قازاقستان • 18 قاراشا، 2022

عادىلەتشىل عالىم

487 رەت كورسەتىلدى

مىڭ توعىز ءجۇز توقسان ءتورتىنشى جىلدىڭ كوكتەمى بولاتىن. سوناۋ قيىرداعى تارباعاتايدان الماتىعا كەلدىم. ماقساتىم – تۇياق ىلىكتىرەر تۇراق ىزدەۋ. اۋەلى، قالانىڭ قاق ورتاسىندا ورنالاسقان موڭعوليا ەلشىلىگىنە ات باسىن بۇردىم. جۇپىنىلاۋ قوس قاباتتى جاتاعان ءۇي ەكەن. سىرتىن تەمىر شارباقپەن قورشاپ قويىپتى. ەسىك الدىندا – ميليتسيا. وعان قۇجاتىمدى كورسەتتىم. مىڭ بولعىر «كىرە بەرىڭىز» دەگەنى. كىرەبەرىستىڭ سول جاعىندا شاعىن كەڭسە. ىشىندە ەكى ادام وتىر. بىردەن تانىدىم. توردەگى ات جاقتى، ارىقشا ادام – زاردىحان قينايات ۇلى. بۇل كىسىنى بۇرىندارى گازەت-جۋرنال، تەلەديداردان كورگەنىم بولماسا، وزىمەن بەتپە-بەت كەزىكپەگەن ەدىم. العاش رەت وسى ارادان جولىقتىردىم.

جاقسىدان – شاراپات

«ادامنىڭ ءومىرى – ۋاقىتتان قۇرال­عا­نى­مەن كەيبىر ۇمىتىلماس ساتتەردەن تۇرادى» دەگەن ەكەن شىعىستىڭ ءبىر ويشىلى. ۇعا بىلگەنگە عيبراتتى ساتتەر ادام ومىرىندە كەزدەسەرى حاق. بىراق وسىدان قالاي ساباق الدىڭ، نەنى ۇعىندىڭ – ماسەلە وسىندا. مەن ءۇشىن وسىنداي عيبراتتى ءساتتىڭ ءبىرى – زاردىحان اعامەن كەزدەسكەنىم.

 ەسىكتەن اتتاپ كىرگەن بەتتە، ەلشىنىڭ ورىنباسارىنا زار-مۇڭىمدى توكتىم كەپ. ء«تورت جىل بۇرىن موڭعوليادان كو­شىپ كەلدىم. جۇمىس جوق، سەندەلىپ قال­دىق. سەندەردەن نە قايىر نەمەسە جا­عا­لاسپاي جان قالمايدى دەگەن، الدە اشىق كۇرەسۋ كەرەك پە...» دەدىم. انا بەي­باق جىپىلىقتايدى كەپ. مەنى بىردەمە بۇل­دى­رە­تىن شىعار دەپ قىمسىنىپ وتىر.

راسىن ايتسام، بۇل سوزدەردى مەن قاق توردە اقشۋلان شاشىن قايىرىپ تاستاپ، بيىك قاباعىن قايشىلاپ قويىپ تىڭداپ وتىرعان، سول زاماندا موڭعوليالىق قا­زاق­تاردىڭ عانا ەمەس كۇللى ەلدىڭ كوسە­مى­نە اينالعان زاقاڭا قاراتىپ «بۇل كىسى نە ايتار ەكەن» دەگەن ويمەن بوراتىپ وتىر ەدىم. ازدان سوڭ ارتىما بۇرى­لىپ، «اسسالاۋماعالەيكۋم، زاقا!» دەدىم. كوكەم­نىڭ كوزىنىڭ وتى جارق ەتتى. اناۋ-مىناۋ جوق تىكە كەتتى.

 – قاراعىم، سەن مىنا ەلدى بۇلدىرەيىن دەپ كەلىپ پە ەدىڭ، وزدەرى جاڭادان ەركىندىك الىپ، ەڭسەسىن تىكتەپ، جىرتىعىن جاماي الماي جاتسا، سەن بارىپ جاعاسىنا جار­ماس­پاقسىڭ با؟! قايتا قازاققا جانىڭ اشي­تىن جىگىت بولساڭ، قوعامنىڭ ج ۇلىنىنا تۇسكەن «قۇلدىق» دەيتىن جەگى قۇرتتى تازالاس. ەسىڭدە بولسىن، باتپانداپ كىرگەن پالە مىسقالداپ شىعاتىنى تابيعي زاڭ. وسىلاي دەپ ءبىر قايىردى. ودان كەيىن «وسى بەيباق بىردەمە ءتۇسىنىپ وتىر ما؟» دەگەندەي ماعان تەسىلە قارادى دا:

– جاسىڭ نەشەدە؟ – دەدى.

– وتىز بىرگە شىقتىم.

– ناعىز تاس شايناپ، جالىن بۇركەتىن جاستا ەكەنسىڭ، ەسىڭدى جي دا ەلىڭە قىزمەت ەت!

– مىنە، مەنىڭ جاسىم 54-كە شىقتى. بارلىق جالىندى جاستىعىم، قۋاتتى قاي­را­تىم موڭعوليادا ءوتتى. مۇندا كەلگەن وتىزداعى سەن دە ءبىر، ەلۋدەن اسقان مەن دە ءبىر. ءبارىن باسىنان باستاۋعا تۋرا كەلىپ تۇر. قايتا سەن ماعان قاراعاندا باقىت­تى­سىڭ، اتاجۇرتقا جالىنداعان جاسىڭدا ورالىپ وتىرسىڭ. ارتىق ءسوزدى دوعار، شى­را­عىم! قازاق ەكەنىڭ راس بولسا، حالقىڭا قىز­مەت قىل! ەڭ باستىسى، بايانسىز ب ۇلىكتەن الىس بول!

زاقاڭ الىپ-قوسارى جوق ءدال وسى­لاي دەدى.

بۇل كەزدەسۋ، جوعارىدا ايتقانىمداي، ءتاڭىر بۇيىرتقان تاريحي ءسات بولدى. ەڭ باس­تى­سى اعانىڭ اقىلىمەن بۇرىن مۇرنىما ءيسى بارمايتىن «جۋرناليست» دەگەن مامان­دىق­تى تاڭدادىم. قازاققا قالام قارۋىمەن قىزمەت قىلايىن دەپ شەشتىم. زاقاڭنىڭ اسىرەسە «بايانسىز ب ۇلىكتەن الىس بول» دەگەن وسيەتى ومىرلىك ۇستانىمىما اينالدى. جاقسىدان شاراپات دەگەن وسى شىعار.

جالعىز ۇل

اڭگىمەنى ارىدەن باستاسام، زاردىحان اعا ءبىر اۋلەتتىڭ جالعىز ۇلى ەكەن. قانشا ايتقانمەن ەسكىنىڭ كوزىن كورگەن، كونەنىڭ ءسوزىن بىلگەن، ونىڭ سىرتىندا كاسىبي تاريحشى، سۇڭعىلا ساياساتكەر ەمەس پە، جارىقتىق اۋلەت شەجىرەسىن جاقسى بىلەتىن جان ەدى. كوزى تىرىسىندە: «مەنىڭ بەسىنشى اتام اسۋبايدىڭ زيراتى كاتونقاراعايدا، ءتورتىنشى اتام ءجونبايدىڭ زيراتى رەسەيدىڭ تاۋلى التاي ولكەسىندە، ۇلى اتام مامىربايدىڭ زيراتى شىڭجاندا، ال تۋعان اكەم قيناياتتىڭ سۇيەگى موڭعوليانىڭ قوبدا ايماعىندا جاتىر. وزىمە قازاقستان توپىراعى بۇيىراتىن شىعار» دەپ وتىراتىن. وسى ءبىر دەرەكتەن «جازدا مال ىزدەگەن قازاقتىڭ، باسى قايدا قالماعان» دەپ اتاقتى جىراۋ شالكيىز بابامىز ايتقانداي، ءبىر اۋلەتتىڭ ءبىر عاسىر­لىق تاعدىرىن اڭدايسىز.

ودان كەيىن بۇل اۋلەتتى وتكەن عاسىر با­سىنداعى «ادام اۋلاۋ» ناۋقانى اينا­لىپ وتپەپتى. ءجونبايدىڭ ءۇش ۇلى: يمانباي، يمانقۇل، يمانبەت جانە بەس نە­مە­رەسى: تاۋەكەل، ءتۇسىپجان، تۇسىپقالي، مۇحامەدقالي، مۇقىربايلار 1938 جىلى ۇستالىپ، 27 شىلدە كۇنى قوبدادا اتىلعان ەكەن. «اتالارىمدى جازىقسىز قىرعان قىزىلدىڭ كوسەمدەرى لەنين، ستاليندەرگە ەشقاشان ءىشىم جىلىمايدى» دەيتىن عالىم اعامىز.

زاقاڭنىڭ ۇلى اتاسى مامىرباي ءبىر اۋلەتتەن جالعىز تۇياق ەكەن. ودان قينايات جالعىز، قيناياتتان زاردىحان جالعىز. قىسقاسى، ءۇش اتادان ۇزىلمەي كەلە جاتقان كەندىر ارقان سياقتى عالىم اعامىز قۇداي بەرگەن ءتورت اپايىنىڭ ىعىندا ەرجەتكەن ەكەن. ءوزىنىڭ ايتۋىنشا، اتاسى مامىرباي 31 جاسىندا دۇنيەدەن ءوتىپ، جەتىمدىكتىڭ قامىتى جالعىز ۇلى قيناياتتىڭ موينىنا ءىلىنىپتى. بۇل قامىتتان زاردىحان دا قۇتىلماعان. 1947 جىلى جەتى جاسىندا اناسى ءزايىتحان تالجانقىزى باقيعا اتتانسا، 15 جاسىندا (1956 جىلى) اكەسىنەن ايىرىلعان.

زاردىحاندى اۋىلداستارى ء«بىر اۋلەتتەن قالعان جالعىز تۇياق» دەپ قادىرلەگەن. جا­رىق­تىق ءوزى ايتاتىن ەدى: «جاسىم 10-نان اسقان كەز ەدى. اۋىلىمىز كوكسەركەنىڭ ەتەگىن جايلاپ وتىرعان. تاۋدان قۇلاعان تاس بۇلاقتار ساي-سالانى قۋالاي اعىپ، ويداعى بۇيانتى وزەنىنە قاراي اسىعا جوڭكىلەدى. تاڭمەن تالاسا تۇرعان اۋىل بالالارى دۋندىقولدىڭ (ورتاوزەن) جاعاسىنداعى كوكمايسادا اسىر سالىپ وينايمىز. ءبىر كۇنى كورشىمىز تۇرسىن مۇقا ۇلى دەيتىن ازامات جىلقىدان ءبىر تايدى ۇستاپ اكەلىپ، وعان ەر سالىپ جۇگەندەپ، ۇيرەتىپ جاتتى. بالا بىتكەن سونىڭ ماڭىندامىز. اركىم تايدى ءبىر ءمىنىپ، تۋلاتىپ الەك. سودان مەنىڭ كەزەگىم كەلدى. تۇرسەكەڭ تايدى سۋلىقتان باسىپ ۇستاپ تۇر. ۇزەڭگىگە اياعىمدى سالا بەرگەنىم سول ەدى انا جاقتان «توقتا» دەگەن داۋىس ەستىلدى. اينالىپ قاراسام، اپەن قاريا ەكەن. مانا ءۇيىنىڭ الدىندا ءبىزدى قىزىقتاپ قاراپ وتىرعان. ءتۇيىلىپ كەلىپ: – زاردىحان شىراعىم، – دەدى. – سەن بىرەۋدىڭ جاعىز ۇلىسىڭ، اساۋ تايعا مىنبە! الدا-جالدا وقىس بولساڭ قيناياتتىڭ شاڭىراعى اڭىرىپ قالماي ما دەگەنى. اقساقالدىڭ سوزىنەن كەيىن تاي ۇيرەتۋشىنىڭ دە ەسىنە بىردەمە تۇسكەندەي، «زاردىحان، سەن رەنجىمە، مىنبەگەنىڭ دۇرىس» دەپ مايموڭكەلەپ جاتتى...».

جوعارىداعى وقيعادان ءبىز – قازاق­تىڭ شاڭىراق يەسىن سىيلاعانىن نەمەسە اتام قازاق «جالعىزدىڭ جارى – قۇ­داي» دەگەنىندەي، ونى بولجاۋسىز كەسىر­دەن قاققانىن بايقايمىز. وسى ورايدا، قازاقتىڭ كومەكەي اۋليەسى بۇقار جىراۋدىڭ: «جارلىنى جارلى دەمەڭىز، جارلى بايعا تەڭ كەلىپ، جايلاۋعا جارىسا كوشپەس دەمەڭىز. جالعىزدى جالعىز دەمەڭىز، جالعىز كوپكە تەڭەلىپ. ءبىر جا­ھان­دا سوعىسىپ، كەگىن الماس دەمەڭىز» دەيتىن تولعاۋىنىڭ استارىندا عۇمىردىڭ تەپكىسىندە شىڭدالىپ وسكەن جالعىزدار مىقتى بولاتىنى جايلى باياندالۋدا. وسىنداي مىقتىنىڭ ءبىرى – تاريح عى­لىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، موڭ­عوليا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن جانە ماسكەۋ قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىن تامامداعان ءبىلىمدار تۇلعا. 1975-1987 جىلدارى موڭعوليا كاسىپوداعى ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى، 1990-1992 جىلدارى موڭعوليا ۇكىمەتى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى جانە موڭعوليا پارلامەنتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتتەرىن اتقارعان. سونىمەن قاتار موڭعوليانىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسىن جانە سول ەلدە جۇر­­گىزىلگەن ساياسي-ەكونوميكالىق رەفور­ما­لار­دىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن جاساپ بەرگەن ءىرى قايراتكەر – زاردىحان قينايات ۇلى ەكەنى انىق.

زاقاڭ مارقۇم ايتاتىن: 1965 جىلى ۋنيۆەرسيتەت ءبىتىرىپ تۋعان جەرىم قوبدا ايما­عى­نىڭ ورتالىعى قوبدا قالاسىنا كەلىپ، جارىم قادىحان ەكەۋىمىز التى قانات ءۇي ساتىپ الىپ، ونى تۋىسقان اعايىننىڭ اۋلا­سىنا تىكتىك. اۋلەتتىڭ ءتۇتىنىن وشىرمەي، شاڭىراعىن كوتەرىپ جاتقانىم جايلى ەستىگەن زامانداسى اكەمنىڭ رىسبەك قاريا ات ۇستىندە تۇرىپ ادەيى:

 – مىنا، التى قانات اقبوز ءۇي كىمدىكى؟- دەپ داۋىسىن كوتەرە سويلەپ، كۇن سالىپ قاراپ تۇر ەكەن. مەن:

 – بۇل نايمان قيناياتتىڭ شاڭىراعى، – دەدىم. بۇل ءسوزدى ەستىگەن كونە كوز قاريانىڭ ەسىنە نەلەر ءبىر وقيعا تۇسكەن بولۋى كەرەك، جانارىن سۋلاپ، باتاسىن بەردى.

ساياسات ساحناسىندا

جەتى جاسىندا اناسىنان، ون بەس جاسىندا اكەدەن ايىرىلعان زاردىحان 1956 جىلى ۇلانباتىردىڭ ىرگەسىندە ورنا­لاس­قان نالايقى دەيتىن كومىر شاحتاسىندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن جەزدەسى مەن اپايىنىڭ قولىنا بارىپ تۇراقتايدى. وسى كەنتتە ورتا مەكتەپتى ءبىتىرىپ، 1961 جىلى موڭ­عوليا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريح فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسەدى. وقۋ بىتىر­گەن سوڭ تۋعان جەرى قوبدا ايماقتىق اكىم­شىلىگىنە قىزمەتكە تۇرادى. بۇل جەردە كوپ تۇراقتاماي 28 جاسىندا ورتالىققا قىز­مەتكە شاقىرىلىپ، 1975 جىلدان باس­تاپ تاپجىلماي 12 جىل موڭعوليا كا­سىپوداعى ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى قىزمەتىن ويداعىداي اتقارادى. – وسى قىزمەتتە ءجۇرىپ الەمنىڭ 30-دان استام ەلىن ارالادىم، - دەيتىن زاقاڭ مارقۇم.

وتكەن عاسىردىڭ اياعىندا كۇللى الەمدى وزگەرتكەن قوعامدىق – ساياسي وقيعا كوكپ باس حاتشى م.گورباچەۆتىڭ باستاماسىنان جۇرگىزىلگەن «قايتا قۇرۋ» ساياساتى ەكەنىن ەل بىلەدى. وسى تۇستا، ناقتىراق ايتساق 1990 جىلى بۇعان دەيىن قويىن قۇرتتاپ، ايرانىن ۇرتتاپ تىنىش جاتقان موڭعول بۇقاراسى ءبىر توپ جاستاردىڭ ەرەۋىلدەتۋىمەن ءدۇر سىلكىندى. ءدال وسى توپقا باعىت بەرىپ، ءجون سىلتەپ وتىرعان اقىلشىسى محرپ ورتالىق كوميتەتى جانىنداعى قوعامدىق زەرتتەۋ عىلىمي ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى زاردىحان قينايات ۇلى دەيتىن قازاق ەكەن، دەپ جالپاق ەل شۋلادى.

وسى تۇستا موڭعوليانىڭ ەسكى بيلىگى نە ىستەرىن بىلمەي قاتتى داعداردى. بۇرىنعىداي باعىت سىلتەپ وتىراتىن اقىلشىسى كپسس ءوزى باسىمەن قايعى. ءدال وسى ءبىر الماعايىپ كۇندەرى زاردىحان قينايات ۇلى، ناقتى ايتسام 1990 جىلدىڭ 16 قاڭتارىندا موڭ­عول حالىق پارتياسىنىڭ باس حاتشىسى جامبىن ءباتمۋنحتىڭ كومەكشىسىنە تەلەفون شالىپ، مەملەكەت باسشىسىمەن كەزدەسكىسى كەلەتىنىن مالىمدەيدى. انا جاق «نە ءۇشىن» دەپ سۇراپ جاتپاي «تاڭەرتەڭ ساعات 9.00-دە كەلىڭىز» دەيدى. بۇل تۇستا زاقاڭنىڭ ۇستانعان باعىتى كۇللى جۇرتقا بەلگىلى بول­عان، ونى ەشكىم اتتاپ وتە المايتىن بيىك اسۋعا اينالىپ ۇلگەرگەن-ءتىن.

زاردىحان اعا ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە: «ەر­تەڭ­گىسىن ساعات 9.00-دە باردىم. باس حاتشى ورنى­نان تۇرىپ قول الىسقان سوڭ ماعان قاراما-قارسى وتىردى. وسىلاي 1990 جىلى 17 قاڭتار كۇنى ساعات 9.30-دا باستالعان كەزدە­سۋ، 12.20-عا دەيىن جالعاستى» دەيدى. بۇل كەزدەسۋدە زاقاڭ باس حاتشىعا ەلدە قا­لىپتاسقان احۋالعا بايلانىستى پارتيا­نىڭ پلاتفورماسىن زامانعا ساي قايتا جاساۋ جانە كونستيتۋتسياعا وزگەرىس ەنگىزۋ تۋرالى ايتادى. قىسقاسى، جامبىن باتمۋنح زاقاڭا «وسى ءىستى جۇمىس توبىن قۇرىپ ءوزىڭ اتقارىپ شىق!» دەپ بۇيرىق بەرەدى. ءسويتىپ، زاردىحان قينايات ۇلىنىڭ باسقارۋىمەن 15 ادامنان قۇرالعان عالىمدار پارتيانىڭ باعدارلامالىق پلاتفورماسىن ەكى اپتادا جاساپ شىعادى. بۇل قۇجات تاعى تالاي وتكەلەكتەن ءوتىپ، مامىر ايىندا محرپ-نىڭ كەزەكتەن تىس سەزىندە قابىلدانادى.

ءبىر تاڭدانارلىق جاعداي: 1924 جىلى موڭعوليانىڭ العاشقى قۇرىلتايىندا مەملەكەتتىڭ دامۋ پلاتفورماسى مەن كونس­تيتۋتسياسىن قازاق تۇرار رىسقۇلوۆ جاساپ بەرسە، ارادا 76 جىلدان كەيىن جاڭا­دان قۇرىلعان دەموكراتيالىق موڭعول مەم­لە­كەتىنىڭ ەڭ باستى قۇقىقتىق قۇجاتىن تاعى دا قازاق جاسادى.

وسى وقيعا جايلى زاقاڭنىڭ ءوزى «1980-1990 جىلدارداعى موڭعوليا قوعامى ءۇشىن دەموكراتيالىق جاڭا وزگەرىستەر قاجەتتىگىن تەوريا تۇرعىسىنان العاشقى بولىپ جاريا ەتۋ باقىتى ماعان بۇيىرىپتى. مۇنى بۇگىن موڭعوليادا ەشكىم جوققا شىعارا المايدى» دەپ جازسا، دەموكراتيالى موڭ­عوليانىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى جانە نا­لاي­قى كەنتىندە زاردىحان قينايات ۇلىمەن بىرگە ءبىر سىنىپتا وقىعان پۋنسالمااگين وچيربات ەكى جىل بۇرىن قازاقستاندى تۇگەل ارالاپ شىعىپ «كازاحستان ورنوور زورچسون تەمدەگلەل» («قازاقستان ساپارىنان جازبا») كىتاپ جازىپ، ونىسى 2020 جىلى ۇلانباتىردا جارىق كورگەن ەكەن. وسى كىتاپتىڭ 31-بەتىندە: «مەنىڭ سىنىپتاس دوسىم زاردىحان قينايات ۇلى موڭعوليادا دەموكراتيالىق قوزعالىس باستالعان تۇستا جاستاردىڭ كەڭەسشىسىنە اينالدى جانە جاڭا كونستيتۋتتسيانىڭ نۇسقاسىن جوبالاپ قابىلداتۋ ىسىنە بەلسەنە اتسالىسقان ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەر»، دەپ قۇرمەتپەن ەسكە الىپتى.

ال تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، اكادەميك حانگەلدى ءابجانوۆ «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ 2020 جىلعى 10 جەل­توقسان كۇنگى سانىندا جاريالانعان «ق­ي­نايات­ ۇلىنىڭ قۇبىلىسى» اتتى ماقالا­سىندا: «سول جىلدارى زاقاڭنىڭ سوڭىنا ەرگەن شاكىرتى تساحياگين ەلبەگدورج كەيىن ەكى مارتە پرەمەر-مينيستر، 2009 جىلى پرەزيدەنت بولىپ سايلاندى. ول ابىز اقساقالدى قازىر دە ۇستاز تۇتىپ جۇرەتىن كورىنەدى» دەگەن پايىمىن جازىپتى. قالاي دەسەك تە، زاردىحان قينايات ۇلى وتكەن عاسىردا شەتەل قازاقتارى اراسىنان ەڭ بيىك لاۋازىمدى تىزگىندەگەن تۇلعا رەتىندە تاريحتا قالدى.

اتاجۇرتتا جالعاسقان عۇمىر

1996 جىلى موڭعوليانىڭ قازاق­ستانداعى ەلشىلىگىندەگى قىزمەتى اياقتال­عان سوڭ اعامىزدىڭ الدىندا ەكى تاڭداۋ تۇردى. ءبىرى ۇلانباتىرعا قايتىپ بارىپ، ۇلكەن قىزمەتتىڭ ءبىرىن تىزگىندەۋ. وندا بارسا، جوق دەگەندە بىلدەي ءبىر ۋنيۆەرسيتەت نەمەسە ينستيتۋتقا رەكتور بولارى انىق ەدى. ءتىپتى سول تۇستا مەملەكەت بيلىگىن قولىنا العان دەموكراتتار ءوز كوسەمى، اقىلشىسى زاردىحان قينايات ۇلىنا ءسوز جوق ءبىر مينيس­تر­لىكتىڭ تىزگىنىن بەرە سالۋى دا عاجاپ ەمەس-ءتىن. بىراق زاقاڭ ويلانىپ جاتپادى. «ەندى قالعان عۇمىرىمدى قازاق جەرىندە وتكى­زەيىن، بۇعان دەيىن جيناعان تاجىريبەم مەن ءبىلىمىمدى اتاجۇرتىما جۇمسايىن». وسىنداي شەشىمگە كەلەدى.

مارقۇم اعامىز ءوزى ايتاتىن: «ەلشى­لىك­تىڭ قىزمەتتىك ءۇيىن تاستاپ شىققان سوڭ، نە قىزمەت، نە باسپانام جوق الماتىنىڭ كوشەسىندە سەندەلىپ قالدىم. جالعىز ءۇمىت – قازاقتىڭ قۇشاعىندامىن». جالپى، مۇنداي جاعداي تەك زاقاڭنىڭ عانا ەمەس 90-جىلدارى اتامەكەنگە ورالعان كەز كەلگەن قازاق باستان كەشىرگەن دۇنيە. سودان باسپاناسىز قالعان اعامىز دۇنيەجۇزى قازاقتار قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ اتىنا حات جولدايدى. ءمان-جايعا قانىققان پرەزيدەنت سول تۇستاعى قالا اكىمى شالباي قۇلماحانوۆقا «ماسەلەنى شەشۋدى سۇرايمىن» دەپ بۇرىشتاما سوعىپ بەرگەن ەكەن. ءسويتىپ، كەشىكپەي، «اقساي» شاعىن اۋدانىندا جاڭادان سالىنعان كوپ­قا­باتتى ۇيدەن ءۇش بولمەلى پاتەر بۇيى­رىپ­تى. «بۇل وتە ءبىر قۇتتى شاڭىراق بولدى. وسى ۇيدە بالالارىم ءوستى، نەمەرەلەرىم ەر جەتتى. اتاجۇرتقا كەل­گەن­نەن كەيىنگى ازدى-كوپتى ەڭبەكتەرىم وسى ۇيدە جازىلدى» دەيتىن، اعامىز.

جوعارىداعى وقيعالار جايلى عالىم ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە: «1994-1998 جىلدار اسا اۋىر كەزەڭ ەدى عوي. ورالمان قازاق بىلاي تۇرسىن، جەرگىلىكتى جۇرتتىڭ ءوز قولى ءوز اۋزىنا جەتپەي جاتقان تۇس. جاسىم 54-تە. قاجىر-قايراتىم كەتە قويماعان كەز. ءبىر جىلدان اسا ۋاقىت جۇمىسسىز ءجۇردىم. اعەكە دەپ جالىنىپ ەشكىمنىڭ الدىنا بارمادىم. نەگىزى جۇمىسىم كىتاپ وقۋ بولدى. موڭعوليادا ءجۇرىپ قازاق تاريحىنان جۇيەلى ءبىلىم الا المادىق. ونداي مۇمكىندىك تە بولمادى. وسى كەمشىلىكتىڭ ورنىن تولتىردىم. اسىرەسە قىدىرعالي جالايىر، شوقان ءۋاليحانوۆ، مۇحامەد حايدار دۋلاتي ەڭبەكتەرى مەنىڭ كوزىمدى اشتى. ەڭ قيىنى اتاجۇرتىما كەلىپ جۇمىسسىز جۇرگەنىم ءۇشىن موڭعولداردان ۇيالا باستادىم» (قينايات ۇلى ز. كوشپەندىلىك عۇمىر. الماتى: 2010 ج. 308-309 ب.).

«ورنىنا ونەر-ءبىلىم ءدامىن تاتۋ، جىگىتكە جاراسپايدى قاراپ جاتۋ، بۇگىنگى كۇندى ىسپەن وتكىزبەسەڭ، ەرتەڭگى كۇنگە قيىن جاۋاپ قاتۋ» دەپ قازاقتىڭ قارا ولەڭىندە ايتىلعانداي، بوس جاتۋدى قولاي كورمەگەن اعامىز ءبىر كۇنى سول كەزدەگى قازاقستان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى ۆ.شكولنيككە حات جازادى. ۆلاديمير سەرگەەۆيچ بولسا «ويباي، سىزدەي عالىم بىزگە كەرەك» دەپ، ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنوگرافيا ينستيتۋتىنا جى­بەرەدى. ونداعى اعايىندار قاتارداعى عىلىمي قىزمەتكەر دارەجەسى بويىنشا جۇمىسقا قابىلدايدى. قۇجاتپەن تانىسقان ينستيتۋتتىڭ كادر ءبولىمىنىڭ مامانى تامارا ۆاسيلەۆنا دەگەن حانىم: ء«سىز عالىم دوكتورى ەمەسسىز بە، بىزدەگى ءتارتىپ بويىنشا باس عىلىمي قىزمەتكەر، ءتىپتى بولماعاندا جەتەكشى عالىمي قىزمەتكەر بولۋىڭىز كەرەك» دەمەي مە، كوپ ۋاقىت بوس ءجۇرىپ قاجىعان اعامىز: «دليا مەنيا، رەپاتريانتا پوكا «نس» دوستاتوچنو» دەيدى دە جۇرە بەرەدى. كەشىكپەي عادىلەتشىل عالىم باس عىلىمي قىزمەتكەر دارگەيىنە كوتەرىلىپ، ءتىپتى ەجەلگى جانە ورتاعاسىرلار تاريحى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى جانە ديسسەرتاتسيالىق كەڭەسكە مۇشە بولادى.

وسىلاي اتاجۇرتىنا تابان تىرەگەن ۋاقىتتان باستاپ دۇنيەدەن وتكەنگە (23 قاراشا 2016 جىل) دەيىنگى 20 جىلدا: «جى­لا­عان جىلدار شەجىرەسى» (1995)، «موڭعول ءۇستىرتىن مەكەن ەتكەن سوڭعى تۇركى تايپالارى: ءىح-ءحىى عاسىر» (2001)، «موڭعولياداعى قازاقتار: 1-كىتاپ» (2001)، «قازاق مەملەكەتى جانە جوشى حان» (2004)، «موڭعولياداعى قا­زاقتار: 2-كىتاپ» (2007) جانە «كوشپەندىلىك عۇمىر» (2010) ت.ب. ەڭبەكتەرى جارىق كوردى.

قازىرگى قازاققا سەرپىلىس قاجەت

زاردىحان اعامىز «شوقان ءۋاليحا­نوۆ­تىڭ ەڭبەگىن كوپ وقيمىن جانە وقىعان سايىن تىڭ دۇنيەگە جولىعامىن» دەپ وتىراتىن. تاعى ءبىر ۇشىراسقانىمدا: ء«بىزدىڭ زەرتتەۋشىلەر شوقاندى ءالى تەرەڭ تۇسىنبەي ءجۇر، بۇل كىسى عالامدىق دەڭگەيگە كوتەرىلگەن اسا ۇلكەن عالىم» دەپ وتىردى. سونىمەن قاتار ورىس وقىمىستىسى لەۆ گۋميلەۆتىڭ «ەتنوگەنەز ي بيوسفەرا زەملي» اتتى ەڭ­بەگىن اۋدارىپ-توڭكەرۋدەن جالىقپايتىن. وسى كىتاپتاعى: ء«اربىر دەموگرافيالىق ويسىراۋدىڭ سوڭىندا ۇلتتىڭ نەگىزى مۇرات-مۇددەسىنەن قول ۇزە باستاعان اۋماقتىق (پەريفەرينىي) سۋبەتنوستار پايدا بولادى. كوپشىلىك جاعدايدا ولاردىڭ تەك اتى قانا قالادى. مىنەز-قۇلقى باسقا قاۋىم پايدا بولادى. ونداي ەتنوس تەك ورلەۋدىڭ سەرپىلىس كىلتىن (پاسسيونارنىي تولچوك) تاپقاندا عانا ءومىر سۇرە الادى» دەگەن تەوريالىق پايىمدى قازىرگى قازاق حالقىنىڭ تاريحي-الەۋمەتتىك جاعدايىنا بايلانىستىرىپ بىلاي دەپ تۇجىرىم جاساعان ەكەن: «سەندەر ەل بولامىز، ۇلت بولامىز دەپ تالپىنىپ جاتىرسىزدار، بىراق قازاقتىڭ سەرپىلىس كۇشى قايدا؟ قايسى بىرەۋلەر ۇلتتىق يدەولوگيا قاجەت دەيدى. مەنىڭشە قولدان جاساندى يدەولوگيا جاساۋ مۇمكىن ەمەس. قازاق يدەو­لوگياسى بىرەۋ، ول ۇلتتىڭ ازاتتىعى. قازىر وسى يدەولوگيا عانا ءتىرى. حالىقتىڭ باسىنا تۇسكەن قايعى-قاسىرەتتىڭ جۇگى اۋىرلاعان سايىن ازاتتىق يدەولوگياسىنىڭ سالماعى ارتا تۇسەرى ءسوزسىز. تاعى بىرەۋلەر قازاقتى قۇتقاراتىن ءدىن دەيدى. ارينە، ۇلتتىڭ ۇلت رەتىندە ءومىر سۇرۋىنە ءدىننىڭ اسەرى بار. بىراق كوممۋنيستەر بيلەگەن تۇستا ءدىندى تامىرىنان اجىراتىپ جىبەردى. وسىنىڭ كەسىرىنەن كەيىنگى قوعام مۇسىلماندىق تاعىلىم فيلوسوفياسىنان الىستاپ قالدى. ونىڭ سىرتىندا، ادامي قاتىناستاردىڭ ەتيكالىق سالت-ساناسى مەن بەرىك قاعيدالارى بۇزىلعان. قازىرگى قازاق قوعامىندا مۇسىلمانشىلىق ادەبى تولىق ورنىعا الماي وتىرعانى وسىدان. مەنىڭ ويىمشا، ۇلتتى ءبىر قۇتقارسا وزىندىك قولتاڭباسى بار ناعىز ۇلتتىق قۇندىلىقتار قۇتقارا الادى. ونداي قۇندىلىقتار قاتارىنا، اتامەكەن – جەر، انا ءتىل، ۇلتتىق تاريح، ءتول ونەرى مەن ادەبيەتى، وزىنە ءتان دارا مىنەز-قۇلقى جاتادى. وسىلارعا جەكە-جەكە توقتالسام، اتامەكەن – جەر ازعانا لاتيفۋنديستەردىڭ قولىندا. قاراپايىم قازاق اتامەكەن – جەر تاعدىرىن شەشۋگە ۇلەس قوسا المايدى. وتاندىق تاريحىمىزعا كەلسەك، ونىڭ جاڭا تۇعىرى قالانا باستاعانى قۋانتادى. بىراق اۋىل-اۋىلدىڭ تاريحى، اتا-اتانىڭ كوكىرەك شەجىرەسىن جاساۋ ارقىلى ءار توپ ءوز توبەشىگىن كۇيتتەپ، جوعىن جوقتايتىن احۋال قالىپتاساتىن ءتۇرى بار. مىنا زاماندا تاريحى شاشىرىپ جاتقان جۇرت ءبىز عانا. قازاق مۇنداي ءبولىنىپ-جارىلۋ تاريحىنان ەشتەڭە ۇتپايدى. بۇگىندە بيلىك قولدان جاساپ وتىرعان جاساندى بىرلىك بارى راس. بۇل قاشانعا دەيىن سوزىلادى... قازاق اقىل-ويدان كەندە ەمەس. ونىڭ كوش باسىندا اباي تۇر. امال نەشىك، وسى اباي شىعارمالارىن جاسى كامەلەتكە تولعان قازاقتىڭ 10-15 پا­يىزى عانا وقيدى ەكەن. ءدال قازىر قازاقتىڭ جاندۇنيەسى ازان-قازان، دىر-دۋمان، كوپىرمە ءسوز، بۇگىن-ەرتەڭ تاس ءتۇيىن جينالاتىن ءتۇرىمىز جوق. وسىنىڭ ءبارىن كورىپ، ءبىلىپ وتىرىپ جەتتىك، جەتىلدىك دەپ بوركىمىزدى اسپانعا اتۋعا ءالى ەرتە. بۇل جولىمىزدا ۇلكەن-ۇلكەن توسقاۋىلدار كۇتىپ تۇر. ۋاقىت قازاقتىڭ باسى قاشان قوسىلادى دەپ كۇتىپ تۇرمايدى. كەلەر ۋاقىتتان ءوز نەسىبەمىزدى الۋ ءۇشىن قازاق سەرپىلۋگە ءتيىس» دەپتى.

* * *

ءسوزىمىزدى تۇيىندەپ ايتار بولساق، زاردىحان قينايات ۇلى وتكەن عاسىردىڭ باسىندا «مەن جاستارعا سەنەمىن» دەپ ءۇمىت وتىن جاققان اقىن ماعجان جۇماباەۆ سەكىلدى، ەلىمىزدىڭ ەرتەڭى جاستارعا سەنىپ وتكەن ادام. ءتىپتى بۇل ارمانى جايلى:

مەن جاستارعا سەنەمىن، بىلەسىڭ بە؟

دايىن بول ەلىڭ ءۇشىن كۇرەسۋگە،

ساي بولسا ءبىلىمىڭ مەن بىرلىگىڭ،

كەلەشەك تەك سەندەردىڭ ۇلەسىڭدە، – دەپ باستالاتىن ۇزاق تولعاۋ جازىپ قال­دى­رىپتى. جالپى ايتقاندا، زاردىحان قينايات ۇلىنىڭ بۇكىل ءومىرى – جۇرتىنىڭ قامىن جەپ، ۇلتىنىڭ بولاشاعىن ويلاعىسى كەلگەن جاستار ءۇشىن ۇلگى.

سوڭعى جاڭالىقتار

قوردىڭ قوماقتى قولداۋى

ەكونوميكا • كەشە

وتەماقىعا ءوتىنىش بەر

ەكونوميكا • كەشە

وتباسىندا – 36 بالا

قوعام • كەشە

سۋ باسۋدىڭ قاۋىپ-قاتەرى

ايماقتار • كەشە

تۇماۋدان ساق بولىڭىز!

مەديتسينا • كەشە

كۇرە جولداعى اپات

ايماقتار • كەشە

سەنى وسىلاي سۇيەمىن

ادەبيەت • كەشە

اعاش ادام

ادەبيەت • كەشە

اسىلدىڭ سىنىعى

ايماقتار • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار