كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
ويتكەنى «ادامنىڭ جان قۋاتتارىن جەتىلتۋگە, اقىل كوزىنىڭ شاراسىن ۇلعايتۋعا», «جۇرتىن, ايبارىن بەرەكەلى, ايبارلى قىلۋعا» قابىرعالى قالامگەردىڭ تاريحي دەرەكتەر نەگىزىندە جازىلعان تۋىندىلارى ۇلتتىق, پاتريوتتىق, ستراتەگيالىق يدەيالارعا باي.
مىڭجىلدىقتاردىڭ ەمىس-ەمىس جاڭعىرىعىن, داۋىسىن ەستىپ, دايەكتىلىكپەن قورىتىپ جەتكىزگەن, سانداعان داۋىرلەردى اۋقىمدى وقيعالارىمەن, جويقىن قان كەشۋلەرىمەن, داڭقى مەن ابىرويى جەر جارعان قاھارمان قاعانداردىڭ, ءباھادۇر تۇلعالاردىڭ الاپات, تولىمدى ءىس-قيمىلدارىمەن, سونىمەن قاتار كۇنشىعىسىندا سارىتەڭىز, كۇنباتىسىندا قاراتەڭىز, وڭ جاعىندا حۋانحە مەن ءامۋداريا, سولتۇستىگىندە مۇزدى مۇحيت اراسىن جايلاعان كوك تۇرىكتەرى يمپەرياسىنىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي, مادەني تاريحىن ورحون بىتىكتاس جازۋلارى مەن قىتايدىڭ چجوۋ, ءسۇي پاتشالىقتارىنىڭ اۋلەتتىك جىلنامالارى نەگىزىندە مۇقيات سالىستىرا زەردەلەپ, ناقتى, جاندى ايعاق-دەرەكتەرمەن سويلەتكەن كارى تاريحتىڭ تامىرشىسى انەس سارايدىڭ شىعارماشىلىق تۇلعاسى, كوزقاراسى, پايىمداۋ مادەنيەتى «كوك تۇرىكتەرى» دەيتىن ەڭبەگىندە جارقىن كورىنىس تاپقان. مۇندا كوك تۇرىكتەرىنىڭ (اشينا ۇرپاقتارىنىڭ) وركەنيەتى, اتا-تەك شەجىرەسى, مەملەكەت باسقارۋ جۇيەسى, تۇرمىس-سالتى, شارۋاشىلىق-كاسىبى, ميفولوگيالىق دۇنيەتانىمى, قورعانىس قابىلەتى, ياعني اسكەرى, قولدانعان قارۋ-جاراقتارى, ءالفاۆيتى, قالا, قامال سالۋ مەن مونۋمەنتالدى ءمۇسىن ونەرى, اسپان دەنەلەرىنىڭ قوزعالىسى تۋرالى ۇعىم-تۇسىنىكتەرى, جارتاس گرافيكاسى, قاعاندىقتىڭ رۋ-تايپالىق قۇرامى, تۇرىك قاعاندىقتارىنىڭ تاريحى ۇشان-تەڭىز دەرەكتەر نەگىزىندە تالدانادى. بۇل ورايدا تۇرىك قاعاندىعى تاريحىنداعى بۇمىن (551-552جىلدار), ىستەمي (552-576 جىلدار), مۇقان (553-572 جىلدار), تاسپار (572-583 جىلدار), ءسىبىر قاعان (609-619 جىلدار), ەلتەرىس قۇتلىق قاعان (682-692 جىلدار), بويلا باعا تارحان تونۇقۇق (682-726/727 جىلدار), قاپاعان قاعان (692-716 جىلدار), بىلگە قاعان مەن كۇلتەگىن (716-734 جىلدار) زامانى بىلگىرلىكپەن, تەرەڭدىكپەن سيپاتتالعان. ۇباق-شۇباق عاسىرلارداعى تۇرىك دۇنيەسىندەگى شىرقاۋلار, قۇلدىراۋلار, ارباسۋلار تاريحيلىقپەن كورسەتىلگەن, بايىپتىلىقپەن باجايلاپ باياندالعان.
تاريحي-عۇلامالىق زەردە كوزىمەن تاريحي-شەجىرەلىك دەرەكتەرى مەن تاريحتىڭ كوركەمدىك فيلوسوفياسىن دۇرىس قولدانا ءبىلۋ ءارى لايىقتى ءتۇيىن ءتۇيۋ – پروفەسسور انەس سارايدىڭ «كوك تۇرىكتەرى» كىتابىنىڭ باستى سيپاتى. ول ارحەولوگيا, پالەوسەمانتيكا, ەتنوگرافيا, ەتنولينگۆيستيكا, پسيحوسوماتيكا, ميفولوگيا, انتروپولوگيا, ارحايكالىق مادەنيەت, سانا ەتنوگەنەزى, ءدىن, فولكلور, ويلاۋ فەنومەنولوگياسى ءتارىزدى عىلىمداردىڭ سونى جاڭالىقتارىن ورەلى پىكىر-توپشىلاۋلارىنا ارقاۋ ەتىپ ورىستەتەدى, لوگيكاعا باعىندىرادى. ءبىلىمپاز انەس ساراي الەمدىك داڭققا يە ايگىلى م.قاشقاري, ۆ.ك.ميۋللەر, ە.شاۆاني, حامەلتون, گ.ي.رامستەد, ا.لەكون, يۋ.نەمەت, ك.سيروتوري, چيان چجۋميان, ن.ح.وركۋن, مينورسكي, پ.م.مەليورانسكي, ۆ.ۆ.بارتولد, ا.ن.سامويلوۆيچ, س.ە.مالوۆ, ل.ن.گۋميلەۆ, ۆ.ۆ.رادلوۆ, ۆ.تومسون جانە ت.س.س. تۇركىتانۋشى-وقىمىستىلاردىڭ ءتۇيىندى تۇجىرىمدارىن تەمىرقازىق ەتىپ وتىرادى.
انەس ساراي قىتاي جىلنامالارىندا كوك تۇرىكتەرىنىڭ تاريحىنا قاتىستى «عارىپ بالا مەن ءبورى انا» حيكاياسىنىڭ ءتورت نۇسقاسىنىڭ ءماتىنىن تۇتاسىمەن كەلتىرىپ, مازمۇن-مانىمەن تانىستىرعاندا ەجەلگى ء«بورى» ۇعىمىنىڭ مۇنان سوڭ «وعىز-نامە» داستانىندا (ياعني ء«تاڭىر ءبورىسى» دەيتىن ماعىنادا), سونان سوڭ ماحامبەت تولعاۋىندا («يساتايدىڭ بارىندا, ەكى تارلان ءبورى ەدىم») ءبورىنىڭ بالاماسى رەتىندە ساۋلەلەنگەن. ءداستۇر قۋاتى دەگەن وسى.
ءبورى توتەمى جايىنداعى اڭىزدار, نەگىزىندە, سەگىز قيىر شارتاراپقا تاراعان. ال بالا ەمىزىپ تۇرعان ءبورى-انا ءمۇسىنى ب.د.د. V عاسىردان بەرى ءريمنىڭ كاپيتوليا مۋزەيىندە ساقتالعان. سەبەبى قانداي؟ اڭىزدىڭ دەرەكتەرىنە جۇگىنسەك, ەترۋسكىلەردىڭ كوسەمى ەنەت باتىردىڭ ۇرپاعى رومۋل مەن رەم ەگىز. امۋليا پاتشا ەگىز سابيلەردى سۋعا اعىزىپ جىبەرسە دە, تاعدىردىڭ بۇيرىعىمەن ءبورى-انا ەمىزىپ ەر جەتكىزەدى. قىسقاسى, ەترۋسكىلەر – باتىس تۇرىكتەرى. بۇلاردى كاسپي تەڭىزىنىڭ تەرىستىگىنەن اكەلگەن ەنەي باتىر.
ءبورى تەكتى اشينا تۇرىكتەرىنىڭ تەمىر بالقىتقانى, قولونەر كاسىبىن دامىتقانى, قارۋ-جاراق جاساعانى, اڭشىلىق, باقتاشىلىق تىرشىلىگى, رۋحاني ءومىرى مەن دانالىق ونەگەسى, قىز ايتتىرۋ, كەلىن ءتۇسىرۋ, تۇرمىس-سالت جىرلارى, جەرلەۋ راسىمدەرى, قالالىق مادەنيەتى, ۇلتتىق ويىندارى ەگجەي-تەگجەي تۇسىندىرىلگەن. اسىرەسە تۇرىكتىڭ تۇلعاسى جونىندەگى افراسياب پاتشانىڭ مىنا ءبىر كەرەمەت پىكىرىن كەلىستى كەلتىرگەن: «تۇرىك ءوز ەلىندە جۇرگەندە باقالشاق قاۋىرسىنعا جاسىرىنعان مارجان سياقتى, ونىڭ قادىر-قاسيەتىن تانىپ, باعالاپ جاتپايدى, ال ول باقالشاقتان سىرتقا شىققاندا باعاسى ەسەلەپ ارتىپ, پاتشالار ءتاجى مەن سۇلۋلاردىڭ مويىن, قۇلاقتارىن بەزەندىرەتىن اسىلعا اينالادى».
تۇرىكتەردىڭ مەملەكەت باسقارۋ جۇيەسىندە 28 لاۋازىم دارەجەسى بارىن ءارى ارقايسىسىنىڭ مىندەتى مەن قىزمەتىن سارالاپ انىقتايدى. سونداي-اق اسكەري ونەر تاريحىنداعى قارۋ-جاراقتاردىڭ تۇرلەرىنە دە سيپاتتاما بەرىلەدى.
تۇرىكتەردىڭ عارىشتىق ۇعىم-تۇسىنىكتەرى, قۇلشىلىق جاساۋ, قۇرباندىق شالۋ, جەر, سۋ, بابا رۋحتارعا سالاۋات ايتۋ, دۇعا تىلەۋ, ءدىني جورالارى كەڭىنەن كەمەل بايىپتالادى. ءبىر عاجابى – كۇنشىعىستان كۇنباتىسقا كوسىلگەن ەۋرازيا جوتاسىنداعى ءتورت بۇرىشتى جۇمباق كەستە جايى تاڭداي قاقتىرماي قويمايدى. انەس ساراي بۇل ورايدا: ء«تورت بۇرىشتى كەستە – ءتورت ب ۇلىڭدى, ءبىر-بىرىنە كيگىزىلگەندەي ءۇش ءتورتبۇرىش – ءۇش قات اسپاندى, ورتاداعى ءادجى (كرەست) ءتاڭىردى بەينەلەپ تۇرعان ىسپەتتى. كەستەنىڭ جاسى – كەيىنگى پالەوليت ءداۋىرى دەپ بەلگىلەنۋى – الەمنىڭ جارالۋى تۋرالى وسىناۋ عارىشتىق تۇسىنىك ەجەلگى وڭتۇستىك ءسىبىر جۇرتىنىڭ نانىم-سەنىمىنىڭ قاينار كوز باستاۋى بولعانىنا مەڭزەيدى» دەپ جازادى. راسىندا, ورحون جازۋىنداعى تۇرىكتەردىڭ دۇنيەنى قالايشا قابىلدايتىنى مەن جۇمباق كەستەدەگى وي سارىندارى ۇندەس.
وركەنيەت تاريحىندا تۇرىكتەردىڭ بەينەلەۋ ونەرى (كەرەمەت شەبەرلىكتىڭ ۇلگىسىندەي تۋ, جالاۋ, بايراق سياقتى مەملەكەتتىك رامىزدەرى) مەن جازۋلارى حاقىندا بىلگىرلىكپەن وي وربىتەدى. ماسەلەن, 545-630 جىلداردا تۇرىك قاعاناتى داۋىرىندەگى 1) بۇعىتى كەشەنى – سوعدى تىلىندە, قاراعول كەشەنى – قىتاي تىلىندە, يدەر كەشەنى – براحمي تىلىندە قاشالىپ جازىلعان. ب.ز.د. ەسىك قورعانىنداعى جازۋ كونەۇندىلىك كحاروشتحي ءالىپبيى نەگىزىندە تۋعان ساق جازۋى ەكەن. دەمەك ب.د.د. VI-IV عاسىرلاردا ىلە القابىندا تىرشىلىك جاساعان كحاروشتحي بىرلەستىگىنىڭ جۇرناعى «قارا شور» اتانعان-دى. بۇل كحاروشتحي جازۋى – دراۆيد تۇرىكتەرىنىڭ يگىلىگى.
تانىمپازدىق قابىلەتى, اقىل-وي تارازىسى, پاراسات-پايىمى جوعارى ءا.سارايدىڭ وسىناۋ زەردەلى تولعامدارىندا كوك تۇرىكتەرىنىڭ دۇرىلدەپ-كۇركىرەپ وتكەن داۋىرلەرى, الىپ, بىلىكتى قاعانداردىڭ تەلەگەي تاجىريبەسى, تاكتيكاسى مەن ستراتەگياسى, بارلاۋشىلىق, اسكەري ونەرى, ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناسى, ساياساتكەرلىگى, بيلىك عيبراتناماسى, پاتريوتتىق ويلارى (مىسالى, ىستەميدىڭ ۆيزانتيا يمپەراتورى يۋستينگە تۇرىك تىلىندە حات جازۋى) تولىق, جان-جاقتى اڭگىمەلەنگەن.
مۇندا ۇلى قاعانداردىڭ ويشىلدىق, شەشەندىك تاپقىرلىعىنا, سەس سوزىنە جارقىن دالەل رەتىندە ىستەميدىڭ ۇلى تۇرىكسانفتىڭ ۆيزانتيالىق ەلشى ۆالەنتينگە: ء«بىر وتىرىك ايتۋ ءۇشىن ون تىلدە سويلەيتىن ريمدىك ەكەنسىڭ عوي» دەپ, ون ساۋساعىن اۋزىنا اپاردى» دەگەنىن مەناندر پروتەكتور جازىپ قالدىرعان.
زەرتتەۋشىنىڭ «سيح», «تۇرىك», «كوكتىڭ ۇلى» دەيتىن ەتنولوگيا مەن ەتنولينگۆيستيكاعا قاتىستى توپشىلاۋلارى دا, باسمىل-ارعىندار, ارگيپپەيلەر مەن «الپامىس» ەپوسىنداعى 13 سيۋجەتتىڭ گومەردىڭ «وديسسەياسىندا» قايتالانۋى حاقىندا ايتقان پىكىرلەرى دە قىزىقتى.
جيناقتاي ايتقاندا, كوك تۇرىكتەرىنىڭ رۋحانياتى: تاريحى, جازۋ-سىزۋ ونەرى, ۇلتتىق ساناسى جايىنداعى انەس سارايدىڭ تاريحي وي-تۇجىرىمدارى – ۇلى دالا ەلىنىڭ شارايناسى ىسپەتتى.
سەرىك نەگيموۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
