قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا, الاش ارىستارىنا ارنالدى
ارعى-بەرگى تاريحقا قاراپ وتىرساڭ, قازاق حالقى جەتى باسقىنشىلىقتى باستان وتكەرىپ, تالاي تاۋقىمەتتى ارتتا قالدىرىپتى. قىناداي قىرىلىپ, ەل-جەرىنەن جىرىلىپ اۋعاندار دا از بولماپتى. ءبىز مۇنىڭ ءبارىن ەل بولعاننان كەيىن كورىپ, ءبىلىپ, سۇم ساياساتتىڭ سۇرقيا استارىن تانىپ, سەزىپ, ەندى وسىدان تاعىلىم الساق كانە, دەگەنگە دەن قويۋدامىز. وتكەن عاسىرداعى قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە ءتۇسىرىپ, رۋحىنا باس ءيىپ, ەسىمىن جاڭعىرتۋ ءۇردىسى قازىر قالىپتاسىپ كەلەدى. بۇل كەيىنگى ۇرپاق ءۇشىن اۋاداي قاجەت. سەبەبى, ولار ءتاۋ ەتەر تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ وڭاي كەلمەگەنىن, ميلليونداعان الدىڭعى تولقىن قانداستارىنىڭ شەيىت بولعانىن, كوش باسىندا جۇرگەن الىپتارىنان ايىرىلعانىن ءبىلىپ ءجۇرۋى ءتيىس.
قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا ارنالعان ادەمى شارانى ەلورداداعى ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانا ۇجىمى «حالىق قاسىرەتى جانە تاريح تاعىلىمى» اتتى كىتاپ, « ۇلى دالا تاريحى» دەگەن تاقىرىپتا تالانتتى سۋرەتشى الماس سىرعاباەۆتىڭ سۋرەت كورمەسىن ۇيىمداستىردى.
كىتاپ كورمەسىندە كىتاپحانا قورىنداعى رەپرەسسياعا ارنالعان 200-دەن اسا كىتاپ, جۋرنالدار, وزگە دە باسىلىمدار قويىلسا, ەكىنشى تاقىرىپ اياسىندا سۋرەتشىنىڭ «قارا ورامال», «جانتالاس», «قارالى كوش», «مۇڭلى اۋەن» كارتينالارى, الاش ارىستارى ءا.ءبوكەيحانوۆ, ا.بايتۇرسىنوۆ, م.جۇماباەۆ, ت.رىسقۇلوۆ, ق.دوسمۇحامەدوۆ, ءا.ەرمەكوۆ, وزگە دە تۋىندىلارى قويىلعان.
كورمەنىڭ اشىلۋ راسىمىندە بەلگىلى اقىن داۋلەتكەرەي كاپ ۇلى قۋعىن-سۇرگىن جىلدارىنا تەرەڭدەپ بارىپ, ۇلى اقىن ماعجان جۇماباەۆ تۋرالى ءجاركەن بودەشتىڭ «سەن قارا جەر ەمەسسىڭ, ساتىلىپ كەتەتىن, مەن ماعجان ەمەسپىن, اتىلىپ كەتەتىن, قارا جەر قۇنارلىلىعى ءۇشىن ساتىلدى, ماعجان ساتىلماعانى ءۇشىن اتىلدى», دەگەن ولەڭىن دايەككە كەلتىرىپ, الاش ارىستارىنىڭ ۇلىلىعىنا ءبارىمىزدىڭ دە قارىزدار ەكەنىمىزدى العا تارتتى. ال كىتاپحانا ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى عاليا بوكەي رۋحاني ورتالىقتىڭ ۇلت تاعدىرىنا ارناعان وسىنداي ءىس-شارالارى جىل بويى جالعاسىپ وتىراتىنىنا دايەكتەر كەلتىردى. كورنەكتى عالىم تۇرسىن جۇرتباي قازاق حالقىنىڭ سوڭعى عاسىرلارداعى دەموگرافيالىق كورسەتكىشتەرىنەن مىسالدار كەلتىرىپ, قىزىل قىرعىندار كەزىندەگى ءولىم-ءجىتىمدەردى تىلگە تيەك ەتتى. ونىڭ ءبارىن وزگە كورشى ەلدەرمەن ۇشتاستىرا وتىرىپ جەتكىزدى. ول سونىمەن بىرگە, سۋرەتشى الماس سىرعاباەۆ بەينەلەگەن الاش ارىستارىنىڭ ديدارىنان تىس جەرى قاراقوڭىر بولىپ كەلۋىنىڭ ارعى جاعىندا ولاردىڭ حالىق الدىندا كىناسى جوق, ارى تازا, ءجۇزى جارىق دەگەندى كورسەتىپ وتىرعانىن بايان ەتتى. سول سەكىلدى عالىم ا.قاشقىمباەۆ كورمەگە قويىلعان كىتاپتاردى ءار ازامات وقىپ, وتكەندى ءبىلىپ وتىرۋ كەرەكتىگىن اتاپ ءوتىپ, الاش ارىستارىنىڭ سۋرەتى تەك كورمەدە ەمەس, مەكەمەلەردە, اسىرەسە جوعارى وقۋ ورىندارى مەن مەكتەپتەردەگى ءار سىنىپتا تۇرۋى ءتيىس دەگەن بايلامىن جەتكىزدى. سۋرەتشى جەڭىس كاكەن ۇلى ءارىپتەسىنىڭ ەڭبەكتەرىنە جان-جاقتى توقتالدى. جالپى, سۋرەت كورمەسىنەن اڭعارىلاتىن ءبىر ەرەكشەلىك, قىلقالام شەبەرى قازاق حالقىنىڭ جوڭعار شاپقىنشىلىعىنداعى كورگەن قاسىرەتىن, سول كەزدەگى قازاق باتىرلارىنىڭ ەرەن ەرلىگىن الاش ارىستارىنىڭ بەينەسىمەن ۇشتاستىرىپ, ونى كەيىنگى جاقسىلارىمىزبەن جالعاستىرعانى ەرەكشە نازار اۋدارادى. سۋرەتشى بۇل قادامىمەن بۇكىل جۇرتىمىزدىڭ ارعى-بەرگى تاريحىن سارالاي وتىرىپ, عاسىرلار گالەرەياسىن ءتۇزۋ نيەتى بارىن العا تارتتى. ونىڭ قازىر ىرگەتاسى قالانعانىن, ءبىراز دۇنيەلەردىڭ سالىنىپ قويعانىن دا اتاپ ايتتى. بۇل ەكى كورمە قازاق حالقىنىڭ باسىنان وتكەن نەبىر كەزەڭدەردى بىلدىرۋمەن بىرگە, ولاردى ارقاشان ەستە ۇستاۋ قاجەتتىگىن ساناعا سىڭىرگەنى ءسوزسىز.
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان».
قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا ارنالعان ادەمى شارانى ەلورداداعى ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانا ۇجىمى «حالىق قاسىرەتى جانە تاريح تاعىلىمى» اتتى كىتاپ, « ۇلى دالا تاريحى» دەگەن تاقىرىپتا تالانتتى سۋرەتشى الماس سىرعاباەۆتىڭ سۋرەت كورمەسىن ۇيىمداستىردى.
كىتاپ كورمەسىندە كىتاپحانا قورىنداعى رەپرەسسياعا ارنالعان 200-دەن اسا كىتاپ, جۋرنالدار, وزگە دە باسىلىمدار قويىلسا, ەكىنشى تاقىرىپ اياسىندا سۋرەتشىنىڭ «قارا ورامال», «جانتالاس», «قارالى كوش», «مۇڭلى اۋەن» كارتينالارى, الاش ارىستارى ءا.ءبوكەيحانوۆ, ا.بايتۇرسىنوۆ, م.جۇماباەۆ, ت.رىسقۇلوۆ, ق.دوسمۇحامەدوۆ, ءا.ەرمەكوۆ, وزگە دە تۋىندىلارى قويىلعان.
كورمەنىڭ اشىلۋ راسىمىندە بەلگىلى اقىن داۋلەتكەرەي كاپ ۇلى قۋعىن-سۇرگىن جىلدارىنا تەرەڭدەپ بارىپ, ۇلى اقىن ماعجان جۇماباەۆ تۋرالى ءجاركەن بودەشتىڭ «سەن قارا جەر ەمەسسىڭ, ساتىلىپ كەتەتىن, مەن ماعجان ەمەسپىن, اتىلىپ كەتەتىن, قارا جەر قۇنارلىلىعى ءۇشىن ساتىلدى, ماعجان ساتىلماعانى ءۇشىن اتىلدى», دەگەن ولەڭىن دايەككە كەلتىرىپ, الاش ارىستارىنىڭ ۇلىلىعىنا ءبارىمىزدىڭ دە قارىزدار ەكەنىمىزدى العا تارتتى. ال كىتاپحانا ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى عاليا بوكەي رۋحاني ورتالىقتىڭ ۇلت تاعدىرىنا ارناعان وسىنداي ءىس-شارالارى جىل بويى جالعاسىپ وتىراتىنىنا دايەكتەر كەلتىردى. كورنەكتى عالىم تۇرسىن جۇرتباي قازاق حالقىنىڭ سوڭعى عاسىرلارداعى دەموگرافيالىق كورسەتكىشتەرىنەن مىسالدار كەلتىرىپ, قىزىل قىرعىندار كەزىندەگى ءولىم-ءجىتىمدەردى تىلگە تيەك ەتتى. ونىڭ ءبارىن وزگە كورشى ەلدەرمەن ۇشتاستىرا وتىرىپ جەتكىزدى. ول سونىمەن بىرگە, سۋرەتشى الماس سىرعاباەۆ بەينەلەگەن الاش ارىستارىنىڭ ديدارىنان تىس جەرى قاراقوڭىر بولىپ كەلۋىنىڭ ارعى جاعىندا ولاردىڭ حالىق الدىندا كىناسى جوق, ارى تازا, ءجۇزى جارىق دەگەندى كورسەتىپ وتىرعانىن بايان ەتتى. سول سەكىلدى عالىم ا.قاشقىمباەۆ كورمەگە قويىلعان كىتاپتاردى ءار ازامات وقىپ, وتكەندى ءبىلىپ وتىرۋ كەرەكتىگىن اتاپ ءوتىپ, الاش ارىستارىنىڭ سۋرەتى تەك كورمەدە ەمەس, مەكەمەلەردە, اسىرەسە جوعارى وقۋ ورىندارى مەن مەكتەپتەردەگى ءار سىنىپتا تۇرۋى ءتيىس دەگەن بايلامىن جەتكىزدى. سۋرەتشى جەڭىس كاكەن ۇلى ءارىپتەسىنىڭ ەڭبەكتەرىنە جان-جاقتى توقتالدى. جالپى, سۋرەت كورمەسىنەن اڭعارىلاتىن ءبىر ەرەكشەلىك, قىلقالام شەبەرى قازاق حالقىنىڭ جوڭعار شاپقىنشىلىعىنداعى كورگەن قاسىرەتىن, سول كەزدەگى قازاق باتىرلارىنىڭ ەرەن ەرلىگىن الاش ارىستارىنىڭ بەينەسىمەن ۇشتاستىرىپ, ونى كەيىنگى جاقسىلارىمىزبەن جالعاستىرعانى ەرەكشە نازار اۋدارادى. سۋرەتشى بۇل قادامىمەن بۇكىل جۇرتىمىزدىڭ ارعى-بەرگى تاريحىن سارالاي وتىرىپ, عاسىرلار گالەرەياسىن ءتۇزۋ نيەتى بارىن العا تارتتى. ونىڭ قازىر ىرگەتاسى قالانعانىن, ءبىراز دۇنيەلەردىڭ سالىنىپ قويعانىن دا اتاپ ايتتى. بۇل ەكى كورمە قازاق حالقىنىڭ باسىنان وتكەن نەبىر كەزەڭدەردى بىلدىرۋمەن بىرگە, ولاردى ارقاشان ەستە ۇستاۋ قاجەتتىگىن ساناعا سىڭىرگەنى ءسوزسىز.
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان».
