حالىقارالىق تۇرعىدا كوتەرىلگەن ماسەلە قازاقستاندى دا اينالىپ وتپەيدى. ىلە الاتاۋىنىڭ باۋرايىنا ورنالاسقان الماتى سياقتى تاريحي شاھارى مەن ميلليونداعان حالقى بار ەلدە قارعىن سۋدىڭ ىقتيمال اپاتىن ەشقاشان جوققا شىعارۋعا بولمايدى. ونىڭ دالەلى – قالىڭ نوسەردەن كەيىن ارا-تۇرا الماتىنى ابىگەرگە سالاتىن سەلدەر. مىسالى, وسىدان بەس-التى جىل بۇرىن قارعالى وزەنىنىڭ ارناسىنان تاسۋى قالا تۇرعىندارىن الاساپىرانعا ءتۇسىرىپ, جۇرتتىڭ قالانىڭ كەلەسى جاعىنا ۇدەرە قاشقانى, تالاي ءۇي مەن م ۇلىكتى, كولىكتى سۋ
جۋىردا يۋنەسكو كلاستەرلىك بيۋروسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ قولداۋىمەن تاۋلى اۋدانداردى كەشەندى دامىتۋدىڭ حالىقارالىق ورتالىعىمەن (ICIMOD), اگا حان حابيباتتىڭ اگەنتتىگى (AKAH) جانە ورتالىق ازيا ايماقتىق گلياتسيولوگيالىق ورتالىعىمەن بىرگە «كريوسفەرا جانە كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى بيىك تاۋلى ازياداعى قاۋىپ-قاتەرلەر» اتتى كونفەرەنتسيا ءوتتى. بۇل ءىس-شاراعا الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنەن 150-گە جۋىق كريوسفەرا سالاسىندا, اپاتتار قاۋپىن ازايتۋ جانە كليماتتىق سەكتوردا ەڭبەك ەتەتىن زەرتتەۋشىلەر, تاجىريبەلى ماماندار مەن ساياساتكەرلەر, سونداي-اق ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى ۇكىمەت وكىلدەرى مەن ورتالىق ازيا دامىتۋ جونىندەگى ارىپتەستەر مەن جاستار قاتىستى. ولار ءتورت كۇن بويى كليماتتىڭ وزگەرۋى جاعدايىندا قوعامدى تۇراقتى دامىتۋ جونىندەگى بىلىمدەرىمەن ءبولىسىپ, وزىق تاجىريبەسىن ورتاعا سالىپ وتىر.
اۋقىمدى دا وزەكتى جيىن بارىسىندا ءبىز يۋنەسكو كلاستەرلىك بيۋروسى ديرەكتورىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ماگنۋس ماگنۋسسونمەن سويلەسىپ, كونفەرەنتسيانىڭ ماڭىزىنا قاتىستى ساۋالىمىزدى قويعان ەدىك.
– بۇل كونفەرەنتسيانىڭ بىرنەشە قىرى بار. ونىڭ عىلىمي قىرى – ەكى ايماقتى سالىستىرا زەرتتەي وتىرىپ, كريوcفەرا مەن ونىڭ قاۋىپ-قاتەرىن زەردەلەۋ. ەكىنشى اسپەكتىسى – كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى ءتيىمدى شەشىمدەر قابىلداۋعا ۇمتىلىپ, وعان بەيىمدەلۋدىڭ جولدارىن قاراستىرۋ. نەگىزىنەن قازىرگى تاڭدا كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بەيىمدەلۋ وزەكتىرەك. بۇل, اسىرەسە وسى ماسەلەدە اسا وسال بيىك تاۋلى ايماقتار مەن تاۋ ەتەگىندە تۇراتىن ەلدى مەكەندەرگە ماڭىزدى. كونفەرەنتسيا مىندەتى – عىلىمي ىزدەنىستەر مەن شەشىمدەر, ماماندار تاجىريبەسىن بىرىكتىرە وتىرىپ, كوتەرىلىپ وتىرعان ماسەلەلەردى شەشۋگە ساياسي تۇرعىدا ىقپال ەتۋ. سوندىقتان يۋنەسكو ءبىر الاڭعا عالىمدار مەن تاجىريبە جۇزىندەگى مامانداردى عانا ەمەس, ساياسي تۇلعالاردى دا جيناۋعا قول جەتكىزدى. تاعى ءبىر ماڭىزدى جايت – بۇل باسقوسۋعا قاۋىپتى ايماقتاردا تۇراتىن قوعامداستىقتاردىڭ دا وكىلدەرىن قاتىستىرىپ, ولاردىڭ دا داۋىسىن, پىكىرىن ەستىرتۋگە ۇمتىلدىق. ەڭ باستىسى, ورتاق ماسەلەلەردى بىرلەسە تالقىلاۋ. بۇل جولى العاش رەت ەكى ايماقتى – ورتالىق ازيا مەن گيمالاي ايماعىنىڭ وكىلدەرىن ءبىر جەردە جيناۋعا قول جەتكىزدىك. بۇل, ارينە – عالىمدار, تاجىريبە جۇزىندەگى ماماندار مەن بوگەتتەر سالىپ جاتقان ينجەنەرلەر, ۇكىمەت ادامدارى. كونفەرەنتسياداعى پلەنارلىق وتىرىستار, تۇساۋكەسەرلەر كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى مۇزدىق كولدەردىڭ ەرۋى, ونىڭ ىقتيمال اپاتتىق سالدارىنا كوزدى جۇمىپ, بەيعام وتىرۋعا بولمايتىنىن ۇكىمەتتەردىڭ قاپەرىنە سالادى دەپ ۇمىتتەنەمىن, – دەيدى ماگنۋس ماگنۋسسون.
اتالعان ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن يۋنەسكو كلاستەرلىك بيۋروسى ديرەكتورىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ماگنۋس ماگنۋسسون كليماتتىڭ جىلىنۋىنا بايلانىستى تاۋ باسىنداعى كوبەيىپ بارا جاتقان مۇزدىق كولدەردى قۇرعاتۋ, بوگەتتەر سالۋ ءىسىن العا تارتتى. الايدا بولاشاقتا بۇل قادامدار اۋىز سۋ تاپشىلىعىنا دۋشار ەتۋى دە عاجاپ ەمەس. سوندىقتان دا بۇل ماسەلەدە سىندارلى شەشىم اسا ماڭىزدى.
كونفەرەنتسيا بارىسىندا ايتىلعانداي, بيىك تاۋلى ايماقتارداعى كليماتتىڭ جىلۋ قارقىنى الەمنىڭ باسقا ەلدەرىمەن سالىستىرعاندا جوعارى بولعاندىقتان, مۇزدىقتاردىڭ ەرۋى جىلدامداپ, بۇل ءوز كەزەگىندە تۇرعىنداردىڭ ومىرىنە, ينفراقۇرىلىمى مەن تۇرمىس-تىرشىلىگىنە اۋىر زارداپ اكەلۋى ابدەن مۇمكىن.
ءوز كەزەگىندە قازاقستان تاراپىنان يۋنەسكو اياسىنداعى «ورتالىق ازيا وڭىرلىك گلياتسيولوگيالىق ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى تاكير بالىقباەۆ بايانداما جاساپ, ەلىمىزدىڭ بۇل ماسەلەدەگى وزىندىك تاجىريبەسىن, قانداي حالىقارالىق جوبالارعا قاتىسىپ وتىرعانىن, اتقارىپ جاتقان جۇمىستارىن العا تارتتى. قالاي دەسەك تە, بيىك تاۋلى ازيا الدىندا سۋ قاۋىپسىزدىگىنە قول جەتكىزىپ, ونى ساقتاۋ ءۇشىن قازىرگى جانە بولجامدى كليماتتىق وزگەرىستەردى ەسكەرە وتىرىپ, قوعام تۇراقتىلىعىن كوتەرۋ مەن دامىتۋ جالپى مىندەتى تۇر.
ەندىگى جەردە كليماتتىڭ كريوسفەراعا, ساياساتقا قالاي ىقپال ەتەتىنىن ءتۇسىنۋ بارىسىندا ونىڭ سالدارىن ازايتىپ, بەيىمدەلۋ ءۇشىن عىلىمعا نەگىزدەلگەن مىقتى ينتەگراتسيالىق جولدى انىقتاپ الۋدا سۋ تۋرالى ديالوگتەردى بەلسەندى ەتىپ, بىرگە جۇمىس ىستەۋ قاجەتتىگى ايقىندالىپ كەلەدى.
بۇل كونفەرەنتسيانىڭ ماڭىزدىلىعى مەن دەڭگەيىن وعان قاتىسقان مامانداردىڭ دا سان جىلدار جيناقتاعان تاجىريبە, پايىمدارىمەن دە سالماقتاۋعا بولار ەدى. ماسەلەن, كەلەلى جيىنعا مۇزدى كولدەر, قارعىن سۋلاردىڭ ماماندارى عانا ەمەس, جەراستى سۋلارىن زەرتتەپ جۇرگەن عالىمدار دا قاتىسىپ, رعا ءسىبىر بولىمشەسىنىڭ پ.ي.مەلنيكوۆ اتىنداعى ماڭگىلىك توڭمۇز ينستيتۋتىنىڭ جەراستى سۋلارى جانە ماڭگى توڭ گەوحيمياسى زەرتحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى لەونيد گاگارين سىندى ماماندار ماسەلەنىڭ كۇتپەگەن قىرلارىن قوزعادى. گەولوگيا-مينەرالوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ل.گاگارين جەراستى سۋلارى مەن جەرۇستى سۋلارىنىڭ بايلانىستارىن, ونىڭ ءبىر-ءبىرىنىڭ كولەمىنە اسەرىن عىلىمي تۇرعىدا تۇجىرىمداي كەلە: ء«بارىمىز دە جاھاندىق جىلىنۋ, كليماتتىڭ وزگەرگەنى جايلى ايتىپ, ەستىپ ءجۇرمىز. بىراق كوپشىلىگىمىز ونىڭ سالدارى كۇندەلىكتى ومىرىمىزگە قالاي اسەر ەتىپ جاتقانىن تولىق تۇيسىنە بەرمەيمىز. قاراڭىزشى, مەن ءوزىم يركۋتسك قالاسىندا تۇرامىن. ارامىزدى مىڭداعان شاقىرىمدار ءبولىپ جاتسا دا جاھاندىق جىلىنۋدىڭ سالدارى بىزگە دە ءبىلىنىپ وتىر. ءبىرىنشى كەزەكتە بۇل توڭمۇزداردىڭ ەرۋىنە بايلانىستى لاندشافتار مەن تاۋ سۋلارى كولەمىنىڭ وزگەرۋىنەن بايقالادى. قارعىن سۋلار, سەل ءجۇرۋى سياقتى وقيعالار ءسىبىر ولكەسىندە دە ءجيى كورىنىس بەرە باستادى. سوندىقتان كريوسفەرا مەن كليماتتىڭ وزگەرۋىنەن تۋىندايتىن قاۋىپ-قاتەردى حالىقارالىق تۇرعىدا تالقىلاۋدىڭ ماڭىزى زور. عىلىمي قاۋىمداستىقتىڭ مىندەتى – وسى ماسەلەلەردى ۇكىمەتتىك دەڭگەيدە كوتەرۋ. ال قۇزىرلى مەكەمەلەر ءوز كەزەگىندە ونىڭ قايعىلى سالدارىمەن عانا كۇرەسىپ قالماي, تابيعي اپاتتاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ناقتى قادامدار جاساۋعا ءتيىس», دەيدى.
دەگەنمەن ايماقتاعى ەلدەر زەرتتەۋ جانە مونيتورينگ ينفراقۇرىلىمىن قۇرۋ, كريوسفەراداعى وزگەرىستەردى باقىلاۋ, تاۋەكەلدەردى ءتۇسىنۋ مەن باسقارۋ, سونداي-اق ونىڭ سالدارىن ازايتۋ مەن بەيىمدەۋ شارالارىن ازىرلەۋ جوبالارىنا قاراجات سالىپ وتىرعانىن دا ايتا كەتكەن ءجون. ال «كريوسفەرا جانە كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى بيىك تاۋلى ازياداعى قاۋىپ-قاتەرلەر» كونفەرەنتسياسى – بۇل بيىك تاۋلى ازيا مەملەكەتتەرىنە ۇجىمدىق ارەكەت ەتۋگە, وقىتۋ مەن جالپى قاتەرلەرگە ءتيىمدى قارسى تۇرۋدىڭ وزىق تاجىريبەلەرىمەن بولىسۋگە, الماسۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ايماقتىق پلاتفورما.
ءسوز سوڭىندا ايتارىمىز, كونفەرەنتسيادا توعىسقان سالماقتى سپيكەرلەر وزگەرمەلى كليمات جاعدايىندا ادامزات بالاسىنىڭ الدىندا ونجىلدىق ۋاقىت, «تەرەزە» بار ەكەنىن العا تارتتى. وسى ارالىقتا ۇلكەن اپاتتاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن تاۋلى ازيا ەلدەرى جاعدايعا بەيىمدەلىپ, كەشەندى قادامداردى جاساپ ۇلگەرۋگە ءتيىس. ەگەر سانى كوبەيىپ كەلە جاتقان مۇزدىق كولدەر ارناسىنان اسىپ, ەرنەۋىنەن تاسيتىن بولسا, ول مىڭداعان ادامنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن عانا وپىرىپ قويماي, مالى مەن جانىن قوسا شايىپ كەتەتىنىن ءتۇسىندىرۋدىڭ ءوزى ارتىق.
الماتى
