«قازمۇنايگاز» اق باسقارما توراعاسى ماعزۇم مىرزاعاليەۆ اتاپ وتكەندەي, جوبا قازاقستاندىق ەكونوميكانى ارتاراپتاندىرۋعا جانە شيكىزاتتى ەكسپورتتاۋدى ازايتىپ, وزىمىزدە قايتا وڭدەۋگە باعىتتالعان.
ءسال تاريحقا ۇڭىلسەك, 2007 جىلى جەلتوقساندا «ۇلتتىق يندۋستريالىق مۇناي-حيميا تەحنوپاركى» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعى قۇرىلدى. كومىرسۋتەك شيكىزاتىنىڭ باسىم بولىگى وندىرىلەتىن وڭىردەگى بۇل تەحنوپارك ەلىمىزدى شيكىزات تاۋەلدىلىگىنەن ارىلتۋدىڭ, اسىرەسە حيميا ونەركاسىبىن وركەندەتەتىن باسەكەگە قابىلەتتى ءونىم شىعارۋدىڭ ماڭىزىن ايقىنداپ بەردى.
كرى – «سامۇرىق-قازىنا» اق مەن «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ ەنشىلەس كاسىپورنى. ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتا ورنالاسقان گاز-حيميا كەشەنىنىڭ قۇرىلىسىن باستاۋ 2017 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا «ەلدى جاڭا يندۋستريالاندىرۋ: قازاقستان بارىسىنىڭ سەرپىنى» اتاۋىمەن وتكەن جالپىۇلتتىق تەلەكوپىردە جاريا ەتىلدى. الەمدە پوليمەر وندىرىسىنە ليتسەنزيا بەرەتىن Lummus Technology Inc كومپانياسىمەن (اقش) كەلىسىمشارتقا قول قويىلىپ, كەشەنگە CATOFIN تەحنولوگياسىنا نەگىزدەلگەن پروپاندى دەگيدرلەۋ (PDH), Novolen تەحنولوگياسىنىڭ پوليمەرلەۋ (PP) قوندىرعىلارى ورناتىلدى. مۇنداي قوندىرعىلار الەمنىڭ بەس ەلىندەگى وسىنداي وندىرىستە قولدانىلادى.
كەشەن قۇرىلىسىنىڭ باس مەردىگەرى – قىتايلىق CNCEC (China National Chemical Engineering Co) كومپانياسى. بۇل كومپانيا الەمدەگى 80-نەن استام ەلدە تاجىريبە جيناعان.
جوبانى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن جالپى اۋدانى 165 گەكتار جەر بولىنگەن. بۇعان قوسا كولىك بايلانىسىنا ارنالعان تەمىر جول, ستانسا, سۇيىتىلعان پروپاندى قۇيۋ ەستاكاداسى, اۆتوموبيل كىرەتىن جول بار. ال 71,29 گەكتاردا سۋمەن قامتۋ, ەلەكترمەن قامتۋ جانە گازبەن قامتۋ جەلىلەرى ورنالاسقان. قۇرىلىس جۇمىستارىنا قازاقستاندىق 43 كومپانيا قاتىسىپ, 4 مىڭنان استام جۇمىس ورنى اشىلدى.
وسى جوباعا گەرمانيا, فرانتسيا, اقش, قىتاي, رەسەي, وڭتۇستىك كورەيا مەن جاپونيادان قوندىرعىلار جەتكىزىلدى. تەحنولوگيالىق قوندىرعىلاردىڭ 77 پايىزى ەۋروپا مەن اقش-تان, جاپونيادان تاسىمالداندى. ونىڭ ىشىندە Siemens كومپانياسىنىڭ گاز تۋربينالارى, MAN, Mitsubishi كومپانيالارى شىعارعان كومپرەسسورلار, Zeeco-نىڭ پەشى بار. ماسەلەن, سۋ جولىمەن وڭتۇستىك كورەيادان 17 تەحنولوگيالىق جابدىق اكەلىنگەن. ونىڭ ىشىندە ءتورت پروپان ساقتايتىن رەزەرۆۋار بار. ونىڭ ارقايسىسىنىڭ سالماعى – 532,7 توننا. ال ءۇش جوعارى قىسىمدى ىدىستىڭ اربىرەۋىنىڭ سالماعى 115 تونناعا جەتەدى. سونداي-اق 177,5 توننالىق ەكى جىلۋ الماستىرعىش, پروپاندى دەگيدرلەۋگە ارنالعان سەگىز رەاكتور دا اكەلىنگەن. مۇنداي رەاكتوردىڭ ارقايسىسىنىڭ سالماعى 145 توننادان كەم ەمەس. جالپى سالماعى 80 توننا بولاتىن رەاكتورلارعا ارنالعان اكسەسسۋارلاردىڭ 8 جيىنتىعى (كاكتۋستار) دا ساپالى ءونىم شىعارۋ ءۇشىن ورناتىلدى. مىنە, وسىدان-اق اتالعان كەشەننىڭ تەحنولوگيالىق الەۋەتى وراسان ەكەنى اڭعارىلادى. كەشەنگە بارلىعى 9 495 تەحنولوگيالىق قوندىرعى مەن جابدىق جەتكىزىلدى. ماسەلەن, قوندىرعىلار مەن جابدىقتاردىڭ كەيبىرى 2020 جىلدىڭ ناۋرىزىنان بيىلعى ساۋىرگە دەيىن 700-گە جۋىق اۆتوكولىكپەن تاسىمالدانعان.
قۇرىلىس الاڭىندا 165 531 تەكشە مەتر بەتون, 68 402 تەكشە مەتر وتتان قورعاۋ جابىندىسى, 29 001 توننا مەتالل قۇراستىرمالارى, 705 106 ديۋيم قۇبىر جەلىسى سالىنعان. ەڭ باستىسى – تەحنولوگيالىق قوندىرعىلاردى ورناتۋ. ونىڭ سانى – 1 032 بىرلىك. سونداي-اق 306 شاقىرىم ەلەكتر مەن جىلىتۋ جەلىسى, 928,4 شاقىرىم ەلەكتر كابىلى, 1 324,4 شاقىرىم كيپيا كابىلى, تەلەكوممۋنيكاتسيا ءۇشىن 465,5 شاقىرىم كابىل تارتىلعان.
– ورتالىق ازيادا بۇل كەشەننىڭ ەشقانداي بالاماسى جوق. مۇندا الەمدەگى پوليپروپيلەن ءونىمىنىڭ 1 پايىزى شىعارىلاتىن بولادى. جاڭا ءونىم ءبىرىنشى كەزەكتە وتاندىق تۇتىنۋشىلارعا جىبەرىلەدى. سونداي-اق قىتاي, تۇركيا, ەۋروپا, تمد ەلدەرىندەگى تۇتىنۋشىلار سۇرانىسىنا سايكەس ەكسپورتقا جونەلتىلەدى. كەشەن تەحنولوگياسىنىڭ بارلىق ەكولوگيالىق تالاپقا سايكەستىگى ساراپتاۋلار ارقىلى ناقتىلاندى. بارلىق زياندى قوسپادان تازارتىلعان پروپان الدىمەن پروپيلەنگە, كەيىن وندىرىستىك تىزبەك بويىنشا پوليپروپيلەنگە اينالادى. بۇل پروتسەستەر كەزىندە كۇكىرتسۋتەك, كۇكىرتتى انگيدريد جانە حوش ءيىستى كومىرسۋتەك ءتارىزدى زياندى زاتتار پايدا بولمايدى, – دەيدى دانيار تيەسوۆ.
KPI باسقارما توراعاسىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, بۇل – ەلىمىزدەگى SAP, MES, LIMS, IBM Maxima كومپانيالارىنىڭ اۆتوماتتاندىرۋ ءارى تسيفرلاندىرۋ جۇيەسى جوعارى دەڭگەيدە ەنگىزىلگەن كەشەن. وسىنىڭ ناتيجەسىندە كوپ جۇمىسشى كۇشى قاجەت ەمەس. مۇندا العاش رەت گاباريتى 0,1 مم دەيىنگى دالدىكپەن 1 ملن نۇكتەگە لازەرلىك سكانەرلەۋ جۇرگىزىلدى. كەشەننىڭ ءاربىر بولىگىن سكانەرلەۋ پروتسەسىندە جۇمىستاردىڭ جوبالىق, تەحنيكالىق قۇجاتتاماعا سايكەستىگىن قاداعالاۋ ءۇشىن 3D-مودەلىمەن سالىستىرىلدى. قازاقستاندىق 631-گە جۋىق مامان جۇمىس ىستەيتىن كەشەندە تۇركىمەنستان, ازەربايجان مەن وزبەكستاندا وندىرىلەتىن پوليپروپيلەننەن كوپ ءونىم شىعارىلادى. ناقتىلاي ايتقاندا, العاشقىدا تۇتىنۋشىعا پوليپروپيلەننىڭ 11 ءتۇرى ۇسىنىلادى, كەيىن اسسورتيمەنتتى 64-كە دەيىن كوبەيتۋ جوسپارلانىپ وتىر.
پوليپروپيلەن ءونىمىن شىعارۋعا قاجەتتى شيكىزات – پروپان. «تەڭىزشەۆرويل» (تشو) جشس ۇزاقمەرزىمدى كەلىسىمشارتقا سايكەس جىلىنا 550 مىڭ توننا پروپاندى تۇراقتى جەتكىزۋدى ءوز مىندەتىنە الىپ وتىر. تشو يگەرىپ جاتقان ەڭ ءىرى «تەڭىز» كەن ورنىنان جەتكىزىلەتىن پروپان ءۇشىن ارنايى ەستاكادا, ساقتاۋ پاركى سالىندى. مۇندا وڭتۇستىك كورەيادا جاسالعان ۇلكەن ءتورت رەزەرۆۋار بار. ونىڭ ارقايسىسىنىڭ ۇزىندىعى 42 مەتر, سىيىمدىلىعى 2 638 تەكشە مەتردى قۇرايدى. كەشەن اۋماعىنداعى پارككە پروپان تەمىر جول ارقىلى ۆاگون-تسيستەرنالارمەن جەتكىزىلەدى. ارنايى ەستاكادادا امەريكالىق EMCO WHEATON كومپانياسىنىڭ ساڭىلاۋسىز پروپان قۇيۋ جابدىعى ورناتىلىپتى. ال ەستاكاداعا جەتكىزىلگەن شيكىزات يتاليالىق SIAD كومپانياسىنىڭ كومپرەسسورلارى ارقىلى كەشەن قوندىرعىسىنا ايدالادى. ەستاكادادا تاۋلىگىنە شامامەن 2 300 توننانى قۇرايتىن 72 ۆاگون-تسيستەرناعا پروپان قۇيىلادى.
– پوليپروپيلەن – حيميا ونەركاسىبى ءۇشىن ەڭ قاجەتتى ءونىم. ونى ءتۇرلى ماقساتقا, اسىرەسە بۋىپ-تيۋگە ارنالعان پلەنكالاردى, قۇبىرلار مەن كۇندەلىكتى تۇرمىستا تۇتىناتىن زاتتاردى, توقىما ەمەس بۇيىمداردى, اۆتوكولىككە قاجەتتى بولشەكتەر مەن باسقالارىن جاساۋعا شيكىزات رەتىندە قولدانادى. بۇعان قوسا, پوليپروپيلەننەن ءتۇرلى قاۋىپتى حيميالىق زاتتاردى تاسىمالداۋعا, ساقتاۋعا پايدالانىلاتىن پاكەتتەردى, ۇرلەنەتىن بوتەلكەلەردى, بوشكەلەر مەن كانيسترالاردى, سونداي-اق قۇبىرلار, قاقپاقتار, شامپۋن, كوسمەتيكا, تازالاعىش ونىمدەردىڭ بوتەلكەلەرىن, لاميناتتالعان, كوپقاباتتى پلەنكالاردى, ءتۇرلى قاپتاما ماتەريالدارىن, مۇزداتىلعان تاعام مەن ىستىق ازىق-ت ۇلىك ءۇشىن قولدانىلاتىن سومكەلەردى جاساۋعا بولادى, – دەيدى باس ينجەنەر دەنيس كوزىرەۆ.
باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەلدوس ورىنباەۆتىڭ ايتۋىنشا, «تسيفرلى KPI» باعدارلاماسىمەن ورناتىلعان زاماناۋي تەحنولوگيالار كاسىپورىننىڭ تولىقتاي تسيفرلانعان كەشەنگە اينالۋىنا جول اشتى. ماسەلەن, 42 مىڭ شارشى مەترلىك قويمادا بولاشاقتا جۇرگىزىلەتىن وپەراتسيالار, ساقتاۋ, اۆتوكولىككە تيەۋ سياقتى جۇمىستار ادامنىڭ قاتىسۋىنسىز ارنايى روبوتتەحنيكانىڭ كومەگىمەن جۇرگىزىلەدى. قويمانىڭ ءونىمدى ساقتاۋعا ارنالعان ەڭ اۋقىمدى كولەمى – 24 640 توننا. مامانداندىرىلعان اقپاراتتىق تەحنولوگيالىق شەشىمدەر مەن كورپوراتيۆتى جۇيەلەر دايىن ءونىمدى سوڭعى تۇتىنۋشىعا جەتكىزۋگە دەيىنگى بارلىق مالىمەتتى جوعارى دالدىكپەن جۇرگىزەدى.
باس ينجەنەر دەنيس كوزىرەۆتىڭ تۇسىندىرۋىنشە, جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا Siemens, MAN, SGS, Air Liquide, Mitsubishi سياقتى الەمدىك كوشباسشى كومپانيالار قاتىستى. قوندىرعىلار مەن جابدىقتاردى دايىنداۋشى زاۋىتتاردىڭ شەف ينجەنەرلەرى جوعارى تەحنولوگيالىق جابدىقتاردى ىسكە قوسۋ, كەشەن وپەراتورلارىن جاڭا جابدىقتارمەن جۇمىس ىستەۋگە وقىتۋ ءۇشىن اتىراۋعا كەلدى. قازىر وتاندىق ماماندار وندىرىلەتىن پوليپروپيلەن ەلىمىزدىڭ ىشكى نارىعىندا دا ساتىلعالى وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. بۇل وندىرىلەتىن ءونىمنىڭ وننان ءبىر بولىگىن عانا قۇراۋى مۇمكىن. ال ءونىمنىڭ 90 پايىزى تۇركيا, قىتاي, ەۋروپا, تمد ەلدەرىنە حالىقارالىق ترەيدەر ارقىلى offtake-ساتۋ كەستەسىمەن ەسپورتتالماق.
– ەڭ باستىسى – ءوندىرىستىڭ قاۋىپسىزدىگى. كەشەن قۇرىلىسىن جوبالاۋ جانە سالۋ ەكولوگيا سالاسىنداعى الەمدىك ستاندارتتارعا سايكەس جۇرگىزىلدى. «تەڭىز» مۇناي كەن ورنىنان پروپان زياندى زاتتاردان تازارتىلىپ جەتكىزىلەدى. سول سەبەپتى زياندى گازدار ءىس جۇزىندە جوق. ال پايدالانىلعان سۋدىڭ 82 پايىزى تەحنولوگيالىق پروتسەسكە قايتارىلادى, – دەيدى دەنيس كوزىرەۆ.
اتىراۋ وبلىسى
