كۇلكىنىڭ كۇمىس كۇمبەزى

ال ەڭبەك جولىنا قاراساق, ول «سوتسياليستىك قازاقستان» (بۇگىنگى «ەگەمەن قازاقستان»), «قازاق ادەبيەتى», «ارا», كسرو دەگەن الىپ يمپەريانىڭ «كروكوديل» جۋرنالدارىندا ۇزاق جىل ەڭبەك ەتىپتى. ساكەڭنىڭ قالامىنان تۋ­عان ساتيرالىق اڭگىمە-فەلە­تون­دار, رومان, كومەديالار سول زامانداردا وقىرماندار مەن كورەرمەندەردەن لايىقتى با­عا­سىن الدى. وسى «باعاسىن ال­دى» دەگەن انىقتاماعا جالعاپ قا­زاق ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى وكىل­دەرىنە ءسوز بەرسەك, سادىقبەك ادام­بەكوۆتىڭ شىعارماشىلىق جولى ايقىندالادى. ايتالىق, وسىدان جەتپىس جىل بۇرىن مۇحتار اۋەزوۆ بىلاي دەپتى: «اقىندىق تا­جىريبەسىندە مول پايدالانباسا دا فەلەتون, ءازىل-ءاجۋا تۇ­رىنە اۋىسىپ, سول كىشكەنە كور­كەم جانردا ءوز ونەرىن وتكىر­لەپ, ايقىنداپ اشىپ كەلە جات­قان س.ادامبەكوۆتىڭ ءتىلى دە سۇي­سىنەر­دەي ءنار تانىتتى». ال اكا­دەميك-جازۋشى زەينوللا قاب­دولوۆ: «اسىلى, ادامنىڭ دا, قوعامنىڭ دا دەنساۋلىعى ءۇشىن كۇلكى كەرەك قوي, كۇلكى – سا­دىقبەكتىڭ كۇلكىسى...» دەيدى. م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى كەزىندە سەرىك قيراباەۆ: «سا­دىقبەكتىڭ ساتيريكتىك, يۋمو­ريستىك تالانتى حالىقتىڭ دا­نالىق ويلارىمەن سۋارىلعان. سوندىقتان ونىڭ شىعارمالارى جەڭىل وقىلىپ, ساناعا ويلى اسەر ەتەدى, كوزدەگەن نىساناسىنا ءدال تيەدى. ول ارزان كۇلكىنى مىسە تۇت­پايدى. قوجاناسىر اتاسى سياقتى جەڭىل ءازىل-سىقاقتىڭ ار جاعىندا سالماقتى وي ساقتايدى. ساكەڭنىڭ ءوز بەينەسىنەن دە ءدال وسىنداي ويلى, حالىقتىق, قاراپايىم دا­نالىق كورەم. ءسىرا, سودان بولار, ونى كورگەن سايىن كوڭىلىمە كۇلكى ورالىپ, ءبىر جاساپ, بويى­م جەڭىلدەپ قالادى. ساكەڭنىڭ كۇل­كىسى – جانىڭدى جادىراتىپ, جى­لىلىققا بولەيتىن, وي-ساناڭا جە­ڭىل قابىلداناتىن, شىنايى, تاپقىر, كوڭىلدى كۇلكى», دەپ جازىپتى.

جالپى, كۇلكىنىڭ ءتۇرى كوپ. سونىڭ ىشىندە ساكەڭنىڭ كۇلكىسى قۋاقى كۇلكىگە جاتادى. لەۆ تول­ستوي قۋاقىنىڭ ءۇش ءتۇرىن بەل­گىلەگەن ەكەن. ءبىرىنشى ءتۇرى – ءوزى ايت­پاق بولعان الدەنەگە ءوزى ءماز بولىپ, ءوز كۇلكىسىنە ءوزى قۇمىعادى دا, وزگەلەر تۇككە تۇسىنبەي جىم-جىرت تومسارادى. ەكىنشى ءتۇرى – ءوزى دە كۇلەدى, وزگەلەردى دە كۇل­دىرەدى. ءۇشىنشى ءتۇرى – ءوزى ەزۋ تار­ت­پاستان سازارا سويلەيدى دە, وز­گەلەردىڭ ەزۋىن جيعىزباي, شەك-سى­لەسىن قاتىرادى.

س.ادامبەكوۆ وسىلاردىڭ ەكىنشى ءتۇرى – ءوزى دە كۇلەدى, وزگە­لەردى دە كۇلدىرىپ, قاتار راقاتتا­نادى. بۇل – ۇلكەن ۇندەستىك. تالانت تا, تالانتتى شىعارما دا ۇندەستىكتەن تۋادى. «اقىن – ۇن­دەستىك ۇلى» دەگەندە بلوك وسىنى ايتقان. دەمەك سادىقبەكتىڭ ساتيراسى – تالانتتى, ۋلى دا ۋىتتى ساتيرا. سادىقبەكتىڭ ومىر­دەگى كۇلكىسى ونەردەگى كۇلكى­سىنە وسىلاي ۇتىمدى, شەبەر اۋىسقان. مۇن­داي كۇلكى عۇمىر­لى, ومىرشەڭ كۇل­كى, جاساندى ەمەس, تابيعي. س.ادام­بەكوۆتىڭ قاي شىعارماسىن وقى­عان جان كو­ڭىلىن كۇلكىمەن جۋادى, كوكى­رەگىن كۇلكىمەن تازارتادى. توتيايىن ءتىلدى, اشۋداس ازۋلى اقيىق ساتيريك اعامىز قازاق ادە­بيەتىندەگى تۇڭعىش ساتيرالىق رومان – «اتىلعان قىز تۋرالى اڭىزدى» دۇنيەگە كەلتىرۋى, ارينە, تەرەڭ تالانتىنان دەپ بىلەمىز.

ساتيرا ساربازى سادىقبەك اعانىڭ دراماتۋرگتىك قىرى ءالى دە جەتە زەرتتەلمەي كەلە جاتىر دەپ ويلايمىن. ايتالىق, كەزىندە قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, رەجيسسەر ەرعالي ورازىمبەتوۆتىڭ اۋزىنان مىناداي اڭگىمە ەستى­گەنىم بار.

– سادىقبەك ادامبەكوۆ – باس­قا ارىپتەستەرىنە مۇلدەم ۇق­سا­مايتىن دراماتۋرگ. ولاي دەي­تى­نىم, ول – وتە ەڭبەكقور ادام. ءالى ەسىمدە, 1972 جىلى شىم­كەنت وب­لىستىق قازاق دراما تەاترىندا ونىڭ ء«بىر تۇندەگى ءتورت توبەلەس» كومەدياسى قويىلدى. سپەك­تاكلدى دايىنداۋ بارىسىندا دراماتۋرگتەردىڭ قويۋشى-رەجيس­سەرمەن, ويناعان ءاربىر ارتىسپەن, جالپى, تەاترمەن قويان-قولتىق كىرىگىپ, شىعارماشىلىق جۇمىس جاسايتىنىن كورىپ, ءتالىم العان ەدىم. سادىقبەك اعانىڭ پەسالارى سوڭعى كەزدە تەاتر ساحناسىنان سيرەك ۇشىراۋىنىڭ باستى سەبەبى دە وسى ۇشتاعان – دراماتۋرگ – رەجيسسەر – اكتەر بايلانىسىنىڭ كۇرت السىرەۋىنەن بولار-اۋ دەپ ويلايمىن.

راسىندا, بۇگىندە رەسپۋبلي­كامىزداعى قاي تەاتردى الساق تا, كلاسسيكالىق شىعارمالارعا اۋەستىگىن اڭعارامىز. قازىر ساحنالاردا كومەديالىق قويىلىمدار سيرەك كورسەتىلەتىن بولىپ ءجۇر. بۇلاردىڭ ورنىنا شاعىن ينتەرمەديالار قويۋ سانگە اينالدى. ايتارى ب ۇلىڭعىر, «كورەر­مەندەردى ايتەۋىر كۇلدىرسەك بولدى» دەپ نەشەتۇرلى سورا­قى­لىقتارعا بارىپ جۇرگەن ارتىس­تەردى كورگەندە كەيدە بەتتى باسىپ, تۇرا قاشقىڭ كەلەدى.

وسى ينتەرمەديالارعا قارا­عاندا سادىقبەك اعانىڭ «ايۋباي­دىڭ اجالى» اتتى كومەدياسىنىڭ تاقىرىبى – ءالى دە كۇن تارتىبىنەن تۇسە قويماعان شىمىر دۇنيە. اتتەگەن-ايى, بۇگىنگى رەجيسسەرلەر ساڭلاق ساتيريكتى بىلمەي مە, الدە وقىماي ما, كومەديا دەسە بولدى, حالىق حۋرسانوۆتىڭ «ولدىك تە قۇرمەتتى بولدىق», سايد احمادتىڭ «كەلىندەر كوتە­رىلىسى», ازەربايجان جازۋشىسى, ستاليندىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ۋزەير گاجيبەكوۆتىڭ «ارشين مال الان», ۆ.گوگولدىڭ «رەۆيزور» دەگەن كومەدياسىنان اينالشىقتاپ شىقپايدى.

دراماتۋرگ سادىقبەك ادام­بەكوۆتىڭ ء«بىزدىڭ ءۇيدىڭ جۇل­دىزدارى» دا كلاسسيكالىق تۋىندى. كەزىندە تالدىقورعان وبلىس­تىق قازاق دراما تەاترى «كۇن مەن كولەڭكە», قىزىلوردا وبلىستىق قازاق دراما تەاترى «جەسىرلەر» اتتى سپەكتاكلدەرىن قويعان بولاتىن. «كۇن مەن كولەڭكەدە» – ايسۇلۋ, «جەسىرلەردە» – اي­تولقىن رولدەرىن سومداعان قا­زاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى جىبەك با­عىسوۆا: «سادىقبەك اعا­نىڭ ساح­ناداعى كۇلكىسى كورەر­مەن­دەر­مەن جاندى جالعاسىپ جاتادى. ولار تەاتردان شىعى­سىمەن نەگە كۇلگەندەرىن ۇمىتىپ كەتپەي, ۇنە­مى وي ۇستىندە جۇرەدى», دەپ تەبى­رەنە جازعان بولاتىن.

دراماتۋرگيادا دايەكتى دۇنيە­لەر جاساعان سادىقبەك ادام­بەكوۆ ۆ.ۆيشنەۆسكيدىڭ «ۇمى­تىلماس 1919 جىل» پەساسىن ءساتتى اۋدارعان بولاتىن. ول شەتەل جازۋشىلارىنىڭ ساتيرالىق شىعارمالارىن قازاقشا سويلەتتى.

ەكى درامالىق شىعارما, سەگىز ساتيرالىق كومەديا جازعان سادىقبەك اعا ادەبيەتتەگى درا­ماتۋرگيانى ارمياداعى اۋىر ارتيللەريا ساناعان. ساتيريك-دراماتۋرگ سادىقبەك «شايتان­كولدەگى جانازا» كومەدياسىن جا­زاردا قاتتى قينالعانىن مو­يىن­داعان.

– ەندى «التىن تاباقتاعى جىلان» پەساسىن الىپ قارايىقشى. باستى كەيىپكەرلەردىڭ ءبىرى ور­مانشى بىلاي دەپ مۇڭ شاعادى: ۇمىتسىزدەر-اي, جۇمىرتقا باسىپ جاتقان دۋاداقتى اتادى. ءالى اياقتانباعان كيىكتى اتادى, تابيعاتتى شاشتان سۇيرەپ سابايدى. سەرۋەندەپ كەپ وتىرعان جەرىن ويرانداپ كەتەدى. سىندىرادى, قيراتادى, ورتەيدى. ەرتەڭ جەردىڭ كەرەگى جوق سياقتى. ايعا كوشە مە سوندا؟ – دەپ بارماق شاينايدى.

سول ورمانشى:

– قازىر ۇلكەن قالالاردا قىز­دار قالتاقتاعان شالعا تيەدى, جاس جىگىت قاۋساعان كەمپىرگە عا­شىق بولادى, مەنىڭ ەستۋىمشە, عالىمدار, ۇستازدار تۇسكە دەيىن عانا اقىل ايتادى ەكەن. تۇستەن كەيىن كىتابىن قۇشاقتاعان بويى كادىمگى قۇدىققا جۇگىرگەن قوي سياق­تى مەيرامحاناعا قاپتايتىن كورىنەدى قىز بەن جىگىت. سودان قاقالا تۇتىنگە كومىلىپ, كومەيگە اراق قۇياتىن وقۋ باستالادى. سىل­قىلداي ك ۇلىپ, بىلقىلداي بيلەپ ءجۇرىپ اقىرىندا قىپ-قىزىل توبەلەس, الدى پوليتسياعا ءتۇسىپ, ارتى اراققا قۇلاپ, بۇل وقۋ تاڭ اتا تارايدى ەكەن, – دەپ كىجىنەدى.

وسىنداعى ۇلتتىق سالت-سانا, ادەت-عۇرىپ, ءان-كۇيىمىزدى دارىپتەۋ, تابيعاتتى ايالاپ, ەكولوگيالىق تازالىقتى ساقتاۋ, جاستاردى يماندىلىققا, ازاماتتىققا تار­بيەلەۋ, انا ءتىلىمىزدىڭ قادىر-قا­سيەتىن ارتتىرىپ, قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋ – ءبارى-ءبارى ءدال قازىرگى كۇن تارتىبىندەگى وتكىر ماسەلەلەر ەمەس پە؟ س.ادامبەكوۆتىڭ وزەكتى شىعارمالارى الەۋمەتتىك, تار­بيەلىك ءمانىن ءالى دە جويعان جوق. جۇمىرتقا باسىپ جاتقان دۋا­داقتى, ءالى اياقتانباعان كيىكتى اتا­­تىندار ءالى دە جەتكىلىكتى. بۇ­عان كۇنى بۇگىنگى «كيىك سانى كو­بەيىپ كەتتى, سونىڭ 800 مى­ڭىن اتىپ الايىق» دەگەن اقى­رىن وي­لاماعان بايلام دا ناق­تى مىسال. ال سەرۋەن­دەپ كە­لىپ وتىرعان جەرىن ويرانداپ كە­تەتىندەر ءالى دە بارشىلىق. قىز­داردىڭ قىلتىڭ-سىلتىڭى, جىگىت­تەردىڭ جەلىكپەلەرى ءالى دە ءور­شىپ تۇر. وسىلاردى ساتي­را تىلى­مەن سىناپ, جاستاردى جامان ادەت­تەر­دەن تىيۋ – ءدال قازىرگى كەزەك كۇت­تىرمەس مىندەت. ال ءبىزدىڭ رە­جيس­سەرلەر ءالى دە «تۇك جوق» دەپ اۋىزدارىن قۋ شوپپەن سۇرتۋ­دەن ارىگە بارار ەمەس. انا ءبىر جىلى رايىمبەك سەيتمەتوۆ ۆ.گو­­­گولدىڭ «رەۆيزورىن» قازا­قى ۇعىمعا ساي ساحنالادى. كەرە­مەت شىقتى. مۇندا ورىستىڭ سالت-داستۇرلەرى, ادەت-داعدىسى مۇلدەم جوق. كومەديانى قازاق اۆتورى جازعان با دەرسىز. ارينە, مۇنى جاساعان كورنەكتى رەجيسسەر رايىمبەك اعا ەدى. مۇنى ايتىپ وتىرعان سەبەبىمىز, سادىق­بەك اعانىڭ كوممۋنيستىك يدەيا تۇ­سىندا جازعان دۇنيەلەرى بۇ­گىنگى كۇن­مەن قابىسپاي جاتسا, را­يىم­بەك اعا سياقتى نەگە تۇزەپ, كۇزەپ وتىرماسقا!

دراماتۋرگتىڭ «اقىرزامان اڭىزى» اتتى ءبىر اكتىلى كومەدياسى دا بۇگىنگى كۇننىڭ وتكىر ماسە­لەلەرىن قاۋزايدى. قازىر سىباي­لاس جەمقورلىق, پاراقورلىق, الار­ماندىق ءورشىپ تۇرعان زاماندا ساتيرانىڭ ماڭىزى مەيلىنشە ارتىپ وتىر.

سايىپقىران ساتيريك سادىق­بەك ادامبەكوۆتىڭ بيىل 100 جىلدىعى. وسى مەرەيتوي قارسا­ڭىندا شىمكەنتتەگى ساتيرا جانە ءازىل-وسپاق تەاترىنا سادىقبەك ادامبەكوۆتىڭ ەسىمىن بەرسەك دەگەن تىلەگىمىز ءالى دە ورىندالماي كەلەدى. ۇكىمەت باس-كوز بولىپ, ساتيريك سادىقبەك ادامبەكوۆتىڭ كوپتومدىعىن, تىم قۇرىعاندا «اتىلعان قىز تۋرالى اڭىز» رومانىن كوپ تارالىممەن قايتا باس­تىرسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولماس پا؟

جوعارىدا ايتىلعان كومەديا­لاردى قايتا ساحنالاپ, كورەر­مەندەرگە ۇسىنسا, بۇدان ۇتپاساق, ۇتىلماس ەدىك-اۋ. ويتكەنى بۇگىنگى قوعامعا وتكىر دە اششى, ۋىتتى سىن ءالى دە كەرەك.

سوندىقتان كۇلكىنىڭ كۇمىس كۇمبەزىن تات باسپاۋى كەرەك!

كۇلكى كۇمبەزى جارقىراعان سايىن ارام, قارا نيەتتىلەر قال­تىراي باستايدى. بۇگىنگى قوعام دا سونى كۇتىپ وتىر.

سابىربەك ولجاباي,

قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى