زۇلمات كەزەڭ

ولار تۋرالى جاستار ءبىلۋى ءتيىس قازاقستان پرەزيدەنتi نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 1997 جىلعى 5 ساۋiردەگi جارلىعىمەن 31 مامىر – ساياسي قۋعىن-سۇرگiن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنi بولىپ جاريالاندى. كەيىن وعان اشارشىلىق قۇرباندارى دا قوسىلدى. مۇنى وتە ورىندى شەشىم دەپ ەسەپتەيمىز. بۇل دا ەلباسىنىڭ سىندارلى ساياساتىنىڭ ءبىر كورىنىسى ەكەنى ءسوزسىز. وسى ەسكە الۋ كۇنى بارشا قازاقستاندىقتاردى وتكەن تاريحىمىزعا باسا نازار اۋدارۋىمىزعا ىقپال ەتەدى. قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ, ولاردىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتۋ – بارلىق قازاقستاندىقتار ءۇشىن وتە ماڭىزدى. وتكەن عاسىردىڭ 20-30-جىلدارى كسرو-دا تۇرعان حالىقتاردىڭ بارلىق وكىلى دە وسى ءبىر قاسىرەتتى كەزەڭدى باستان كەشتى. ياعني, قازاقتار, ورىستار, چەشەندەر, پولياكتار, نەمىستەر, ۋكرايندار جانە باسقا ۇلت وكىلدەرى دە قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىرادى. سول كەزدەگى توتاليتارلىق رەجىم حالىقتى اۋەلى اشتىققا ۇشىراتتى, ودان كەيىن ادامداردى قورلاۋ, قيناۋ جانە اتۋ جازاسىنا كەسۋ ارەكەتتەرىن جۇزەگە اسىردى. ءسويتىپ, ميلليونداعان جان جازىقسىز جاپا شەكتى. مامىر ايىنىڭ باسىندا وڭىرلەرگە ىسساپارمەن بارعانىمدا, ءوزىم قاراعاندى وبلىسىنداعى دولينكا مەكەنىندە بولدىم. ول كەزدە لاگەرلەر وتە كوپ بولعان. دولينكاداعى تۇرمە كەڭەس وداعى بويىنشا ەڭ ۇلكەن لاگەرلەردىڭ ءبىرى ەكەنى انىق. سول تۇرمەدە بۇكىل كسرو كەڭىستىگىنەن اكەلىنگەن, ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان ادامدار نەبىر ازاپتاۋلاردى باستان كەشكەن. بۇگىنگى ۇرپاق تاريحتىڭ قاسىرەتتى جىلدارىن ءبىلىپ ءجۇرسىن دەگەن ماقساتتا بۇرىنعى كومەنداتۋرا عيماراتىندا مۇراجاي جاساقتالدى. بۇل كەشەننىڭ اشىلعانىنا ءۇش جىل تولدى. جىل سايىن مامىر ايىنىڭ سوڭعى كۇندەرى وندا ءىس-شارالار وتەدى. مۇراجايعا كىرگەن كەزدە ءبىز وتكەن تاريحىمىزدى, قاسىرەتتى جىلداردى ۇمىتپاۋىمىز كەرەك ەكەنى تۋرالى قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە داۋىس كۇشەيتكىش ارقىلى قازاقستان پرە­زيدەنتi ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ءسوزى بەرىلەدى. مۇراجاي سول تۇستاعى جازىقسىز ادامدارعا جاسالعان قىلمىستاردان كورىنىس بەرەدى. ءبىز ۇلكەن ءارى ەر ادام بولساق تا, جانتۇرشىگەرلىك كورىنىستەردى كورگەندە, جۇرەگىمىز سىزداپ, كوزىمىزگە ەرىكسىز جاس الدىق. مۇراجايدا بالالاردى انالارىنان ايىرىپ جاتقان كورىنىستەر بار. ولاردى بالالار ۇيىنە تاپسىرعان, كىشكەنتايلارىنان اتا-انالارىڭ «قىلمىسكەر», «حالىق جاۋى» دەپ ءسىڭىرىپ, ولاردان باس تارتۋعا ۇيرەتكەن. سۇمدىق وقيعالاردىڭ بولعانىن كوز الدىڭا الىپ كەلەتىن جادىگەرلەر بار. قۋعىن-سۇرگىن جىلدارى جاپا شەككەن ادامداردىڭ تراگەديالىق تاعدىرى بەينەلەنگەن. مۇراجايدىڭ جەرتولەسىنە ءتۇسىپ كورسەڭ دە, ازاپتى جىلداردىڭ سارىنىن ەستىگەندەي بولاسىڭ. اشتىق جىلدارىنىڭ دا قورقىنىشتى فوتوسۋرەتتەرى بار. بۇل – بۇرىنعى كەڭەس وداعى كەڭىستىگى بويىنشا بىردەن-ءبىر مۋزەي. وعان ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىنەن, شەتەلدەردەن مەيماندار كەلىپ كورەدى. سول جىلدارى مىناداي ءبىر وقيعا بولعان ەكەن. سوتتالعانداردى تۇرمەگە الىپ كەلە جاتقاندا, جەرگىلىكتى قازاقتار ولارعا اق تاستار لاقتىرىپتى. ولاردى ايداپ كەلە جاتقان كۇزەتشىلەر: «كوردىڭدەر مە, «حالىق جاۋلارى» رەتىندە سەندەردى جەرگىلىكتى تۇرعىندار دا جەك كورەدى», دەپتى. ال بىراق تا سوتتالعاندار الگى تاستى قولدارىنا الىپ, ءدامىن تاتىپ كورسە, ول كادىمگى قۇرت ەكەن. ونى باسقاشا بەرسە, كۇزەتشى تارتىپ الار ەدى جانە «حالىق جاۋلارىنا» كومەكتەستىڭ دەپ وزدەرىنە جالا جاباتىنى بەلگىلى. سوندىقتان جازىقسىز جاپا شەككەندەرگە كومەك قولىن سوزعان جەرگىلىكتى تۇرعىندار تاس لاقتىرعانداي ەتىپ, قۇرتتى بەرگەن ەكەن. بۇل دا قازاق حالقىنىڭ مەيىرباندىعىن, كوپتەگەن ادامداردى اجال اۋزىنان الىپ قالعاندىعىن كورسەتەدى. مۇنىڭ ءبارى ۇلكەن تاريح. مۇراجاي كەشەنىن ءبىر كۇندە ارالاپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس. ءوزىم ەكى مارتە بولدىم. اۋىر كورىنىستەر جانىمدى سىزداتتى. مۇراجاي شىندىققا سايكەس جاسالعان. فوتوسۋرەتتەر, ادامداردىڭ ۇستاپ-تۇتقان زاتتارى ساقتالعان. جازاعا تارتىلعانداردىڭ قانداي جاعدايدا ءومىر سۇرگەنىن ءوز كوزىڭمەن كورەسىڭ. توسەك-ورىندارى, ىشىنە قامىس تولتىرىلعان ماتراس, ول موشەك تىگەتىن ماتامەن قاپتالعان. ماردىمسىز تاماق ىشكەن. سولاي بولا تۇرا, ەگىن وسىرگەن, جەمىس-جيدەك ەككەن, مالدى اسىلداندىرۋمەن دە اينالىسقان. ويتكەنى, وندا كوپتەگەن عالىمدار بولعانى انىق. قازاقتىڭ اق باس سيىرىن سوندا وسىرگەن. بيدايدىڭ جاڭا سورتتارىن ويلاپ تاپقان. ولاردى قانشاما قورلاسا دا, ەلدىڭ دامۋى ءۇشىن قىزمەت جاساعان. مەن بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ سول مۇراجايدى ءوز كوزدەرىمەن كورۋىنە كەڭەس بەرەر ەدىم. اتالارى­مىزدىڭ قاسىرەتتى جىلداردى باستان كەشكەنىن جاستار ءبىلۋى ءتيىس. جالپى, ومىردە ادامداردىڭ قىرى­لۋىنا الىپ كەلەتىن تابيعي جانە باسقا دا اپاتتار ورىن الادى. سونىمەن قاتار, ادام قولىمەن جاسالعان تراگەديا­لار بولادى. 1930-جىلدارى باستالعان ساياسي قۋعىن-سۇرگiن ميلليونداعان ادامداردى, ۇرپاقتار بۋىنىن جويىپ جىبەرۋگە الىپ كەلگەن گەنوتسيد ەكەنى داۋسىز! قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ۇلتتاردى ودان سايىن بىرىكتىرە ءتۇستى جانە الگىندەي قاسىرەتتەردىڭ بولماۋىنا ىقپال ەتەدى. اندرەي بەگەنەەۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, «نۇر وتان» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى.