اشىق ءارى ءادىل سايلاۋ

رەزا تابريزي,

ۇلىبريتانيا پارلامەنتى قاۋىمدار پالاتاسىنىڭ جوعارى ساياسي كەڭەسشىسى:

– قازاقستانعا العاش رەت كەلىپ وتىر­عان جوقپىن. 2019 جىلعى سايلاۋعا شەتەل­دىك بايقاۋشى رەتىندە قاتىسقان ەدىم. سول جولى مۇنداعى سايلاۋ پروتسەسىنىڭ اشىق­تىعىنا كوز جەتكىزگەنبىز. بۇل جولى دا ءبارى ويداعىداي ءوتتى. سوندىقتان ەل تۇرعىندارىن اشىق ءارى ءادىل سايلاۋمەن قۇتتىقتاعىم كەلەدى. بۇل – قازاقستان ءۇشىن تاريحي كۇن.

سايلاۋ كۇنى استاناداعى بىرنەشە ۋچاسكەگە باردىم. سايلاۋشىلاردىڭ بەلسەندىلىگى جاقسى. ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارى دا ويداعىداي جۇرگىزىلگەن. ماسەلەن, سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندە مۇمكىن­دىگى شەكتەۋلى ادامدارعا جاقسى جاعداي جاسالعانى قۋانتتى. ايتپەسە, مىناداي سۋىق پەن قاردا ولاردىڭ ءجۇرىپ-تۇرۋى قيىن عوي. وسىنىڭ ءبارى ەسكەرىلگەن ەكەن. دەگەنمەن سايلاۋ كۇنى تۇسكە دەيىن ءبىز بارعان ۋچاسكەلەردە جاستاردىڭ بەلسەندى­لىگى تومەن بولعانىن اتاپ وتۋگە ءتيىسپىز. جاستار – ەلدىڭ بولاشاعى. سول سەبەپتى ولاردى ەلدىڭ تاعدىرى شەشىلەر مۇنداي ماڭىزدى ءىس-شارالارعا بارىنشا تارتۋ كەرەك.

 چجان مين,

شىۇ باس حاتشىسى:

– قازاقستانداعى سايلاۋدان ءۇش نە­گىزگى ماسەلەنى بايقادىم. بىرىنشى­دەن, سايلاۋ جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداس­تىرىلعان. ءوزىم بارعان ۋچاسكەلەردەگى بايقاۋ­شىلاردان دا, كوميسسيا مۇشەلەرىن­ەن دە «زاڭسىز­دىق تىركەلدى مە؟», دەپ سۇرادىم. بارىنەن «جوق» دەگەن جاۋاپ الدىم.

ەكىنشىدەن, كوميسسيا مۇشەلەرى دە, بايقاۋشىلار دا پروتسەسكە ايرىقشا جاۋاپكەرشىلىكپەن قارادى. مەن بار­عان سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنىڭ بارىندە وكىل­دەر وزدەرىن كاسىبي ۇستادى. داۋىس بەرۋ­شىلەردى تىركەۋ رەسىمىن باقىلاپ كوردىم. باي­قاۋشىلاردىڭ ءبارى ءجىتى قاداعالاپ وتىردى.

ۇشىنشىدەن, داۋىس بەرۋشىلەر بەل­سەن­دىلىك تانىتتى. ماسەلەن, اق­مولا وبلىسىندا ساعات 11:00-گە دەيىن سايلاۋشىلاردىڭ 60 پايىزعا جۋىعى داۋىس بەرىپ قويدى. استانا قالاسى­نىڭ كەي ۋچاسكەلەرىندە بىرقاتار سايلاۋشىنىڭ كىشكەنتاي بالالارىن كوتەرىپ كەلگەنىن كوردىم. ولار بالالارىنا سايلاۋ پروتسەسىن باستان اياق كورسەتىپ ءجۇردى. دەمەك, تۇرعىندار بالالارىن جاۋاپتى ازامات ەتىپ تاربيەلەگىسى كەلەدى. مەنىڭشە, سايلاۋشىلاردىڭ وتباسىمەن بىرگە كەلۋى وتانىنىڭ بولاشاعىنا دەگەن سەنىمىن كورسەتەدى.

 دميتري كوبۋتسكي,

تمد پارلامەنتارالىق اسسامبلەياسى كەڭەسى حاتشىلىعىنىڭ باسشىسى –  باس حاتشى:

– دەموكراتيالىق سايلاۋدىڭ وزىندىك ستاندارتتارى بار. پارلامەنتارالىق اسسامب­لەيا دەڭگەيىندە ءتيىستى قۇجاتتار قابىل­دانعان. ولار اسا كوپ تە ەمەس. دەگەنمەن ولاردىڭ ءوز ەرەكشەلىكتەرى بار. ءبىز كورگەن دۇنيەمىزدى بىردەن تىركەپ, ول تۋ­رالى جەدەل تۇردە مالىمدەيمىز. ساراپ­شىلارىمىز سايلاۋ پروتسەسىن رەتتەي­تىن قازاقستانداعى بارلىق زاڭنامانى قاراپ شىقتى. ەشقانداي بۇزۋشىلىق انىقتالعان جوق. ۇيىمنىڭ قۇقىقتىق قورىتىندىسىن پارلامەنتتىڭ قوس پالاتاسىنا جانە ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنا بەردىك. سايلاۋدى رەتتەۋگە قاتىستى دۇنيەلەردىڭ ءبارى قازاقستاننىڭ زاڭناماسىندا كورىنىس تاپقان.

جالپى, ءبىزدىڭ ۇيىم 1994 جىلدان بەرى سايلاۋدى قاداعالاپ كەلەدى جانە پارلامەنتارالىق اسسامبلەيا قاداعا­لاعان العاشقى سايلاۋ ءدال وسى قازاقستاندا وتكەن بولاتىن. بيىل بۇل ەلگە ەكىنشى مارتە كەلىپ تۇرمىز. جازداعى بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋمنىڭ بارىسىن قاداعالاساق, وسى جولى پرەزيدەنت سايلاۋىن باقىلادىق. بۇل جولى تمد پارلامەنتارالىق اسسامبلەياسىنىڭ 67 بايقاۋشىسى ەلدەگى سايلاۋدى باستان-اياق قاداعالادى. ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارى ويداعىداي جۇرگىزىلگەنى كورىنىپ تۇر. سونداي-اق حالىقتىڭ بەلسەندىلىگى دە كوزگە شالىندى.

ۆيكتور وۋ,

كانادا سەناتورى, قازاقستان-كانادا پارلامەنتارالىق ىنتىماقتاستىق توبىنىڭ تەڭ توراعاسى:

– ساياسي دودا كەزىندە سايلاۋ تۋرالى زاڭ نورمالارى مۇقيات ساقتالدى. ءبارى ويداعىداي ءوتتى دەپ ايتا الامىز. جالپى, بۇل ەلدەگى سايلاۋ جۇيەسى جاقسى. سايلاۋشىلار قۇپيالىلىقتى بارىنشا ساقتاۋعا تىرىسادى. بۇل حالىقتىڭ ساياسي كوزقاراسىنىڭ قالىپتاسقاندىعىنىڭ بەلگىسى. اڭعارعانىم, قازاقستان مەن كانادانىڭ  سايلاۋ جۇيەسى ۇقساس. 

قازاقستان-كانادا پارلامەنتارا­لىق ىنتىماقتاستىق توبىنىڭ تەڭ تور­اعاسى بولعاندىقتان, بۇل ەلدەگى سايلاۋ­دىڭ ويداعىداي وتۋىنە مۇددەلىمىز. ويت­كەنى ەكى ەل اراسىنداعى 30 جىلدىق قارىم-قاتىناستى ودان ءارى دامىتىپ, جاڭا دەڭگەيگە شىعارعىمىز كەلەدى. اسىرەسە بيزنەس, ەكونوميكالىق دامۋ باعىتىنداعى بايلانىستاردى بەكەمدەۋ­گە نيەتتىمىز.

سەرگەي پوسپەلوۆ,

ۇقشۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى حاتشىلىعىنىڭ باسشىسى – جاۋاپتى حاتشىسى:

– ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمىنىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەيا­سى قازاقستانداعى بۇكىلحالىقتىق رەفە­رەن­دۋم كەزىندە دە جۇمىس ىستەگەن بولا­­­تىن. وسى جولى ءبىزدىڭ توپ استانا قالاسىندا, اقمولا وبلىسىندا سايلاۋ بارىسىن قا­دا­عالادى. سايلاۋ­شىلار­دىڭ بەلسەندى بولعانىن اتاپ وتۋگە ءتيىسپىز. ۋچاسكە­لەر اشىلماي تۇرىپ, كەزەك قالىپتاس­قانىن كوزىمىز كوردى. ەشقان­داي بۇزۋشى­لىقتى بايقامادىق. سايلاۋ ۋچاسكەلەرى جابىلعانشا جۇ­مىس ىستەپ, بايقاۋشى­لارىمىز داۋىس ساناۋعا دا قاتىستى.

ءبىز ساياسي دودا باستالماس بۇرىن سايلاۋعا ءتۇسىپ جاتقان كانديداتتاردىڭ شتابتارىندا بولدىق. ءتۇرلى قۇرىلىم­دار­دىڭ وكىلدەرىمەن كەزدەستىك. ۇيىم­داس­تىرۋ جۇمىستارىنىڭ جوعارى دەڭگەي­دە ەكەنىن اتاپ وتۋگە ءتيىسپىز. پرو­تسەستى مۇقيات قاداعالادىق. سايلاۋ قورى­تىندىسى قازاقستان تۇرعىندارىن بىرىكتىرە تۇسەدى دەگەن ويدامىن.

احمەد سارير,

يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى باس حاتشىلىعى ازيا ىستەرى دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى, ميسسيا باسشىسى:

– ءبىزدىڭ حالىقارالىق ۇيىمعا 57 مەملەكەت مۇشە. ۇيىم يسلام مەملەكەتتەرىنىڭ ۇجىمدىق داۋىسىن بىلدىرەدى. ءبىز دەموكراتيا, مەملەكەتتىك باسقارۋ ماسەلەسىنە ءجىتى نازار اۋدارامىز. سوندىقتان ءبىزدىڭ دەلەگاتسيا­نى قازاقستانداعى پرەزيدەنت سايلاۋىن قاداعالاۋعا شاقىردى. يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى اتىنان قازاق­ستانعا كەلگەنىمىزگە قۋانىشتىمىز.

قازاقستانعا العاش رەت كەلىپ وتىر­عان جوقپىز. وسى جازدا وتكەن بۇكىل­حالىقتىق رەفەرەندۋم كەزىندە دە قازاقستاندا جۇمىس ىستەدىك. 2019 جىل­عى پرەزيدەنت سايلاۋىندا دا وسى جەر­دەن تابىلدىق. بۇعان دەيىنگى ساياسي ناۋ­قاندار سەكىلدى وسى جولعى سايلاۋ دا ويدا­عىداي ۇيىمداستىرىلدى. اشىق ءارى ءادىل سايلاۋعا كۋا بولدىق. ءتيىستى تالاپتار مەن نورمالار قاتاڭ ساقتالدى.

لاسلو ۆاشا,

ماجارستان سىرتقى ىستەر جانە ساۋدا ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى, باس كەڭەسشى:

– قازاقستان پرەزيدەنت سايلاۋى ار­قىلى ءوزىنىڭ ساياسي جۇيەسىن قازىرگى سىن-تەگەۋ­رىندەرگە بەيىمدەۋ ءۇشىن ماڭىز­­­دى قادام جاسادى. قاي ەلدە بول­­سا دا قازىرگىدەي تۋربۋلەنتتى كەزەڭدە مىق­تى كوشباسشى كەرەك-اق. قازاق­ستان­­دىق­تاردىڭ وسىنى جەتە تۇسىنگەن­دەرى قۋانتتى. ونى سايلاۋعا قاتىسقان حالىقتىڭ نيەتى مەن تىلەگىنەن اڭعاردىق. قازاقستان ورتالىق ازيادا عانا ەمەس, قيىر شىعىس پەن ەۋروپا ەلدەرىمەن قارىم-قاتىناستا ماڭىزدى ورىن الادى. الەمنىڭ جەتەكشى ەلدەرى بۇل ايماقتاعى وقيعالارعا قىزىعۋشىلىقپەن كوز تىگەدى. ولار بۇل ايماقتىڭ قانشالىق­تى ماڭىزدى ەكەنىن ءتۇسىنىپ وتىر. سوندىقتان سايلاۋدان كەيىن ءتۇرلى باعدارلاما مەن جوبانىڭ ىسكە قوسى­لاتىنىنا سەنىمدىمىن.

پرەزيدەنت سايلاۋى كەزىندە بىرنەشە ۋچاسكەگە باردىم. ءبىز سەكىلدى شەتەلدەن كەلگەن وزگە دە حالىقارالىق بايقاۋ­شى­لارمەن پىكىرلەستىك. ساياسي دودا بارى­مىزگە جاعىمدى اسەر قالدىردى. ساي­لاۋ بارىنشا اشىق ءارى ءادىل ءوتتى. حالىق­ارا­لىق ستاندارتتاردىڭ ءبارى ساقتالدى. حا­لىقتىڭ سايلاۋ كۇنگى كوڭىل كۇيى, تاڭداۋ جاساۋعا دەگەن ىنتاسى قۋانتتى. ولار­دىڭ ءبارى جارقىن بولاشاق ءۇشىن داۋىس بەر­گەنى انىق. سوندىقتان ولار وتە ما­ڭىز­دى شەشىم قابىلدادى دەپ سانايمىن.

تيبەريو گراتسياني,

يتالياداعى «Vision & Global Trends» حالىقارالىق جاھاندىق تالداۋ ينستيتۋتىنىڭ توراعاسى:

– قازاقستان – جاس مەملەكەت. تاريحي تۇرعىدان العاندا, جاڭا مەم­لەكەت­تىڭ قۇرىلىسىنا بىرقاتار ماڭىز­دى قادام قاجەت. ءبىرىنشى قادام – ورتا­لىقتاندىرىلعان بيلىككە يە ساياسي ينستيتۋتتار. العاشقى 20 جىلدا قازاقستاندا كوپ دۇنيەنى ىستەۋ كەرەك بولدى. ءبىز ەكونوميكالىق تالداۋ جۇرگىزدىك جانە ەكونوميكالىق ءوسۋدى بايقادىق. بۇل قوعام­داعى وزگەرىستەرگە جول اشتى. قازىر جوعارى دەڭگەيلى دەموكراتيانى قام­تاماسىز ەتۋ ماڭىزدى. مىنە, تاعى ءبىر تاريحي ساتكە كۋا بولدىق.

2019 جىلعى سايلاۋعا دا حالىقارالىق بايقاۋشى رەتىندە قاتىسقان ەدىم. بۇل جولى دا سول مىندەتىمدى اتقاردىم. بىر­نەشە سايلاۋ ۋچاسكەسىنە باردىم. دەما­لىس كۇنى بولسا دا, سايلاۋشىلاردىڭ داۋىس بەرۋگە ەرتە بارعانىنا تاڭعالدىم. يتا­ليا­دا ولاي بولعان ەمەس. ادەتتە داۋىس بەرۋ پروتسەسى تۇستەن كەيىن قىزىپ جاتادى.

قازاقستان ادىلەتتى قوعام قۇرۋ جولىندا ماڭىزدى قادامدارىنىڭ ءبىرىن جاسادى. وسى كۇنگە دەيىن قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەردىڭ بازاسىندا جاڭا رەسپۋب­ليكا قۇرۋ – جاۋاپتى مىندەت. جاڭا پرەزيدەنت بۇل مىندەتتى ويداعىداي ەڭسەرەدى دەپ سەنەمىن.

داۆوركو ۆيدوۆيچ,

حورۆاتيا رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى:

– قازاقستانداعى پرەزيدەنت سايلاۋىنا حالىقارالىق بايقاۋشى رەتىن­دە قاتىسقانىما قۋانىشتىمىن. ساي­لاۋ كۇنى بىرنەشە ۋچاسكەنى ارالاپ, ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىنىڭ وي­دا­عىداي جۇرگىزىلگەنىنە كۋا بولدىق. حالىق تا بارىنشا بەلسەندى بولدى. بۇل تۇرعىنداردىڭ سايلاۋ پروتسەسىنە ءاتۇستى قارامايتىندىعىنىڭ دالەلى. قازاقستان پرەزيدەنت سايلاۋىن وتكىزۋ ارقىلى ما­ڭىزدى دەموكراتيالىق قادام جاسادى. ساياسي دودا بارىسىندا بۇزۋشىلىقتار تىركەلگەن جوق.

العاش رەت داۋىس بەرگەن جاستاردىڭ جۇزىندەگى قۋانىش پەن تولقىنىستى كوردىك. وتباسىلارمەن بىرگە كەلىپ, ماڭىزدى كۇندى تاريحي ساتكە اينالدىرىپ جاتقاندارعا كۋا بولدىق. قازاق­ستاننىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى نۇرسۇل­تان نازارباەۆ تا ازاماتتىق بورى­شىن وتەپ, داۋىس بەردى. وسى ۋاقىتقا دەيىن گەر­مانياداعى, مولدوۆاداعى, ۋكراي­نا­­داعى سايلاۋلارعا بايقاۋشى رەتىن­دە قاتىستىق. قازاقستانداعى سايلاۋ جوعارى دەڭگەيدە ءوتتى دەپ ايتۋعا بولادى.

مونتاسىر ابۋزەيد,

پالەستينا مەملەكەتىنىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى:

– حالىقارالىق بايقاۋشى رەتىندە ۋچاس­كەلەردەگى ۇيىمداستىرۋ جۇمىس­تارىنا جوعارى باعا بەرەمىن. ەشقانداي بۇزۋشىلىق بايقالمادى. سايلاۋشىلار وتە بەلسەندى بولدى. ماجبۇرلەپ داۋىس بەرگىزۋ بەلگىلەرى بايقالعان جوق.

جەرگىلىكتى بايقاۋشىلارمەن دە پىكىرلەستىك. ولار دا ساياسي دودانىڭ ويدا­­عىداي وتكەنىن ايتتى. التى كان­ديداتتىڭ مۇددەسىن قورعاعان جەرگى­لىكتى بايقاۋشىلار جاقسى جۇمىس ىستەدى.

وسىمەن قازاقستانداعى ءتورتىنشى سايلاۋعا حالىقارالىق بايقاۋشى رەتىندە قاتىستىم. بۇعان دەيىن ەلدەگى پرەزيدەنت جانە پارلامەنت سايلاۋلارىنا قاتىسقان ەدىم. سونداي-اق وسى جازدا بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋمنىڭ بارىسىن قاداعالادىم.

قازاقستان حالقىن ەكونوميكالىق جانە ساياسي رەفورمالاردىڭ ويداعىداي جۇزەگە اسىرىلۋىمەن قۇتتىقتايمىن. تۇراقتىلىق پەن تابىس تىلەيمىن.

يانۋش پەحوچينسكي,

«پولشا-ازيا» ساۋدا ونەركاسىپ پالاتاسىنىڭ توراعاسى, پولياك حالىق پارتياسىنىڭ مۇشەسى:

– سايلاۋ – دەموكراتيا مەرەكەسى. سوندىقتان بۇل كۇنى قازاقستاندىق سايلاۋشىلاردىڭ كوڭىل كۇيى كوتەرىڭكى بولدى. ولار بولاشاق ءۇشىن داۋىس بەردى. ەندى جەڭىسكە جەتكەن كانديدات حالىققا بەرگەن ۋادەسىن ويداعىداي ورىنداۋعا ءتيىس. قازاقستان – پولشا ءۇشىن ماڭىزدى سەرىكتەس. بۇگىندە قازاقستاننىڭ پولشا باعىتىنداعى تاۋارلار مەن قىزمەتتەر ەكسپورتى 30 پايىزعا ارتتى. بۇل ءبىزدىڭ ەلدىڭ تاراپىنان قازاقستاندىق تاۋارلار مەن قىزمەتتەرگە دەگەن سۇرانىستىڭ جوعارى ەكەندىگىنىڭ كورىنىسى.

قازىر الەم ءتۇرلى ماسەلەمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىر. سوندىقتان بۇل سايلاۋعا قازاقستانعا قاتىستى جاڭا بولجامدار جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ەرەكشە جاعداي رەتىندە قارايمىز. قازاقستاندىق بايقاۋشىلار ءبىزدىڭ ەلدە وتكەن كەيىنگى سايلاۋعا كەلىپ قاتىستى. سول سەبەپتى ەكى ەلدىڭ ساياسي دوداعا دەگەن تالاپتارى ۇقساس دەپ ايتا الامىن. قازاقستان پول­شانىڭ ورتالىق ازياداعى ماڭىزدى سايا­سي ءارى ەكونوميكالىق سەرىكتەسى بولىپ قالا بەرەدى. سوندىقتان ءبىز بۇل ەلدە ادەتتەگىدەي تىنىشتىق پەن تۇراقتىلىق سالتانات قۇرۋىنا تىلەكتەسپىز.

دايىنداعان

فارحات قايرات ۇلى,

«Egemen Qazaqstan»