كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
شەرحان مۇرتازانىڭ «سول ءبىر كۇز» اتتى اڭگىمەسىندەگى نويان دا, مىنە, ءدال وسىنداي قوڭىر كۇزدىڭ قاراشاسىندا تورى تايدىڭ ۇستىندە كۇن شۋاقتاپ وتىرعان. كەنەت سوناۋ بيىكتە شۋ-شۋ ەتكەن قۇرقىلتايعا قاراپ, كوڭىلى نىلدەي بۇزىلدى. ەندىگى قۇستاردىڭ دا بۇل مەكەندى تاستاپ, جىلى جاققا ۇشارى مەزەت ەسىنە ءتۇسىپ, الداعى قىستى ويلادى. توبان اياق بولىپ مەكتەپتەن قالعان بىلتىرعى قىسى ۇمىتىلسىن با؟! تيموفەي شال كوتەرەم ولگەن وگىزدىڭ تەرىسىنەن شيكى شوقاي تىگىپ بەرىپ امان قالعان. «بيىل قىستا وگىزدىڭ تەرىسى تابىلا ما, تابىلسا, ونى تيموفەي تاعى تىگىپ بەرۋگە كەلىسە قويا ما؟..» جالاڭاياق نوياننىڭ ءدال سول ساتتەگى بار ۋايىمى وسى. دەگەنمەن ءدال سول ساتتە ءوزىنىڭ سۇم زاماننىڭ, قۋ تىرشىلىكتىڭ باسقا سالعانىمەن ىشتەي كۇرەسىپ وتىرعانىن اسا سەزىنە قويمايدى – بالا عوي.
نوياننىڭ تورى تايىنىڭ دا كوزىندە مۇڭ بار. ونىڭ دا جانى جارالى. تاي بۇل كۇندە جۋاسىپ قالعان – وتتاماستان مۇلگىپ تۇرا بەرەدى. ول دا ءبىر ويدىڭ شىرماۋىندا سياقتى. ارينە, اسكەرگە العان ەنەسىن ىزدەيدى. «تورى تاي ەندى ەنەسىن ساعىناتىن بولۋ كەرەك, اندا-ساندا ادامشا كۇرسىنەدى».
جىلقىشى بالانىڭ جالاڭ اياقتىعىن كەزەكتى رەت ەسىنە تاۋ ءتۇسىردى. تاۋعا تاياۋدا بەلۋارىنا دەيىن تۇسكەن قاردى كورىپ, نويان تاعى دا جالاڭاياعىن ويلادى. ايتقانداي, ول اسكەردەگى اعاسىنا حات جازىپ قويعان, بىراق قالتاسىندا ءجۇرىپ توزدى. حاتتىڭ سوڭىنان اعاسىنان ءبىر باتەڭكە الا كەلۋىن وتىنگەن. ال حاتتى قايدا جىبەرەرىن بىلمەيدى. اعاسى سوڭعى حابارىندا ءازىر حات جازباي قويا تۇرىڭدار, بەلگى وزىمنەن بولادى, جاڭا ادرەسىمدى ايتىپ جازامىن دەپ ەدى, جارتى جىل ءوتتى, سودان بەرى دەرەك جوق. باتەڭكەنى ويلاپ وتىرىپ, حات-حابارسىز كەتكەن اعاسىن دا ساعىنادى. سونىڭ ءبارىن استىنداعى تورى تاي دا سەزەتىندەي ءىشىن تارتا دەمالادى.
بىرەسە قۇسقا, بىرەسە تاۋعا قاراپ الداعى قىستىڭ ۋايىمىن جەپ وتىرعان بالا نويان سوندا سكريپكانىڭ سىزىلعان ءۇنىن العاش رەت ەستىدى. اياقاستى اۋىلدىڭ ۇستىنەن تۇسكەن كوشپەلىلەر تابورىمەن كەلگەن بۇل اۋەز وعان تىلسىم ءبىر كۇشتەي اسەر ەتتى. شاشى ورىلمەي يىعىنا سۋسىپ توگىلگەن, الاباجاق كونەتوز كويلەك كيگەن ون ءۇش-ون ءتورت جاستاعى بوتا كوز قىز ويناعان سكريپكانىڭ ءۇنى نويانعا ءبارىن ۇمىتتىردى.
«بالا ءبارىن ۇمىتتى. وتكەن قىستى دا, كەلەر قىستى دا, جالاڭاياعىن دا, اپاسىنىڭ ءىڭىر قاراڭعىسىندا قىزىلشادان تيتىقتاپ ارەڭ جەتىپ, ءۇنى ءبىتىپ, تاڭدايى كەۋىپ, ءبىر جۇتىم شالاپ سۇرايتىنىن دا, بريگاديردىڭ: «اينالايىن نويان, بۇگىن مەكتەبىڭە بارماي-اق, جىلقى باق», دەپ جالىناتىنىن دا – ءبارىن-ءبارىن ۇمىتقان».
وسى جالاڭ اياعىمەن-اق نازىك مۋزىكانىڭ سوڭىنان ءتۇۋ الىسقا ەرىپ كەتە بەرگىسى كەلدى. «بىراق كەشكە ۇيگە قىزىلشادان ەرنى كەزەرىپ كەلەتىن اپاسىن, وعان شالاپتىق ايران قالدىرماي ءىشىپ قوياتىن ىنىلەرىن ويلادى». دەمەك, كوشكە ىلەسە المايدى.
نويان تابورداعى دۋدارباس كىسىگە تاڭعالدى. ءبارىن قايدان بىلەدى: اكەسى جوق, اعاسى اسكەردە ەكەنىن, ءتىپتى استىنداعى تورى تايدىڭ وزىنىكى ەمەس, كولحوزدىكى ەكەنىن دە ايتىپ تۇر. «مۇنداي تايى بار ادام جالاڭاياق جۇرمەيدى عوي» دەيدى.
جالپى, سول كەزەڭدەگى بارلىق بالالاردىڭ تاعدىرى ءبىر – كوكەلەرى جوق, اعالارى اسكەردە, جالعىز شەشە, جوقشىلىق, بىلامىق كوجە, جاماۋ كيىم, جالاڭاياق, قارا جۇمىس, حات جازادى, حات كۇتەدى, اش قارىنعا كوك الما جەپ وسكەن ۇرپاق. قوعامنىڭ بەت-بەدەرىندە اپ-انىق كورىنىپ تۇرعان وسى شىندىقتى قۋ ساۋداگەر قايدان بىلمەسىن؟! بىلمەيتىن تەك تورى تاي مەن نويان عانا. تاي ەنەسىن ساعىنادى. ال نويانعا قىستان ءبىر ءىلىپ كيەر باتەڭكەمەن شىقسا بولدى ءھام اپاسى قىزىلشادان شارشاماي قايتسا, كەلگەندە ۇيدە شالاپتىق ايران قالسا دەيدى. باسقاسى باسقا الەمدەگى باقىت سياقتى كورىنەدى. ءتىپتى ويىنا دا المايدى. ال مىنا كىشكەنتاي قىزدىڭ يىعىنداعى «قوبىزدان» شىققان مۋزىكا نوياندى سول باقىتى كوپ باسقا الەمگە الىپ كەتكەندەي بولدى. «اقىرزامان دەگەن وسى شىعار...».
جوقشىلىقتان, اياققا كىرگەن تىكەننەن, ءار كۇزدە قىستان قورقىپ, تيموفەي شالدىڭ كوڭىلىن اڭداۋدان جالىققان نويان دۋدارباستىڭ جابىق اربانىڭ ىشىنەن الىپ شىققان «رابوچي» باتەڭكەسىن قالاي العانىن دا بىلمەي قالدى. ساۋداگەر تەگىننەن-تەگىن ءبىر تال جۋسان بەرە مە؟
«ارباكەشتەر جاپىراق استىنا جاسىرىپ كەتكەن قامىتتاردىڭ ءبىر ىلىنگەنىن نويان تاي ۇستىنەن كوكپارشا ج ۇلىپ الىپ, پوسترومكەسىن سالاڭداتقان كۇيى سالپىلداپ كەرى شاپتى. تۇياق استىندا قىزىلشانىڭ جاپىراعى قارشىلدادى. سوعىس جىلدارىنىڭ سورى قالىڭ اتتارىنىڭ تەرى ءسىڭىپ, قولقانى اتقان قامىتتى جىلقىشى بالا دۋدارباس كىسىنىڭ الدىنا شيىرىپ ۇردى».
بارىنە كىنالى – باتەڭكە. بارىنە كىنالى – قىتىمىر قىس. بارىنە كىنالى – قىستان حابار بەرگەن قۇرقىلتاي. بارىنە كىنالى – باسىنا قار جامىلعان تاۋ. تەك ەنەسىن ساعىنعان تورى تاي مەن جىرىم بالاق, جالاڭاياق نويان عانا كىناسىز. سودان بولار, بالا نويانعا قامىت ۇرلاپ بەرىپ العان وسى باتەڭكەمەن ەندى ءبارى وزگەرەتىندەي كورىندى. دەگەنمەن ءبىر باتەڭكە, ءبىر قامىتپەن ءبارى وڭالا قويا ما؟ جىلى مەكەنگە ۇشقان قۇستار قايتىپ كەلە مە؟ تاۋ باسىنداعى قار ەرىپ كەتە مە؟ ال جالعىز شەشەنىڭ «بىرەۋدىڭ ساباقتى ينەسىن الۋشى بولما» دەگەن اق ادال ءسوزى نوياننىڭ ساناسىنان قالاي ءوشتى؟.. ارينە, وشپەسە كەرەك-ءتى. ارسىزدىققا بارۋ دا مۇنشالىقتى وڭاي بولماسا كەرەك-ءتى. مۇنىڭ ءبارىن نوياننىڭ بالا جۇرەگى بىلەدى. يەسىنىڭ وسىنشالىقتى جامان ەمەس ەكەنىن تورى تاي دا سەزەدى. كوشتىڭ سوڭىنان شوقىراقتاپ شاۋىپ وتىرىپ, دۋدارباس وتىرعان الدىڭعى ارباعا تەڭەسە بەرە الگى «كىنالى» باتەڭكەنى شاتىردىڭ ىشىنە اتىپ ۇردى. بۇل دا كۇرەس. ارينە, ساسىق باتەڭكە ءۇشىن ەمەس. ادالدىعى ءۇشىن.
ءسويتىپ, باقىتى كوپ باسقا الەم دە, سكريپكانىڭ مۇڭدى اۋەنى دە, ونى ويناعان شاشى ورىلمەي يىعىنا سۋسىپ تۇسكەن قىز دا كوز الدىنان ساعىم بولىپ ۇشتى. ەنەسىن ساعىنعان تورى تاي مەن جالاڭاياق نويان ارباكەشتەردىڭ شاڭىنا كومىلىپ قالا بەردى. باتەڭكەسىز.
«بيىل قىستا وگىزدىڭ تەرىسى تابىلا ما, تابىلسا, ونى تيموفەي تاعى تىگىپ بەرۋگە كەلىسە قويا ما؟..».
