سۋ جۇيەسىن باسقارۋداعى قوردالانعان ماسەلەلەر: پرەزيدەنت تاپسىرماسى قالاي ورىندالىپ جاتىر؟

بۇگىنگى تاڭدا گيدروتەحنيكالىق قۇرى­لىس­تاردى پايدالانۋ مەن قۇرىلىسىن سالۋدى «قازسۋشار» رمم جۇزەگە اسىرادى. بۇدان بىلاي ترانسشەكارالىق وزەندەر ماسەلەسىمەن قوسا ىشكى سۋ ساياساتىمەن دە ءتود اينالىساتىن بولسا, وندا سرك-نىڭ نە قاجەتى بار؟ بۇل الەۋەتى ونسىز دا تومەن سرك-نى جويعان­مەن بىردەي. سۋ شارۋاشىلىعى ەكونوميكانىڭ ماڭىزدى سالاسى, ال وسىنداي سالانىڭ باعىت­تارىن بولشەكتەپ ءارتۇرلى قۇرىلىمدىق بو­لىم­دەرگە بەرۋ, قويىلعان مىندەتتەردىڭ ساپالى ورىندالۋىنا كەرى اسە­رىن تيگىزەرى انىق. ترانس­شەكارالىق وزەندەر ماسەلەسىندە بۇل انىق كورىنىس بەرۋدە.

پرەزيدەنت سرك الەۋەتىن كۇشەيتىڭدەر دەپ تاپسىرما بەرەدى, ال ۋاكىلەتتى ورگان ونى السى­رەتۋ كەرەك دەپ ۇسىنىس جاسايدى, بۇل سوندا پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىن كەرىسىن­شە ورىنداۋ ما؟ سونىمەن قاتار قازاق سۋ ش­ا­ر­ۋا­شىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىن سۋ رەسۋرستارى جانە سۋ شارۋاشىلىعى پروبلەمالارى بويىنشا عىلىمي ورتالىق ەتىپ قۇرىپ جانە وعان عىلىمي-زەرتتەۋ, بارلاۋ, جوبالاۋ جۇمىستارىن مەملەكەتتىك تاپسىرما رەتىندە ورىنداۋىنا باسىمدىق بەرمەك.

قسشعزي «سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدى جاق­­­­سارتۋ», «سۋ ۇنەمدەۋدىڭ يننوۆاتسيا­لىق جولدارىن قاراستىرۋ» باعىتتارى بو­يىنشا ەلىمىزدەگى بىرەگەي ينستيتۋت ەكەنىن­دە ەشكىمنىڭ تالاسى جوق. جوعارى بىلىكتى, تاجى­­ريبەلى ماماندارى دا جەتەرلىك. الايدا قسشعزي «سۋ رەسۋرستارى مەن ونىڭ رەجى­مىن», «ساپاسىن باعالاپ-بولجام­داۋ», «سۋ رەسۋرستارىن كەشەندى پايدالانۋ مەن قورعاۋ», «گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىس­تار­دى جوبالاۋ» باعىتىنداعى جۇمىستار­مەن بۇرىن اينالىسپاعان جانە بىلىكتى ساراپشىلارى دا جوق. بۇرىن اينالىسپا­عان, پراكتيكا­لىق تاجىريبەسى جەتكىلىك­سىز باعىتتا زەرتتەۋ, جو­­با­لاۋ جۇمىستارىن سا­پالى ورىنداۋى كۇ­مان تۋدىرادى. ءبىز «ەۋرازيا سۋ ورتالىعى» عى­لىمي-وندىرىستىك بىرلەستىگى» اق-نى قۇرۋداعى سات­سىزدىكتىڭ سەبەپ-سالدارىن ۇمىتپاۋى­مىز كەرەك.

سونداي-اق عىلىمي-زەرتتەۋ, بارلاۋ, جو­­بالاۋ جۇمىستارىن مەملەكەتتىك تاپ­سىر­­ما رەتىن­دە ءبىر ورتالىققا بەرۋ بىرىن­شى­دەن, 2025 جىل­عا دەيىنگى ۇلتتىق دامۋ جوس­­­پارىنىڭ نەگىز­گى قاعيداتتارىنا, «ارتا­راپ­­تاندىرىلعان جانە يننوۆاتسيالىق ەكو­­­نوميكا قۇرۋ» 8-جالپى­ۇلتتىق باسىم­دى­لىعىنىڭ «سالاماتتى باسە­كە­لەس ورتا­نى قامتاماسىز ەتۋ» 4-مىندەتىنە قاي­شى. ەكىن­شىدەن, مۇنداي ءتاسىل كوپجىلعى تاجىريبەنىڭ نەگىزىندە قالىپتاسقان عىلىمي باعىتتاردىڭ توقىراۋىنا جانە عالىمدار ورتا­سىنىڭ السى­رەۋىنە اكەلىپ سوعۋى بەك مۇم­كىن. كەزىندە وسىن­داي سوراقى شەشىمدەر­­دىڭ كەسى­رىنەن سۋ باس­قارۋدا ورنى ەرەكشە قازاق گيد­رومە­تەورو­لوگيالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينس­تيتۋ­تىن جوعالتتىق. ونىڭ سالدارى جال­عىز گيدرو­مەتەورولوگيا ەمەس, جالپى سۋ باسقارۋ سالا­­سىنىڭ توقىراۋىنا اكەلىپ سوعىپ وتىر, بۇل بىزگە اششى ساباق بولۋعا ءتيىس. بۇگىنگى تاڭ­دا ەڭ باستى ماسەلە – سالاداعى جۇيەلىك قاتە­لىك­تەردى جويۋعا باعىتتالعان مىندەتتەردى شەشۋ.

1997 جىلى قابىلدانعان «قازاقستان-­2030» ستراتەگيالىق باعدار­لاما­سىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا ۇكىمەتتىڭ 2002 جىل­عى 21 قاڭ­تار­داعى №71 قاۋلىسىمەن «قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسى ەكونوميكاسىنىڭ سۋ سەكتورىن دامىتۋدىڭ جانە سۋ شارۋاشىلى­عى ساياساتىنىڭ 2010 جىلعا دەيىنگى تۇجى­رىمداماسى» ماقۇل­داندى. بۇل قۇجاتتا مەم­لەكەتتىك سۋ شارۋا­شىلىعى ساياساتىنىڭ تاياۋداعى ماقساتى رەتىن­دە سۋ رەسۋرستارى مەن سۋدى پايدالانۋدى باس­قارۋدىڭ جۇيە­سiن جەتiلدiرۋ كەرەكتىگى ايقىن­دالعان. نەگiزگi مiندەتتەر رەتىندە: سۋ رەسۋرستارىن ۇتىمدى ءارi كەشەندi پايدالانۋ; سۋ رەسۋرستارىن باس­قارۋ فۋنكتسيالارىن شارۋاشىلىق پايدالانۋ فۋنكتسيالارىنان اجىراتۋ قاجەت دەپ كورسەتىلگەن.

تۇجىرىمداما-2010 قابىلدانعاننان كە­يىن قىسقا مەرزىمدە سۋ رەسۋرستارى بويىن­شا مەملەكەتتىك باعدارلاما قابىلدانۋى قيسىندى بولاتىن. الايدا سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ارادا 12 جىل وتكەندە, ياعني 2014 جىلى عانا قابىلداندى.

بۇعان دەيىن 2009 جىلى قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ سۋ رەسۋرستارىن بىرىگىپ باس­قارۋ (سربب) جانە سۋ پايدالانۋدىڭ تيىم­دىلىگىن ارتتىرۋدىڭ 2009-2025 جىلدارعا ارنال­عان ۇلتتىق جوسپارى ازىرلەنىپ, ۇكى­مەت­تىڭ قاۋلىسىمەن ماقۇلداندى. ودان ءارى پرە­زيدەنت قاۋلىسىنىڭ جوباسى ازىرلەنىپ, سربب بەكىتۋ ءۇشىن پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە ۇسىنىلعان. الايدا مەملەكەتتىك جوسپار­­لاۋ جۇيەسىندەگى كەزەكتى رەفورمالارعا بايلا­­نىس­تى ۇلتتىق جوسپار قابىلدانباي قالدى. ­بى­راق پرەزيدەنت اكىمشىلىگى ۇكىمەتكە ۇلت­تىق جوس­پاردا كوزدەلگەن سربب قاعيداتتا­رىن سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ بويىن­شا بولاشاقتا ازىرلەنەتىن مەملەكەتتىك باع­دارلاما اياسىندا قاراستىرۋدى تاپسىردى.

پرەزيدەنتتىڭ 2014 جىلعى 4 ساۋىردەگى №786 جارلىعىمەن 2014-2020 جىلدارعا ارنالعان «قازاقستاننىڭ سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ مەم­لەكەتتىك باعدارلاماسى» قا­بىل­داندى. باعدار­لامانىڭ نەگىزگى ماقساتى «سۋ رەسۋرس­تارىن باسقارۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ارقىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سۋ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ» بولىپ بەلگىلەندى. جۇزەگە اسىرىلۋعا ءتيىس نەگىزگى مىن­دەتتەردىڭ ءبىرى رەتىندە «سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ» جانە «سۋلى-ەكولوگيالىق جۇيەلەردىڭ ساقتالۋىن قام­تاماسىز ەتۋ» بولىپ ايقىندالدى. بىراق سۋ رەسۋرس­تارىن پايدالانۋ جانە قورعاۋ سالا­سىنداعى ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ فۋنكتسيالا­رى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ قۇ­زى­رىنا كەزەكتى رەت بەرىلۋىنە بايلانىستى پرەزيدەنتتىڭ 2017 جىلعى 14 اقپانداعى №420 جارلىعىمەن 2017-2021 جىلدارعا ارنال­عان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اگرو­ونەركاسىپتىك كەشەنىن دامىتۋدىڭ» جاڭا مەم­لەكەتتىك باعدارلاماسى (اگرو­ونەركاسىپتىك ­باع­­دارلاما) قابىلداندى.

اگروونەركاسىپتىك باعدارلامانىڭ نە­گىزگى ماقساتى رەتىندە نارىقتاردا سۇ­را­نىسقا يە, باسەكەگە قابىلەتتى اگرو­ونەر­كا­سىپتىك كەشەن ءونىمىن ءوندىرۋدى قام­تاماسىز ەتۋ بولىپ بەل­گىلەندى. سۋ رەسۋرس­تارىنا قاتىستى شەشۋگە ءتيىس مىندەت رە­تىندە سۋ رە­سۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋ (باس­قارۋ ەمەس) ايقىندالدى.

بۇل جەردە ۇكىمەتتىڭ مىندەتتەرى (مۇد­دەلەرى) قاراما-قارسى ەكى ۇلكەن سالانى ءبىر باعدار­لاما اياسىندا دامىتامىز دەۋى ۇلكەن قاتەلىك. ويتكەنى اگروونەركاسىپتىك باعدارلامادا سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ (جەتىلدىرۋ), ەكولوگيالىق جۇيەلەردىڭ ساق­تالۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى مۇلدەم قام­تىلماعان. وسىنىڭ سالدارىنان ەلىمىزدە سۋدى ۇنەمدى پايدالانۋ پروبلەمالارىنىڭ كۇردەلەنىپ كەتكەنىن كورىپ وتىرمىز.

اۋىل شارۋاشىلىعى مۇقتاجدىعىنا الى­ناتىن سۋ كولەمى جىلىنا 11,7-11,9 ملرد تەكشە مەتردەن تومەندەمەي وتىر. سونداي-اق سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ ماسەلەسى دە ءماز ەمەس. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى­نىڭ مالىمەتتەرىنە سايكەس, 2009-2021 جىلدار ارالىعىندا جاڭبىرلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگيا­سى قولدانىلاتىن ەگىستىك اۋدانى 44,2 مىڭ­نان 176,2 مىڭ گا دەيىن ۇلعايعان. الايدا مالىمەتتەردى وبلىستارعا جىكتەپ تالداساق, سۋارمالى ەگىنشىلىكتىڭ نەگىزگى بولىگى ورنالاسقان جانە سۋ تاپشى وڭتۇستىك وڭىرلەردە ونىڭ ءوسىمى وتە باياۋ ەكەنىن كورەمىز. مىسالى, جاڭ­بىرلاتىپ سۋارۋ ءادىسى قولدانىلاتىن ەگىستىك اۋداندارى تۋرالى 2018 جانە 2019 جىلداردىڭ مالىمەتتەرىن سالىستىرساق, اقمولا وبلىسىندا 20,9 مىڭنان 24,1 مىڭ گا, قاراعاندى وبلىسىندا 19,3 مىڭنان 22,5 مىڭ گا, پاۆلودار وبلىسىندا 46,3 مىڭنان 76,35 مىڭ گا, الماتى وبلىسىندا 5,6 مىڭنان 6,6 مىڭ گا, تۇركىستان وبلىسىندا 500-دەن 559 گەكتارعا ۇلعايعان. جامبىل وبلىسىندا كەرىسىنشە 6,3 مىڭنان 6,2 مىڭ گەكتارعا تومەندەگەن. بۇدان جاڭبىرلاتىپ سۋارىلاتىن ەگىستىك اۋدانىنىڭ ءوسۋ ديناميكاسى نەگىزىنەن سۋ رەسۋرستارى مول شىعىس جانە سۋ پايدالانۋ كولەمى از ورتالىق جانە سولتۇستىك وڭىرلەردىڭ ەسەبىنەن ەكەنىن اڭعارامىز. ياعني سۋ تاپشى وڭتۇستىك وڭىرلەردە سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ ماسەلەسىنىڭ نازاردان تىس قالعانىن بايقايمىز.

ۇكىمەتتىڭ 2021 جىلعى 12 قازانداعى №731 قاۋلىسىمەن «جاسىل قازاقستان» ۇلتتىق جوباسى بەكىتىلدى. الايدا ۇلتتىق جوبا اياسىندا دا اگروونەركاسىپتىك باعدار­لاماداعىداي سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ (جەتىلدىرۋ) مىندەتىن شەشۋ كوزدەلمەگەن.

سۋ رەسۋرستارىنا قاتىستى ازىرلەنگەن ەڭ ساپالى قۇجات رەتىندە تۇجىرىمداما-2010 باعدارلاماسىن اتاپ وتۋگە بولادى. وكىنىشكە قاراي, ۋاكىلەتتى ورگانداعى ستراتەگيالىق باعدارلامالاردى ازىرلەۋگە جاۋاپتى تۇلعا­لار­دىڭ بىلىكتىلىگىنىڭ جەتپەۋىنەن وندا كوز­دەلگەن سۋ رەسۋرستارى مەن سۋدى پايدالا­نۋدى باس­قارۋدىڭ جۇيەسiن جەتiلدiرۋ, سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ فۋنكتسيالارىن شارۋا­شىلىق پايدالانۋ فۋنكتسيالارىنان اجىراتۋ سياقتى مىندەتتەردى شەشۋ, سونداي-اق سربب ۇلتتىق جوسپارىندا قاراستىرىلعان قاعيداتتاردىڭ ەشبىرى ەسكەرىلمەدى.

سونىمەن قاتار بۇگىنگى تاڭدا سرك ءوزىنىڭ فۋنكتسياسىنا جاتپايتىن مىندەتتەردى, سۋار­مالى ەگىنشىلىكتى دامىتۋ, ونىڭ ىشىندە مەلي­وراتيۆتى جۇيەلەردىڭ قۇرىلىسىن سالۋ ­مەن قايتا قۇرۋ جانە سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋمەن اينالىسۋدا. وسىنىڭ سالدارىنان سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسىن قالىپتاستىرا الماي وتىرمىز.

سونداي-اق تۇبەگەيلى جاڭا كوز­قاراستى تالاپ ەتەتىن وزەكتى ماسەلە – سۋ رەسۋرستارىن كەشەندى پايدالانۋ جانە قورعاۋ سحەماسىن (سركپقس) ازىرلەۋدىڭ بۇگىنگى زامانعا ساي ەمەستىگى. سركپقس ازىرلەۋگە بيۋدجەتتەن قىرۋار قارجى بولىنەدى جانە سۋ كودەكسىنە سايكەس ونى بەس جىل سايىن جاڭارتىپ وتىرادى. ەڭ سوراقىسى, سركپقس-تىڭ ۇسىنىستارىن ەشكىم ورىندامايدى جانە سرك ونىڭ ورىندالۋىن تالاپ ەتپەيدى. وسىعان بايلانىستى ارحيۆتە شاڭ باسىپ جاتاتىن سركپقس قاجەتتىلىگى قانشا دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى.

سۋ رەسۋرستارى سالاسىنىڭ جۇيەلىك پروبلەمالارىن شەشۋ ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە تومەن­دەگىدەي رەفورمالاردى جۇرگىزۋ قاجەت دەپ سانايمىن.

بىرىنشىدەن, تۇجىرىمداما-2010 ۇسى­نىل­­عان سۋ رەسۋرستارىن ۇتىمدى ءارi كەشەندi پاي­دالانۋ; سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ فۋنك­تسيالارىن شارۋاشىلىق پايدالانۋ فۋنك­تسيالارىنان اجىراتۋ مىندەتىن جۇزەگە اسىرۋ. بۇل بىزگە گيدرولوگيالىق جاعدايلا­رى ۇقساس جانە سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ جۇيە­سىن جە­تىلدىرۋ ارقىلى سۋ قاۋىپسىزدىگى ماسەلە­سىن وڭ شەشىپ وتىرعان اۋستراليا, يسپانيا جانە ت.ب. مەملەكەتتەردىڭ جەتىستىكتەرىنە جەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ پروتسەسىنە سرك-مەن قاتار, ەكولوگيا سالاسىنىڭ, اۋىل شا­­ر­­ۋا­شىلىعى مينيسترلىگىنىڭ, جەر­گى­لىك­تى ات­قارۋشى ورگانداردىڭ جانە اگرو­بىر­لەس­تىك­تەر مەن شاعىن شارۋا قوجالىقتارى وكىل­­دەرى قاتىسىپ, ارقايسىسىنىڭ مىندەتتەرى ­مەن جاۋاپكەرشىلىكتەرى ايقىندالعان بەلگىلى ء­بىر قۇجات تۇرىندە راسىمدەلۋگە ءتيىس.

سرك سۋ قويمالارى مەن ماگيسترالدى كانالداردى, ونىڭ ىشىندە ترانسشەكارالىق سۋ نىساندارىن جانە نەگىزگى سۋ توراپتارىن باسقارۋ, پايدالانۋ جانە ءاربىر سۋ شارۋاشىلىق ۋچاس­كەسىندە قاجەتتى سۋ كولەمىن ليميتكە ساي بەرى­لۋىن, سۋ زاڭنامالارىنىڭ ساقتالۋىن باقى­لاۋمەن اينالاسۋى كەرەك.

شارۋاشىلىق جانە شارۋاشىلىقارا­لىق كانالداردا سۋدى ءبولۋ, سۋ ۇنەمدەۋ تەح­نولوگيالارى مەن سۋدى اۆتوماتتى ەسەپتەۋ جۇيەلەرىن ەنگىزۋ, سۋارمالى ەگىستىك اۋداندارىن ۇلعايتۋ مىن­دەتتەرىن شەشۋ اۋىل شا­رۋاشىلىعى مينيس­ترلىگىنىڭ, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان­دار مەن اگروبىرلەستىكتەر مەن شارۋا قوجالىقتارى­نىڭ قۇزىرىندا بولۋى كەرەك.

ەكىنشىدەن, كەڭەس وكىمەتى تۇسىنداعى جوسپارلى ەكونوميكاعا نەگىزدەلگەن سركپقس بۇگىنگى تالاپقا, نارىقتىق ەكونوميكا جاع­دايىنا ساي كەلمەيدى. تۇراقتى دامۋدى تاڭ­داساق, دامىعان مەملەكەتتەر سياقتى سۋ باس­قارۋدىڭ ۇلتتىق جانە باسسەيندىك ءىس-ارەكەت­تەرىنىڭ جوسپارىن ازىرلەۋگە كوشۋ كەرەك.

بۇگىنگى تاڭدا سۋ شارۋاشىلىعى سالا­سىنىڭ تىزگىنىن ۇستاپ وتىرعان باسشىلار جۇيەلىك پروبلەمالاردى شەشۋگە باعىت­تال­عان تۇبەگەيلى رەفورمالاردى جۇزەگە اسى­رۋعا اسىعۋى كەرەك دەپ سانايمىن.

ءمۇسىلىم جيەنباەۆ,

سۋ شارۋاشىلىعى مامانى