا قاتىستى سيرەك تە قۇندى قۇجاتتار كورمەسى قاتىسۋشىلاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن وياتتى.
اتالعان فورۋم اياسىندا رەجيسسەرلەر د.ۆيولينا مەن س.پاۆلوۆسكيدىڭ «دولشە جيزني» اتتى رەپرەسسيا قۇرباندارى ۇرپاقتارىنىڭ تاعدىرىن سۋرەتتەگەن دەرەكتى ءفيلمى كورسەتىلدى. سونداي-اق, ەلىمىزدەگى ۇلتارالىق كەلىسىمدى دامىتۋعا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن قاراعاندى قالاسىنداعى عىلىمي-ساراپتاما توبىنىڭ مۇشەسى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى نۇرلان دۋلاتبەكوۆ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ «بىرلىك» مەدالىمەن, «استانا-ءبايتەرەك» ايەلدەر كلۋبىنىڭ جەتەكشىسى تامارا لاۆرينەنكو العىس حاتپەن ماراپاتتالدى.
فورۋم قاتىسۋشىلارى جيىن سوڭىندا مەملەكەت باسشىسىنا ۇندەۋ جولدادى.
دۋمان اناش,
«ەگەمەن قازاقستان».
سەمەي.
