اتى دارداي, ابىرويى جۇرداي

الايدا ارادا وتكەن ۋاقىت ىشىندە اكك-لەردىڭ تۇراقتاندىرۋ قورلارىنىڭ كومەگىمەن الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ باعاسىن شەكتەن تىس قىمباتتاتپاي ۇستاپ تۇرۋعا جانە شاعىن كاسىپكەرلىكتى قولداۋعا با­عىت­تال­عان جۇمىسى ويداعىداي ناتيجە بەر­دى دەۋ قيىن. بۇعان ايعاق رەتىندە اۋىز­دىق­­تال­ماق تۇگىلى, جۇگەن-قۇرىق كور­مەگەن اساۋ­داي اسپانعا سەكىرىپ تۇرعان ازىق-ت ۇلىك باعاسىن ايتۋعا بولادى.

وسى ورايدا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ 2021 جىلعى 25 اقپاندا ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ V وتى­رىسىندا سويلەگەن سوزىندە: «الەۋ­مەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپورا­تسيالار­دى تولىققاندى ينستيتۋتقا اينال­دىراتىن كەز كەلدى. وڭىرلىك كورپورا­تسيالاردىڭ جۇمىسى قوعامنىڭ اشىق ءارى تولىق باقىلاۋىندا بولۋعا ءتيىس. قۇزى­رەتىنە جاتپايتىن جانە ماڭىزى تومەن اكتيۆ­تەردى ولاردىڭ قاراماعىنان الىپ تاستا­عان ءجون. جاڭارعان الەۋمەتتىك-كاسىپ­كەر­لىك كورپوراتسيالار جەرگىلىكتى بيزنەس­تىڭ باسەكەلەسى ەمەس, سەنىمدى سەرىكتە­سى بولۋعا ءتيىس», دەپ ناقتى مىندەت قويعان بولاتىن. سوعان سايكەس ۇكىمەت الەۋ­مەت­تىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسيالار­دى دا­مىتۋدىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى كە­شەن­دى جوسپارىن ازىرلەپ, ونى 2021 جىل­عى 4 تامىزداعى №520 قاۋلىسىمەن بەكىتتى.

اتالعان قۇجاتتا اكك-لەر 15 جىل ىشىندە ءتيىمدى وڭىرلىك دامۋ ينستيتۋتتارىنا اينالماعانى جانە وعان بىرقاتار جۇيەلى پروبلەما مەن قايشىلىق سەبەپ بولعانى اتاپ كورسەتىلگەن. سونىڭ ىشىندە اكك-لەردىڭ كوبىنىڭ قىزمەتى ۇنەمى شىعىندى بولعانى, ءتىپتى كەيدە ولاردىڭ تاراپىنان بيزنەسكە باسەكەلەستىك جاساماۋ تۋرالى باستى قاعيدات بۇزىلىپ, مۇنىڭ اياعى نارىقتاعى بۇرمالاۋلارعا الىپ كەلگەنى ايتىلعان. ال بيزنەس وكىل­دە­رى اكك-لەردى وڭىرلىك بيلىك تارا­پىنان جاسالاتىن ارتىقشىلىقتارى بار, ءارى دۇرىس باسەكەلەستىككە كەدەرگى كەلتىرەتىن قۇرىلىمدار دەپ سانايدى ەكەن.

اكك-لەرگە «ۇلتتىق كومپانيا» دەگەن دارداي ات بەرگەن ۇكىمەت ولارعا ءار­تۇرلى مەملەكەتتىك باعدارلامالار مەن تاپ­­­سىرمالاردى ورىنداۋشى رەتىندە قا­­را­­عانىمەن, ءىس جۇزىندە ولاي بولماي شىقتى. شىنتۋايتىندا, اكك-لەر اكىم­دىكتەردىڭ وڭىرلەردىڭ تۇراقتاندىرۋ قور­لارىن باسقارۋمەن اينالىساتىن, سون­داي-اق كەيدە ءىرى جانە يميدجدىك جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىنا اينالعان. ولاردا «ۇكىمەت – الىستا, ال اكىمدىك – قا­سى­مىزدا» دەگەن ۇستانىم ابدەن ورنىق­قان.

ۇكىمەتتىڭ كەشەندى جوسپارىندا اكك-لەردى وڭىرلىك دامۋ ينستيتۋتتارى ەتىپ ترانسفورماتسيالاۋعا, ولاردىڭ قىزمەتى وڭىر­لەر ەكونوميكاسىنىڭ ورنىقتى جۇ­مىس ىستەۋىنە قولداۋ كورسەتۋگە, وزدە­رىنە باسقارۋعا بەرىلگەن اكتيۆتەردى ءتيىم­دى باس­قارۋعا, جۇمىسى اشىق بولۋىنا با­­­عىت­تالعان ءىس-شارالاردى ىسكە اسى­­­رۋ كوز­دەل­گەن. الايدا بۇرىنعى ۇكىمەت مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ اكك-لەردى تو­لىق­­قان­دى ينستيتۋتقا اينالدىرۋ جو­نىن­دەگى تاپسىرماسىن ورىنداۋعا ونشا اسىقپاعان سياقتى. سونىڭ ايعاعى بولار – بىلتىرعى تامىز ايىندا قابىل­دان­عان كەشەندى جوسپاردا اكك-لەردى ترانس­فور­ما­تسيالاۋدىڭ جول كارتاسىن ازىرلەۋ ءبىر جىل ءۇش ايدان كەيىنگى مەر­زىم­گە, ناقتى ايتساق, 2022 جىلدىڭ قارا­شا ايىنا بەلگىلەنىپتى.

وسىنداي جايباسارلىقتىڭ سالدارىنان اكك-لەردىڭ باسشىلارى ءوز جۇ­مىس­تارىن بۇرىنعىشا جالعاستىرىپ, «قولدارىندا بارىندا قونىشتارىنان باسىپ» ءجۇر دەۋگە بولادى. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنت­تىگىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, ولار «ين­ۆەس­تيتسيالىق جوبالار» دەگەن جەلەۋمەن جەر تەلىمدەرىن كونكۋرسسىز بەرۋمەن, ۇلەستەس تۇلعالارعا اكتيۆتەردى تومەندەتىلگەن باعامەن ساتۋمەن جاپپاي اينالىسقان. بۇعان قوسا, ازىق-ت ۇلىك باعاسىن تۇراقتاندىرۋعا بو­­لىنگەن 39 ملرد تەڭگەنى ناتيجەسىز جۇم­­ساعان. كرەديتتەردى وزدەرىنىڭ ۇلەس­تەس كومپانيالارىنا بەرىپ, ولاردىڭ مىندەتتەمەلەرىن ورىنداۋىنا باقىلاۋ جاساۋدى ەستەن شىعارعان. اكك-لەر جول بەرگەن وسىنداي بۇزۋشىلىقتاردان كەلتىرىلگەن زالال 7 ملرد تەڭگەدەن اسىپ تۇسكەن. سول سەبەپتى ولاردىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارىنا قاتىستى 11 قىلمىستىق ءىس قوزعالدى. انتيكوردىڭ باعالاۋىنشا دا, اكك-لەر وزدەرىنىڭ نەگىزگى مىندەتى – بيزنەستى دامىتۋدى ىنتالاندىرۋدى جانە جەكەمەنشىك اينالىسپايتىن سالالاردى قولداۋدى ىسكە اسىرىپ وتىرعان جوق. ولار پايدانى دەپوزيتكە سالعان قارجىدان الاتىن سىياقى مەن م ۇلىكتى ساتۋدان تۇسەتىن قاراجاتتان تاۋىپ وتىر.

پرەزيدەنت بيىلعى 14 شىلدەدە بولعان ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا اكك-لەرگە قاتىستى: «تۇراقتاندىرۋ قورلارى قىز­مەتىنىڭ تيىمدىلىگى تومەن. ولاردىڭ نارىققا əسەرى شامالى. كەيدە ولار تەرىس پي­عىلدى ادامداردىڭ قالتاسىن قام­پاي­تادى. بيۋدجەتتى جىمقىرۋ فاك­تىلەرى ءجيى انىقتالادى. Əكىمدەر مەملەكەت قار­جى­سىنىڭ جۇمسالۋىنا باقىلاۋدى جو­عالتقان», دەگەن سىن ايتقان ەدى.

سوعان قاراماستان, ەلىمىزدە شىلدە-تا­مىز ايلارىندا قانت باعاسى كۇرت قىم­بات­تاپ, تۇتىنۋشىلاردىڭ نارازى­لىعىن تۋعىزعانى ءمالىم. ءدال سول كەزدە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىز­مەت­تىڭ قوستاناي وبلىسى بويىنشا دە­­پارتامەنتى وڭىردەگى باعانى تۇراق­تان­­دىرۋعا ارنالعان قانتتى ءبولۋدىڭ قىل­مىستىق سحەماسىن اشكەرەلەدى. وب­لىس­تىق اكىمدىك پەن «توبىل» اكك» اق قىزمەتكەرلەرى قانت تاپشىلىعىن پاي­دالانا وتىرىپ, تۇراقتاندىرۋ قورى­نان ونىڭ كيلوسىن وزدەرى تاڭداعان كاسىپ­كەر­لەرگە 420 تەڭگەدەن بەرگەن. سول ءۇشىن كاسىپكەرلەر وبلىستىق اكىمدىك پەن اكك قىزمەتكەرلەرىنە سىياقى رەتىندە 100-دەن 500 كيلوعا دەيىن قانت ۇلەستىرگەن. ال قاراپايىم حالىققا قانتتى بەكىتىلگەن 10 پايىزدىڭ ورنىنا, 100 پايىز ۇستەمە باعامەن ساتىپ, وڭاي پايدا تاپقان. بۇل اكك-لەردىڭ ابىرويىن ايرانداي توككەن ماسقاراشىلىق بولدى.

بۇعان قوسا, وتكەن قازان ايىندا با­سە­­كە­­لەستىكتى قورعاۋ جانە دامىتۋ اگەنت­­­تىگى قۇقىقتىق شارالاردى قولدانۋ ءۇشىن جول­­­داعان ماتەريالداردىڭ نەگى­زىن­دە سى­­بايلاس جەمقورلىققا قارسى قىز­مەت اكك-لەردىڭ لاۋازىمدى تۇل­عا­­­لارىنىڭ جەر تەلىمدەرىن بەرۋدە ءوز وكىلەتتىكتەرىن تەرىس پايدالانۋ دەرەكتەرى بويىنشا سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەك­سەرۋلەردى باستادى. وسى ءىس-شارا با­رى­سىندا استانا قالاسىندا جانە جامبىل, قاراعاندى, سولتۇستىك قا­زاق­ستان وبلىستارىنىڭ «Astana», «تاراز», «سارى­ارقا», «سولتۇستىك» اكك-لە­رى زاڭ­دى تۇلعالارعا 33 جەر تەلىمىن با­سىم قىزمەت تۇرلەرىنىڭ تىزبەسىنە ەنگى­زىل­مەگەن ينۆەس­تيتسيالىق جوبالار­دى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قولدانىستاعى زاڭ­نا­ما­نى بۇزا وتىرىپ, راسىمدەپ بەر­گەنى اشكە­رە­لە­نىپ وتىر. مىسالى, قارا­عان­دى وبلىسىندا 2019-2021 جىلدار ارا­لىعىندا قارا­عاندى, بالقاش, جەزقازعان جانە ساتباەۆ قالالارىنىڭ اكىمدىكتەرى «سارى­ارقا» اكك-نە 14 جەر تەلىمىن كاسىپكەرلىك كو­دەك­سىنىڭ نورمالارىن جانە قالالاردىڭ باس جوسپارلارىن بۇزا وتىرىپ بەرگەن. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ «سول­تۇس­تىك» اكك 6 جەر تەلىمىن قۇرىلىس سا­لۋ­­شىلارعا ەشقانداي ساۋدا-ساتتىق وتكىز­­بەستەن ۇلەستىرگەن. وسىعان ۇقساس بۇزۋ­­شى­لىقتار ارقىلى كاسىپكەرلەرگە استانا قالاسىندا – 8, جامبىل وبلىسىندا 5 جەر تەلىمى بەرىلگەن. زاڭسىز بە­رىلگەن جەر تەلىمدەرىنىڭ بارلىعى انتي­­كور­دىڭ ارالاسۋىمەن مەملەكەت مەن­شىگىنە قاي­تارىلدى.

مەملەكەت باسشىسى كوتەرگەن اكك-لەردەن ولاردىڭ قۇزىرەتىنە جاتپايتىن اكتيۆ­تەردى الۋ ماسەلەسى دە وزەكتى كۇيىندە تۇر. ماسەلەن, سولتۇستىك قازاقستان وب­لى­سىنىڭ «سولتۇستىك» اكك وسىدان بىر­نەشە جىل بۇرىن جەكە مەنشىكتەن جەرگىلىكتى «پەرۆىي سەۆەرنىي» تەلەارناسىن ساتىپ العان ەكەن. ەندى ونى اۋكتسيونعا سالسا دا, ەشكىمگە وتكىزە الماي الەك بولىپ وتىرعان كورىنەدى.

ۇكىمەت قازىر اكك-لەردى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا وڭىرلەردىڭ باسەكەگە قابى­لەت­تىلىگىن ارتتىرۋعا جاردەمدەسەتىن كوممەرتسيالىق ەمەس زاڭدى تۇلعالار – وڭىر­لىك دامۋ ينستيتۋتتارى ء(ودي) ەتىپ قايتا فورماتتاۋدى ۇسىنىپ وتىر. ولار­دىڭ مىندەتى كاسىپكەرلەردىڭ قاجەتتى اق­پارات ىزدەۋگە جۇمسالاتىن ترانزاك­تسيا­لىق شىعىندارىن تومەندەتۋ, ادامي رەسۋرس­تاردىڭ داعدىلارى مەن قۇزى­رەت­تە­رىن دامىتۋ, قاجەتتى وندىرىس­تىك جانە ما­مانداندىرىلعان ينفراقۇرىلىمدى قۇرۋ جانە ونىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ ارقىلى كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا جار­دەم­دەسۋ بولماق. ءودي-لەردىڭ قارا­ۋىن­دا ولاردىڭ جارعىلىق ماقسات­تارىندا كوز­دەل­گەن قىزمەتتەرىن قامتاماسىز ەتۋگە قاجەت م ۇلىك قانا قالدىرىلماق. بەيىن­دى ەمەس اكتيۆتەردىڭ بارلىعىن جەكە­شە­لەن­دىرۋ نەمەسە جەرگىلىكتى اتقارۋ­شى ورگان­دار­عا بەرۋ ۇيعارىلعان.

تۇيىندەي ايتقاندا, اتى دارداي بول­عا­نىمەن, ەل ىشىندە, اسىرەسە كاسىپكەرلىك ورتادا ابىرويدان جۇرداي بولعان اكك-لەردى ترانسفورماتسيالاۋ ءىسى سوزباققا سالىنباي, تەزدەتىلسە, قۇبا-قۇپ.