ەلارالىق ىقپالداستىق اگرارلىق سەكتوردىڭ الەۋەتىن اشادى

قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىنە يە بولعاننان كەيىنگى الەمدىك ەكونوميكاعا ينتەگراتسيالانۋ ۇدەرىستەرى جەرگە باي قازاقستان اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ الەۋەتىن اشۋعا ۇلكەن كومەگىن تيگىزىپ كەلە جاتقانداي. وسى ءۇردىستىڭ ناتيجەسىندە ءبىز الەمدەگى استىقتى دەرجاۆالاردىڭ بىرىنە اينالساق, ەندىگى كەزەكتە مال شارۋاشىلىعىنىڭ دامىتىلۋىنا ەكپىن تۇسىرىلۋدە. سالاعا مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلىپ جاتقان قولداۋ شارالارى جىل وتكەن سايىن نىعايىپ, ناقتى باعدارلامالار مەن زاڭدار اياسىنداعى بولجامدى نەگىزدە الدىڭعى قاتارلى ەلدەرگە ءتان وركەنيەتتى دامۋ مۇمكىندىگىن قالىپتاستىرۋدا. تومەندە اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى اسىلجان مامىتبەكوۆپەن اڭگىمە دە وسى تۇجىرىمدى ودان ءارى قۋاتتاي تۇسكەندەي بولدى. – اسىلجان سارىباي ۇلى, ءوت­كەن جىلدىڭ باسىندا ۇكىمەت «اگروبيزنەس-2020» باعدار­لاما­سىن قابىل­داعان بولاتىن. اگرارلىق سەك­تور­دىڭ تاياۋ­داعى جىلدار ءىشىن­دەگى بولاشاعىن ايقىنداۋدا بۇل باع­دارلامانىڭ ۇلكەن ءرول اتقارا­تىندىعى بەلگىلى. قازىرگى كۇنى باعدارلاما قالاي جۇزەگە اسۋ ۇستىندە؟ ونىڭ قانداي جاڭا­شىل تۇستارى بار؟ وسى تۋرالى ايتا كەتسەڭىز. – جالپى, 2013 جىلدى اۋىل شارۋا­شىلىعى سالاسى ءۇشىن «اگروبيزنەس-2020» باع­دارلاماسىن ىسكە اسىرۋدى ۇيىمداستىرۋ جىلى بولدى دەۋگە كەلەدى. ءبىز باعدارلامانى ازىرلەۋ, ونىڭ باسىمدىقتارىن ايقىنداۋ باعىتىندا كوپتەگەن جۇمىستار جۇرگىزدىك. سولاردىڭ ناتيجەسىندە 2014 جىلعى 17 قاڭتاردا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە اگروونەر­كاسىپتىك كەشەن ماسەلە­لەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىق­تىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. بۇل زاڭ باعدارلامانى مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن, ياعني وسى ماقساتتا جۇمسالاتىن قارجىنى زاڭداستىراتىن بولادى. سونىمەن قاتار, باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا 15 شەبەرلىك-جوسپار ازىرلەندى. بۇل جوسپارلار اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ءاربىر سالاسى جانە ءاربىر وبلىس بويىنشا قولداۋدى ىسكە اسىرۋ تەتىكتەرى مەن كورسەتكىشتەردى ناقتى انىقتايدى. ەندى باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ­دىڭ 2013 جىلعى نەگىزگى قورىتىن­دى­لارى­نا كەلسەك, اتالعان جىلى اۋىل شارۋا­شى­لىعىنداعى ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ كولەمى 10,8 پايىزعا ۇلعايىپ, 2,4 تريلليون تەڭ­گەنى قۇرادى. سونىڭ ىشىندە وسىمدىك شارۋا­شىلىعىنداعى ءونىم كولەمى ءبىر جىل­دىڭ ىشىندە 20,8 پايىزعا ۇلعايسا, مال شارۋا­شىلىعى ءونىم كولەمى 1,1 پايىزعا ارتتى. كۇردەلى اۋا رايى جاعدايىنا قارا­ماستان, تازا سالماقپەن العاندا ەلىمىز بويىنشا 18,2 ملن. توننا استىق جينالدى. ءاربىر گەكتار بەرەكەسى 11,6 تسەنت­نەردەن اينالىپ, 2012 جىلمەن سالىستىرعاندا ونىمدىلىك دەڭگەيى 3 تسەنتنەرگە جوعارىلادى. جينالعان استىق ەلدىڭ ىشكى قاجەتتىلىگىن تولىق قامتاماسىز ەتىپ قويماي, سونىمەن قاتار, ەكسپورتقا 9 ملن. تونناعا دەيىن استىق شىعارۋ مۇمكىندىگىن بەرەدى. مال شارۋاشىلىعىندا دا ءوندىرىس­تىڭ ءوسۋى مەن مال باسىنىڭ ارتۋى باي­قا­ل­ىپ وتىر. ماسەلەن, 2012 جىلمەن سالىس­تىرعاندا ەت ءوندىرىسى 1,0 پايىزعا, ءسۇت كولەمى 1,5 پايىزعا, جۇمىرتقا 6,3 پايىزعا ارتتى. ءىرى قارا مالدىڭ سانى 2012 جىلمەن سالىستىرعاندا 1,2 پايىزعا ءوسىپ, 5,8 ملن. باستى قۇراسا, جىلقى سانى 1 پايىزعا (1,7 ملن. باس), قۇستار سانى 2,8 پايىزعا (34,4 ملن.) ارتتى. ال قوي مەن ەشكى سانىنىڭ 0,6 پايىزعا (17,5 ملن. باس), شوشقا سانىنىڭ 10,5 پايىزعا (0,9 ملن. باس) تومەندەۋى بايقالدى. ءسويتىپ, 2013 جىلدىڭ قورىتىن­دى­­سىندا ەلىمىزدەگى ءىرى قارا مالد­ىڭ 31 پايىزى اگرارلىق ۇيىم­داس­تىرىلعان قۇرىلىم­داردا, ال 69 پايىزى جەكە قوسالقى شارۋا­شىلىقتاردا شوعىرلانىپ وتىر. سالىس­تىرۋ ءۇشىن ايتاتىن بولساق, 2010 جىلدىڭ باسىندا رەسپۋبليكا بويىنشا ۇيىمداستىرىلعان شارۋاشىلىقتارداعى مال باسىنىڭ ۇلەسى 18 پايىزدى, جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردا 82 پايىز­دى قۇراعان بولاتىن. مىنە, وسى ءجۇرىپ جاتقان وڭ وزگەرىستەردىڭ بارلىعى «اگروبيزنەس-2020» باعدارلاماسىندا العا قويىلعان مىندەتتەرگە سايكەس كەلەدى. – اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ماڭىزدى سالانىڭ ءبىرى مال شارۋا­شىلىعى ەكەندىگى بەلگىلى. وسى سالانى دامىتۋدىڭ قانداي جولدارى مەن مۇمكىندىكتەرى بار. سالاعا قولداۋ كورسەتۋ ماقساتىندا قانداي شارالار مەن تەتىكتەر قولعا الىنۋدا؟ – بۇل سالانى دامىتۋ ءىسى الەمدە سوڭعى كەزدەرى بايقالعان ءبىراز ۇدەرىستەرگە, اتاپ ايتقاندا, الەم بويىنشا ازىق-ت ۇلىك باعالارىنىڭ كوتەرىلۋىنە بايلانىستى وتە وزەكتى بولا تۇسۋدە. ونىڭ ۇستىنە جەرگە باي مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنداعى قازاقستانداعى اۋىل شارۋاشىلىعى جەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگىن مال جاياتىن جەرلەر قۇرايدى. وسى رەسۋرستاردى ىسكە قوسۋ جىل وتكەن سايىن ماڭىزدى بولا تۇسۋدە. وسىعان وراي مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ كولەمى مەن ساپاسىن, وسى سالادا ەڭبەك ەتۋشى كاسىپورىندار مەن شارۋا قوجالىقتارىنىڭ, ءىرى اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىنىڭ باسەكەلەستىك قابىلەتىن ارتتىرۋ ماق­ساتىندا قازىرگى ۋاقىتتارى بىرنەشە قولداۋ شارالارى قاراستى­رىلۋدا. ولاردىڭ قاتارىندا اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا باعىتتالعان شارالار بار. ماسەلەن, ەلىمىزدەگى ءىرى قارا مال مەن قويدىڭ اسىل تۇقىمدارىن جەتىلدىرۋ, وسى باعىتتاعى سەلەكتسيالىق جۇمىس­تار­دى جۇرگىزۋ, ءىرى قارا مالدىڭ اسىل تۇقىمدارىن ەلىمىزگە يمپورتتاۋ, اسىل تۇقىمدى ءتول ساتىپ الۋ سەكىل­دى جۇمىستارعا سۋبسيديا تولەۋ ءما­سە­لەسى شەشىمىن تاپقان. سونىمەن قاتار, وگىزشەلەردى بورداقىلاۋ الاڭ­د­ارىنا وتكىزۋ, سيىر, جىلقى, قوي, تۇيە, شوشقا, برويلەرلىك قۇس جانە كۇركەتاۋىق ەتتەرىن, تاۋىق جۇمىرت­قاسىن, ءسۇت, قىمىز, شۇبات, بيازى ءجۇندى قوي ءجۇنىن ءوندىرۋ ءۇشىن پايدالانىلاتىن مال مەن قۇستارعا بەرىلەتىن ازىقتىڭ قۇنىن ارزانداتۋ ءۇشىن وسىنى سۋبسيديالاۋ كوزدەلۋدە. مەملەكەت, سونىمەن قوسا, قازىر­گى ۋا­قىتتا جەكە قوسالقى شارۋا­شى­لىق­تارداعى مال باسىن ساپالىق جاعى­نان جاقسارتۋ ىسىنە دە كوڭىل ءبولۋ­دە. ماسەلەن, وسىلاردىڭ جالپى تابىنىنداعى ەت باعىتىنداعى تۇ­قىم­دىق بۇقالاردى كۇتىپ-باعۋ جۇ­مى­سى سۋبسيديالاناتىن بولدى. اتاپ ايتساق, ءبىر بۇقانى كۇتۋگە 104 مىڭ تەڭگەگە دەيىن سۋبسيديا بەرىلەدى. – جوعارىدا ءوزىڭىز ايتىپ كەتكەندەي, بۇكىل الەم بويىنشا العاندا ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسى وتە وزەك­تى بولا تۇسۋدە. بۇل پروبلەما قازىر­گى ۋاقىتتا ادامزاتقا تونگەن جاھاندىق قاتەرلەردىڭ ءبىرى رەتىندە ال­دىڭعى قاتارعا شىعارىلىپ وتىر. وسى تۇرعىدان العاندا بىزدەگى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسى قالاي شەشىلۋدە؟ ءبىز ءوزىمىزدى ءوزىمىز ازىق-ت ۇلىكپەن قام­تاماسىز ەتە الىپ وتىرمىز با؟ – ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس بۇل ماسەلەمەن ۇكىمەت, سونىڭ ىشىندە, ءبىزدىڭ مينيسترلىك جۇيەلى تۇردە شۇعىلدانىپ كەلەدى. ونىڭ ناتيجەسى جوق ەمەس. ماسەلەن, 2013 جىلدىڭ قورىتىندىسىندا نەگىزگى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى بويىنشا ءوزىمىزدى قامتۋ كورسەتكىشىمىز 80 پايىزدان اسىپ ءتۇستى. ياعني, ەلىمىزدىڭ ىشكى رىنوگىنداعى وتاندىق ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ ۇلەسى وسى دەڭگەيگە دەيىن كوتەرىلدى. سونىڭ ءىشىن­دە وتاندىق كۇرىش, قىزىلشا, بيداي ۇنى, اس تۇزى سياقتى ونىمدەرمەن ىشكى رى­­نوكتى قامتاماسىز ەتۋ دەڭگەيى 100 پا­يىزعا دەيىن جەتتى. ءىرى قارا, شوشقا, قوي جانە جىلقى ەتتەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ دەڭ­گەيىمىز تيىسىنشە 94,3 پايىز, 90,1 پايىز, 99,5 جانە 94,9 پايىزدى قۇرادى. ءبىز ءوزى­مىزدى وڭدەلگەن سۇتپەن 95,7 پايىزعا, تاۋىق جۇمىرتقاسىمەن 97,6 پايىزعا, كار­توپپەن 97 پايىزعا, قىزاناقپەن 94,7 پا­يىزعا, قيارمەن 86,8 پايىزعا, ورام­جا­پىراقپەن 86,4 پايىزعا, پيازبەن 83 پا­­يىزعا, قانتپەن 78,4 پايىزعا, وسىمدىك ما­يى­مەن 77,3 پايىزعا قامتاماسىز ەتە الدىق. جالپى, ەلباسىنىڭ تاپسىر­ما­­سى بويىنشا ازىرلەن­گەن «اگرو­بيز­نەس-2020» باعدار­لا­ما­سى­نىڭ باستى باعىتتارى دا ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىنا ارنالعان. باعدارلاما جۇزەگە اسقان جاعدايدا اۋىل شا­رۋا­شىلىعىنداعى وتاندىق ءوندىرىس­تىڭ كولەمى ارتىپ, ەكسپورتتىق ءمۇم­­كىندىكتەرى ايتا قالارلىقتاي كوتەرى­لەتىن بولادى. جوعارىدا اي­تىپ وتكەنىمىزدەي, باعدارلاما اۋىل شارۋاشىلىعىن مەملەكەتتىك تۇرعىدان قولداۋدىڭ جاڭا تەتىكتەرى مەن ولاردى قارجىلاندىرۋ كوزدەرىن ايقىندادى. سونىڭ ناتيجەسىندە, اگروونەركاسىپتى قولداۋدىڭ كولەمى 4,5 ەسەگە دەيىن ارتاتىن بولادى. مىنە, وسىلاردىڭ بارلىعى اقىرىندا كەلىپ, ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىن شەشەدى. – وسى ۋاقىتقا دەيىن ەلىمىزدىڭ ىشكى رىنوگىندا شەتەلدىك تاۋىق ەتتەرىنىڭ ۇلەسى مول بولىپ كەلگەن بولاتىن. ءسىز جوعارىدا ىشكى رىنوكتاعى وتاندىق ونىمدەر ۇلەسىنىڭ وسكەندىگى تۋرالى بىرقاتار ناقتى دەرەكتەر كەلتىردىڭىز. ال ەندى وسى ىشكى رىنوكتى تاۋىق ەتىمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى قالاي شەشىلۋدە؟ – نارىقتاعى ەڭ ارزان ەت تاۋىق ەتى ەكەندىگى ءمالىم. سوندىقتان ونى تۇتىنۋ ۇلەسى دە باسقا ءونىم تۇرلەرىنە قاراعاندا نەعۇرلىم جوعارى بولىپ كەلەدى دە وسى جاعداي ىشكى رىنوكتا پروبلەمانىڭ پايدا بولۋىنا اكەلىپ سوعادى. وسىنداي جاعداي ءبىزدىڭ قازاقستاندا دا ورىن الىپ, بۇل ماسەلە ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپ­سىزدىگىنە اسەر ەتىپ كەلگەن بولاتىن. دەگەنمەن, سوڭعى جىلدارى قولعا الىنعان شارالاردىڭ ناتيجەسىندە بۇل ىستە دە ايتا قالارلىقتاي العا باسۋلار بايقالدى. ماسەلەن, ەگەر كورسەتكىشتەرگە كوز سالاتىن بولساق, سوڭعى جەتى جىلدا ىشكى رىنوكتاعى تاۋىق ەتىن تۇتىنۋ كولەمى 208 مىڭ توننادان 305 مىڭ تونناعا دەيىن, ياعني 47 پايىزعا ارتقان ەكەن. بىراق, سوعان قاراماستان, سوڭعى جىلدارى ىشكى رىنوكقا يمپورتتىق تاۋىق ەتىنىڭ كەلۋى ازايا تۇسكەندىگىن اتاپ كورسەتپەكپىن. اتاپ ايتقاندا, 2012 جىلى رەسپۋبليكامىزعا 192,2 مىڭ توننا تاۋىق ەتى يمپورتتالسا, 2013 جىلى ستاتيستيكا اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, ونىڭ كولەمى 169,9 مىڭ تونناعا دەيىن تومەندەگەن. ياعني, قۇس ەتى يمپورتىنىڭ كولەمى 11,6 پايىزعا دەيىن ازايعان. سونىڭ ىشىندە امەريكالىق تاۋىق ەتىنىڭ يمپورتى 2012 جىلى 140 مىڭ توننانى قۇراسا, وتكەن جىلى 119 مىڭ تونناعا تومەندەگەن. ال رەسەي فەدەراتسياسى مەن بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنان كەلەتىن تاۋىق ەتىنىڭ كولەمى 2012 جىلى 26,9 مىڭ توننا بولسا, 2013 جىلى 27,1 مىڭ توننانى قۇراعان. بۇل ازداعان وسىمگە تۇسىنىستىكپەن قاراۋعا بولادى. ويتكەنى, ءبىز سوڭعى جىلدارى كەدەن وداعىنىڭ اياسىندا ءومىر سۇرە باستادىق. مۇنداي جاعدايدا اۋىس-ءتۇيىستىڭ ارتا تۇسەتىندىگى تۇسىنىكتى. – ەندىگى سۇراعىمىز وسى كەدەن ودا­عىنا قاتىستى بولىپ وتىر. بۇل وداقتىڭ اياسىندا اۋىل­شا­­رۋاشىلىق ونىمدەرىن 170 ميل­­ليون ادامدى قۇراعان ءۇل­كەن رىنوكقا ەكسپورتتاۋ جانە يم­پورت­تاۋ ماسەلەلەرى قالاي شەشىلمەك؟ – كەدەن وداعى قۇرىلعانعا دەيىن وعان مۇشە ەلدەردىڭ ارقايسىسىندا شي­كىزاتتى جەتكىزۋ, ءوندىرۋ, ساقتاۋ, تا­سىمالداۋ, ساتۋ, جويۋ ۇدەرىستەرىندە وسى ماسەلەلەرگە قويىلاتىن تالاپ­تار­دى انىقتايتىن ۇلتتىق تەح­ني­كا­­لىق رەگلامەنتتەر ارەكەت ەتىپ كەل­­گەن ەدى. بۇل رەتتە قازاقستان, رە­­سەي جانە بەلارۋس ەلدەرىندە تا­ماق ونىمدەرىنىڭ ومىرلىك تسيكلىنىڭ ۇدە­­­رىستەرىنە بەلگىلەنگەن تالاپتار ءار­­تۇرلى بولدى. وسىنىڭ اسەرىنەن قا­­­زاق­­ستاندىق تەحنيكالىق رەگلامەنت تالاپتارىنا ساي ازىرلەنگەن ءونىم رەسەي جانە بەلارۋس ەلدەرىنىڭ تەح­­نيكالىق رەگلامەنت تالاپتارىنا ءساي­­كەس كەلمەگەن جاعدايدا ولاردىڭ ءىش­­كى رىنوكتارىنا جىبەرىلمەيتىن ەدى. ەندى وسى جاعدايعا وراي كەدەن وداعى اياسىندا ءۇش ەلگە بىردەي ورتاق بىرىڭعاي تالاپتاردى ىسكە اسىراتىن تەحنيكالىق رەگلامەنتتەر ازىرلەنۋدە. بۇل ۇدەرىس اياقتالعاننان كەيىن وسى ءۇش ەلدە سول تەحنيكالىق رەگلامەنت تالاپتارىنا سايكەس ازىرلەنگەن ءونىمدى وتكىزۋ ءىسى ەشبىر شەكتەۋسىز, قۇجاتتاردى قوسىمشا راستاۋسىز جانە قايتا رەسىمدەۋسىز جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى. مىنە, وسىنىڭ اسەرىنەن ءوزارا ساۋدا ارتا تۇسەتىندىگى انىق. – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرىلعاننان كەيىن قازاقستاندىق استىق وسىرۋشىلەرگە الەمدەگى دامىعان ەلدەردەن تەحنيكا جەتكىزۋ ءىسى قيىنداي تۇسەدى دەگەن قاۋەسەت بار. بۇعان نە دەيسىز؟ – بۇعان جاۋاپ رەتىندە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا القاسىنىڭ 2013 جىلعى 15 قازانداعى №223-ءشى شە­شى­مىن كەلتىرەر ەدىم. مىنە, وسى شەشىم بويىنشا رەسپۋبليكامىزداعى ءىرى جەر يەلەنۋشىلەرىنە الىس شەتەلدەردەن جوعارى ءونىمدى استىق جيناۋ كومبايندارىن ساتىپ الۋ جانە ونى ىشكە ەنگىزۋدە مۇمكىندىكتەر جاسالىنعان. ول مۇمكىندىكتەر يمپورتتىق كۆوتا بەلگىلەۋ جولىمەن شەشىلگەن. سونىڭ ىشىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءۇشىن جوعارى ءونىمدى شەتەلدىك كومباينداردىڭ يمپورتتىق كۆوتاسىنىڭ كولەمى 2014 جىلعا 300 كومباين, 2015 جىلعا 309 كومباين, 2016 جىلعا 300 كومباين دەپ قاراستىرىپ وتىر. دەمەك, وتاندىق اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارلارىن وندىرۋشىلەر ءۇشىن وزدەرىنە قاجەتتى تەحنيكانى تاڭداپ الۋىندا ەرىكتىلىك ماسەلەسى قاراستىرىلعان. –  ەتتىڭ كەيبىر تۇرلەرىن يمپورت­تاۋعا تاريفتىك كۆوتالاردىڭ بولۋى ەت وڭدەۋشىلەردى ارزان شيكى­زاتپەن قامتاماسىز ەتۋگە ءمۇم­كىن­دىك بەرەدى دەگەن پىكىرلەر بار. وسى تۋرالى نە ايتقان بولار ەدىڭىز؟ – بۇگىنگى كۇنى ىشكى رىنوگىمىزدىڭ قاجەتتىلىگىن قۇس ەتىنەن باسقا بارلىق وتاندىق اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرمىز. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردى جوسىقسىز باسەكەلەستىكتەن قورعاۋدىڭ قولايلى جانە زاڭدى جولى – بۇل تاريفتىك كۆوتالاردى قولدانۋ شاراسى بولىپ تابىلادى. تاريفتىك كۆوتالاردىڭ ساۋدانى رەتتەۋدەگى ءمانى – كەدەندىك تومەن تاريفپەن اكەلىنەتىن تاۋاردىڭ ناقتى كولەمىن بەكىتۋ. بۇل رەتتە ءوندىرىس پەن تۇتىنۋدىڭ تەڭگەرىمىنە نەگىزدەلگەن ىشكى نارىق قاجەتتىلىگىن ايقىنداپ الۋدىڭ ماڭىزى زور. وسىلايشا العاندا, تاريفتىك كۆوتانى بەكىتۋ ءبىر جاعىنان, ىشكى رى­نوك­تان كەلەتىن يمپورتتى تەجەسە, ەكىنشى جاعىنان العاندا, وتان­دىق ءوندىرىستى ىنتالاندىرادى. سونى­مەن قاتار, بەلگىلى ءبىر ونىمگە دەگەن قاجەتتىلىكتى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىندىكتەن, سول ءونىم باعاسىنىڭ ءوسۋىنىڭ الدىن الۋعا جاردەمدەسەدى. قازاقستاندا تاريفتىك كۆوتالار ەتتىڭ ءۇش ءتۇرىن اكەلۋگە قولدانىلادى. ولار – سيىر ەتى (مۇزداتىلعان جانە توڭازىتىلعان), شوشقا جانە قۇس ەتتەرى. 2014 جىلعا وسى ونىمدەر بويىنشا كۆوتانىڭ كولەمى سيىر ەتىنە – 15,3 مىڭ توننا, شوشقا ەتىنە – 9,7 مىڭ توننا, قۇس ەتىنە 110 مىڭ توننا دەپ بەلگىلەندى. وسى رەتتە قۇس ەتى يمپورتىنا قاتىستى تاريفتىك كۆوتانىڭ قولدانىلۋى قازاقستاننىڭ دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا قوسىلۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ بارىسىندا قوزعالعان ماسەلە ەكەندىگىن ايتا كەتسەك, ارتىق بولماس. جالپى, اتالعان جاعداياتتار بويىنشا, تاريفتىك كۆوتانىڭ قولدانۋ تەتىكتەرى وتان­دىق تاۋار وندىرۋشىلەر ءۇشىن قاۋىپ توندىرمەيتىندەي دەڭگەيدە بەلگىلەنگەن. ونىڭ ۇستىنە, قۇس ەتىنە قاتىستى ارنايى قورعاۋ شارالارىن قولدانۋ رەسەي فەدە­راتسياسى مەن بەلارۋس رەسپۋب­ليكاسىندا دا كەڭىنەن قولعا الىنىپ وتىر. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن سۇڭعات ءالىپباي, «ەگەمەن قازاقستان».