تاۋقىمەتكە تولى تاعدىر

تاريحي دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, ءحىح عاسىردىڭ الماعايىپ تۇسىندا, اۋليەاتا وڭىرىنە ەرەكشە ەڭبەگى سىڭگەن, بىرەگەي تاريحي تۇلعا – باتىربەك داتقا ەكەنىن اڭعارۋعا بولعانداي. وڭتۇستىكتە بيلىكتە بولعان كەزەڭىندە ول حالىقتىڭ تۇرمىس جاعدايىن جاقسارتىپ, بەيبىت ەڭبەك ەتىپ, سالت-ءداستۇرىن, ءدىنىن ساقتاپ قالۋ جولىندا ولشەۋسىز ەڭبەك ءسىڭىردى. بۇرىندارى جەرگىلىكتى حالىق شاشىراڭقى وتىرىپ, وزدەرى ازىق-ت ۇلىك وندىرمەي, يران, وزبەك, ت.ب. ەلدىڭ ساۋداگەرلەرىنەن قىمبات باعاعا ساتىپ الاتىن بولعان. جاعدايلارى تومەن وتباسىلارى اشقۇرساق بولىپ كۇن كورەتىن. ءار جەردە كوشىپ-قونىپ كۇنەلتەتىن. باتىربەك داتقا وڭتۇستىك ءوڭىر حالقىنىڭ وسى تاۋقىمەتىن جەڭىلدەتىپ, ومىرلەرىنە وزگەرىس ەنگىزگەن جاڭاشىل ادام. وزبەك جۇرتىنان قۇرىلىسشىلار الدىرتىپ, تام سالدىرتىپ, جەرگىلىكتى حالىقتى اۋىل اۋىل ەتىپ قونىستاندىرعان. ەكىنشى ەرەن ەڭبەگى جەرگىلىكتى حالىقتى ۇيىمداستىرىپ, كانالدار قازدىرتىپ, توعاندار سالدىرتىپ, سۋلاندىرۋ جۇيەسىن ەنگىزتىپ, وڭىردە ەگىنشىلىكتى دامىتۋ دەر ەدىك. جەرگىلىكتى حالىق سول ارقىلى ازىق-ت ۇلىگىنە كەرەك ەگىندى وزدەرى ەگىپ, باپتاپ, كۇزدە جيناپ الىپ, اشتىق ازابىنان قۇتىلدى. باتىربەك داتقا تەكتى اتا­نىڭ ۇرپاعى. ۇلى اتالارى ەستى, قاراباتىر, شىنەت باتىر بي بولعان كىسىلەر. قاراباتىر تولەبيدىڭ تۋعان كۇيەۋبالاسى بولسا, شىنەت اتاسى بي, ءوز اكەسى اتاقتى قولباسشى رىسبەك باتىر – سيقىم رۋىنىڭ ۇرانىنا اينالعان تۇلعا. جوڭعار شايقاسىندا جاۋىنگەرلەر: «رىس­بەك, رىسبەك!» دەپ ۇرانداتىپ شىعاتىن بولعان.ول ادىلدىگىمەن, ادالدىعىمەن تانىل­­­عان. حالىقتى رۋعا بولمەگەن. وسى­سىمەن ەل ەسىندە ماڭگىلىك ساقتالىپ كەلەدى. تاريحي تۇلعانىڭ ادىلدىگىن ەلىنە, حالقىنىڭ تۇرمىس-جاعدايىن جاقسارتۋداعى جاساعان ەڭبەكتەرىن ەستىگەن وزگە وڭىرلەردەگى اعايىندار ونىڭ قول استىنا كوشىپ كەلىپ, تۇرمىستارىن تۇزەپتى. با­­تىربەك داتقا كوشىپ كەلگەن اعا­يىن­دارعا جەر ءبولىپ, الدارىنا مال سا­لىپ, اۋىل ەتىپ ورنالاستىرادى ەكەن. باتىربەك داتقانىڭ قازدىرتقان كانالدارىن, توعاندارىن حالىق ءالى دە پايدالانۋدا, ەل يگىلىگىنە جاراۋ­دا. بۇل كانالدار مەن توعاندار: سايرام اۋدانىنىڭ قارابۇلاق, قايناربۇلاق, تۇلكىباس اۋدانىنىڭ بادام, جۋالى اۋدانىنىڭ كۇرەڭ­بەل جانە قوڭىرتوبە اۋىلىنداعى توعان­دار سورابى ەدى. ال تالاس اۋدا­نىنداعى كوكتال, قىزىلاۋىت توعاندارى ءالى جاقسى ساقتالعان. حالىق جادىنان شىعارماي, داتقا كانالدارى مەن توعاندارى دەپ اتايدى. كوكتال توعانى جانىندا ساناتوري قونىستانعان, باۋ-باقشالى نۋ ورمان. وسى كوكتال توعانىن كوپ جىلدار كۇتىپ, جان-جاعىنا جەمىس اعاشتارىن, تالدار ەگىپ, باپتاپ, كۇزەتكەن باتىربەك داتقانىڭ نەمەرەسى, كەزىندە ۇزاق جىلدار بولىس بولعان ماقۇلبەك ەكەن. كەزىندە بايگەنىڭ الدىن بەرمەگەن اتى جەر جارعان «قارا ات» وسى ماقۇلبەك بولىستىكى. قاسيەتتى داتقا بابامنىڭ سالدىرتقان توعانىن جانە مەشىتىن تاستاپ (مەشىت تە سالدىرتقان) ەشقايدا كەتپەيمىن دەپ ءۇرىم-بۇتاعىمەن ءبىر اۋىل بولىپ, دۇنيەدەن وتكەنشە, كوكتالدا ءومىر كەشىپتى. باتىربەك داتقانىڭ ەل جادىندا ەرەكشە ساقتالعان تاعى ءبىر تاريحي ەڭبەگى بار. ول – جەرگىلىكتى حالىقتىڭ دىنسىزدەنۋىنە جول بەرمەي, سالت-ءداستۇرىن ساقتاۋىنا, ءتىلىن قادىر تۇتۋىنا قوسقان ۇلەسى ەدى. ورىس وتارشىلدارىنىڭ وڭتۇستىك وڭىرگە كەلەتىنىن ەرتە سەزگەن كەمەڭگەر, الدىن الا قامدانىپ تاشكەنت, سامارقان قالالارىنان قۇرىلىسشىلار, مەشىتكە قاجەتتى زاتتاردى الدىرتىپ ءوڭىردىڭ بىرنە­شە ەلدى مەكەندەرىنە ساۋلەت­تى مەشىت-مەدرەسەلەردى سايرام اۋدا­نىنىڭ قايناربۇلاق, قارابۇلاق ەلدىمەكەندەرىنە, جۋالى اۋدا­نى داتقاساز ء(وزىنىڭ مەكەنجايى), قوش­قاراتا اۋىلىنا, تالاس اۋدانىنىڭ كوكتال, قىزىلاۋىت اۋىلدارىنا سالدىرتادى. مەشىت-مەدرەسەلەردە جينالعان حالىققا, جاستارعا, ءدىني ساۋاتى جوعارى يمامدار ۋاعىز­­­دار ايتىپ, ءبىلىم بەرىپ, ساۋات­تارىن كوتەردى. وسىنداي جەدەل قولعا الىن­عان يگىلىكتى ىستەر­دىڭ ءناتي­جە­سىندە پاتشالىق رەسەي ميس­سيو­­­نەر­لەرىنىڭ جولىنا توسقاۋىل قويا­دى. باتىربەك داتقانىڭ تاريحي ەڭبەگى باعالانۋىن جەرگىلىكتى حالىق, زيالى قاۋىم وكىلدەرى كوپ جىلدان بەرى بيلىك وكىلدەرىنەن ءوتىنىپ كەلەدى. بۇل تۋرالى بىرنەشە رەت بەلگىلى عالىم, ابايتانۋشى مەكەمتاس مىرزاحمەتوۆ باستاعان ازاماتتار مەرزىمدىك باسىلىمداردا ماقالالار جاريالادى. جۋالى اۋدانىنا 2012 جىلى اكىم بولىپ كەلگەن باتىربەك قۇلەكەەۆ سونداي وتىنىشتەرگە سەرگەك قاراپ, ءوزى باس بولىپ, حالىقتى ۇيىمداستىرىپ, 1928 جىلى كوممۋنيستەر قيراتقان تاريحي تۇلعانىڭ كۇمبەزىن قايتا تۇرعىزدى. باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا اۆتوماگيسترال بويىنا, اۋدان ورتالىعىنا, توبە باسىنا ءزاۋلىم دە ساۋلەتتى ەسكەرتكىشى ورناتىلدى. ەسكەرتكىش پەن كۇمبەزدىڭ اشىلۋ سالتاناتى 2012 جىلى 24 قازاندا ءوتىپ, قازاقستاننىڭ بارلىق وڭىرلەرىنەن, استانا, الماتى, شىمكەنتتەن كەلگەن عالىمدار, جازۋشىلار, تاريحشىلار قاتىسقان عىلىمي كونفەرەنتسيا بولدى. ارتىنان ارنايى اس بەرىلدى. وسى ءىس-شارالاردىڭ وتكەنىنە ەكى جىل وتسە دە, تاريحي تۇلعانىڭ تاريحي ەڭبەگى ءالى دە تولىق ءوز دارەجەسىندە ەلەنبەي كەلەدى. اتاقتى باتىر ب.مومىش ۇلى جازۋشى مامىتبەك قالدىباەۆپەن بولعان سۇحباتىندا «وڭتۇستىك وڭىردە وتكەن عاسىردا ەل بيلىگىندە باتىربەك داتقا بولعان, دانىشپان, كەمەڭگەر, ستراتەگ. كەيبىر وسەك­شىلەر بايزاق داتقانىڭ ءولىمىن باتىربەك داتقادان كورەدى, قوقان­­­دىقتارعا جۇمساعان سول كىسى دەپ, وتتاپتى, بايزاق داتقا قايعىلى قازاعا ۇشىراعاندا باتىربەك داتقا الدىنا 50 جىلقى 500 باس قوي سالىپ, نوكەرلەرىمەن «وي باۋىرىمداپ» دەپ ەگىلىپ, باتا جاساعان قاسيەت يەسى» دەگەن. بۇل سۇحبات م.قالدىباەۆتىڭ «بايدىبەك بابا» ارمانى كىتابىندا جاريالانعان. ءيا, باتىربەك داتقانى بايزاق داتقانىڭ ولىمىنە كىنالى دەگەندى تاراتۋشىلار بولعان. بىراق عالىم د.دانياربەكوۆتىڭ تاشكەنت ارحيۆىنەن, گەنەرال چەرنياەۆتىڭ سوعىس مينيسترىنە جازعان قۇپيا حاتىن وقىمىستى م.مىرزاحمەتوۆ باستاعان ازاماتتار ماقالالار جازىپ («ەگەمەن قازاقستان», 28 مامىر 2010 جىل جانە 7 ماۋسىم 2012 جىل) رەسپۋبليكالىق گازەتتەردە­ جاريا­لادى. سول ماقالادا گەنەرال­ چەر­نياەۆ­تىڭ بايزاق داتقا­نى قوقان­­­دىقتارعا كەلىسسوز جۇرگى­زۋگە­ ءوزى جۇمساپ قايعىلى قازاعا ۇشىرات­قانىن, ونى داتقاعا جاپقا­نى ءاش­كەرە بولدى. ال بىزدەر 150 جىل بويى نەگىزسىز سوزگە سەنىپ كەلدىك. وڭتۇستىك ءوڭىر حالقى XVIII عاسىر­دىڭ باسىنان, ءحىح عاسىردىڭ ورتا­سىنا دەيىن قوقاندىقتاردىڭ ىقپا­­لىندا بولعانى تاريحتان ءمالىم. باتىربەك داتقا دا بايزاق, ساپاق, شوقاي داتقالارمەن بىرگە قوقان حاندىعىندا قىزمەت جاساعان. ءبىر ەلگە وتار بولۋ ارينە قيىن. بىراق وتارشىلداردىڭ وسال تۇستارىن تاۋىپ, ەلىن, حالقىن نەبىر قيىندىقتاردان اشتىققا ۇرىندىرماي, قىرعىنعا ۇشىراتپاي امان الىپ شىعۋدا, باتىربەك داتقانىڭ كورەگەندىگىن, كەمەڭگەر, شەبەر ساياساتكەر, پاراساتتى ەل بيلەۋشى بولعاندىعىنا تاريح كۋا. داتقانىڭ كورەگەندىگى, الدىن الا بولجاي بىلەتىن قاسيەت يەسى ەكەندىگىن كوپ جىلدار وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا اۋدان باسقارعان, وبلىس باسشىلارىنىڭ ءبىرى بولعان, تاريحتان حابارى مول, جازۋشى ءابجاپپار جىلقىشيەۆتىڭ «داۋىلدان كەيىنگى جورىقتار» اتتى كىتابىن وقىساڭىز كوزىڭىز جەتەدى. وڭتۇستىك وڭىرگە چەرنياەۆ باسقارعان ورىس ەكسپەديتسياسى بەت العاندا, داتقالار باس قوسىپ, نە ىستەيمىز دەپ اقىلداسادى. وسى باسقوسۋدا وزگە داتقالار ورىس اسكەرلەرى كۇشتى, ولارعا باعىنايىق دەپ شەشكەندە, باتىربەك داتقا ولار حالقىمىزعا اپات الىپ كەلەدى, جات ءدىن, مەن مۇسىلمانمىن, ءدىنىمدى ساتپايمىن, حالقىممەن بىرگە بولامىن دەپ اشىق ايتقان كورىنەدى. قوقان حاندىعى قايىس نوقتا, ءوز-وزىمىزگە كەلگەندە ونى ءۇزىپ تاستاۋعا بولادى, ونىڭ ۇستىنە بۇل حاندىقتا قازاقتار باسىم, ال جات دىندىلەردىڭ نوقتاسى تەمىر, ونى سىپىرىپ تاس­تاۋ وتە قيىن دەپتى دەلىنەدى سول القالى وتىرىستا. تاريحي تۇلعانىڭ ايتقان كورەگەندىك وسيەتى كەيىن اينىماي كەلدى ەمەس پە؟ تاريحي دەرەكتەرگە جۇگىنسەك قوقان حاندىعىنىڭ 60 پايىزدان استامىن قازاقتار قۇراعان. قازاق بيلىكتە دە باسىم بولعان. ونىڭ بارلىق سالاسىندا قىزمەت ەتكەن. قىپشاق مۇسىلمانقۇل قوقان حاندىعىنىڭ باس قولباسشىسى قىزمەتىن اتقارعان. باتىربەك دات­­­قانى كىنالايتىنداردىڭ ءبىر توبى, قوقان حاندىعىندا ۇلكەن لاۋازىمدى كىسىمەن قۇداندالى بولعان, سول سەبەپتى بارلىق ارتىقشىلىقتى يەلەنگەن دەيدى. دۇنيەدەن ءوت­كەن كونەكوز قاريالاردىڭ ايتۋىن­شا, باتىربەك داتقا قوقان حاندىعىندا ۇلكەن لاۋازىم يەسى بولعان ءوزىمىزدىڭ قازاعىمىز قىپشاق, جوعارىدا ايتقان مۇسىل­مانقۇلمەن قۇدا بولعان. مۇسىل­مانقۇل دا, باتىربەك داتقا دا قازاقتاردىڭ مۇددەسىن قورعاعان تاريحي قايراتكەرلەر. قوقان حانى تاعايىنداعان داتقالاردىڭ بارلىعى قازاقتىڭ بەدەلدى رۋباسىلارى ەدى. اسكەري قۇرامدا 70 پايىز قازاق ساربازدارىنان قۇرالعان. بۇل مالىمەتتەر جازۋشى, جۋرناليست ماقۇلبەك رىسداۋلەت جاريالاعان ماقالادا ناقتى ايتىلعان. جوعارىدا ايتتىق, باتىربەك داتقانىڭ تاريحي ەڭبەگىنە لايىقتى باعاسىن بەرەتىن ۋاقىت كەلدى. زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ ءوتىنىش-تىلەكتەرى ەسكەرىلىپ تاريحي تۇلعانىڭ ەسىمى ءوزى تۋىپ-وسكەن كۇرەڭبەل ەلدى مەكەنىنە, اۋدان ورتالىعىنداعى ورتا مەكتەپكە, تاراز قالاسىنىڭ ءبىر كوشەسىنە بەرىلىپ, ساۋلەتتى ەسكەرتكىش بەلگىلەر تۇرعىزىلسا دەگەن تىلەك بار. وزىمىزگە تارشىلىق تانىتقانمەن, وزگەگە كەڭدىگىمىز بار. ول دا ءجون شىعار. دەگەنمەن, وزىمىزگە دە كوڭىل بولسەك ەكەن. مىسالى, جۋالى اۋدانىنىڭ ورتا­لىعى ب.مومىش ۇلى اۋى­لىن­داعى 80 جىلدىق تاريحى بار № 1 گيمنازيا ءالى كۇنگە دەيىن قى­زىل كوممۋنيست سەرگو وردجونيكيدزەنىڭ اتىندا. رەسەي مەملەكەتى لەنين, كاليني, ت.ب. كوسەمدەردىڭ ءبىرازىنىڭ ەسىم­دەرىن باياعىدا قالا, ەلدى مەكەن, مەكتەپتەردەن الىپ تاستاعان. بىزدە سەرگو وردجونيكيدزە ەسىمىن ءالى ارداقتاۋدامىز. وسى گيمنازياعا باتىربەك داتقانىڭ ەسىمى بەرىلسە, قانە. ءبىزدىڭ وسى تىلەكتەرىمىزدى قالا, وبلىس باسشىلىعى ەسكەرىپ, تاريحي تۇلعانىڭ ەڭبەگى لايىقتى باعاسىن الادى دەپ سەنەمىز. قالدىبەك بولەەۆ, تاراز مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قابىلانبەك مەيىربەكوۆ, اگرونوم. تاراز.