ازايسا قانىڭ, شىرىلدار جانىڭ

انەميا – بۇكىل الەمدە دەن­ساۋ­لىق ساقتاۋدىڭ ماڭىزدى ماسەلەسى. بۇل, اسىرەسە سەگىز جاس­قا دەيىنگى بالالار مەن جۇك­تى ايەل­دەردە ءجيى كەزدەسەدى. دۇ­نيە­­جۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيى­مى الەمدە بەس جاسقا دەيىنگى بالا­لاردىڭ 42%-ى جانە جۇكتى ايەلدەردىڭ 40%-ى انەميامەن اۋىرادى دەپ ەسەپتەيدى.

دارىگەرلەردىڭ ايتۋىنشا, انەمياعا قىز-كەلىنشەكتەر مەن كىشكەنتاي سابيلەر كوپ ۇشى­رايدى. گەموگلوبين مولشەرى ايەل­دەردە 120 گ/ل, ەرلەردە 130 گ/ل بولۋى كەرەك. ەگەر گەموگلوبين مولشەرى 90-110 ارالىعىندا بول­سا, جەڭىل ساتىداعى, 70-90 مول­شەرى – ورتاشا, ال 70-تەن تومەن بولسا, انەميانىڭ ەڭ اۋىر ساتىسى بولىپ ەسەپتەلەدى.

«بالانىڭ بىلەگى اۋىرسا, انا­نىڭ جۇرەگى اۋىرادى», دەگەندەي شىعىس قازاقستان وبلىسى ءۇر­جار اۋدانى كوكتال اۋىلىنىڭ تۇر­عىنى دينارا راۋانقىزى 7 جاس­تاعى قىزى گۇلبانۋدىڭ ءۇش جىل­دان بەرى انەميامەن اۋىرىپ جۇر­گەنىن جانە وعان اۋا رايىنىڭ اۋىسۋى نەگىزگى سەبەپ بولعانىن ايتادى.

– قىزىمنىڭ جاعدايى قالىپ­تى بولعانىمەن دارىگەرلەردىڭ باقىلاۋىندامىز. قىزىم ال­ماتى قالاسىندا 2015 جىلى دۇ­نيەگە كەلدى. الاتاۋ اۋدانىن­داعى پاتەردە تۇردىق. جولدا­سىم­نىڭ تۋعان جەرى كوكتال اۋىلى­نا ءۇش جىل بۇرىن كوكتەمدە كوشىپ كەلدىك. سودان كۇز ايىندا قىزىمدا قان ازدىق اۋرۋى پايدا بولدى. تۋعاندا جانە ال­ماتىدا تۇرعاندا مۇنداي بول­ماعان ەدى, ياعني جۇرە پايدا بولدى. اۋىلدا شاڭ-توزاڭ, مال بار دەگەندەي. سودان بىلتىر قىزىم­دى الماتىعا اپارىپ, دارىگەر­لەرگە قاراتتىم. قازىرگى كەزدە گەموگلوبين مولشەرى – 88. ءدارى ىشپەسە ازايىپ قالادى. اۋىز قۋىسى ويىلىپ, اي سايىن قان تاپسىرىپ تۇرامىز. تەك ءدارىنىڭ كۇشىمەن ءجۇرمىز. ءيا, كوبىنىڭ ايتۋى بويىنشا قان ازدىق اۋانىڭ اۋىسۋىنان بولىپ وتىر. الداعى ۋاقىتتا قالاعا كوشۋدىڭ جولىن قاراستىرىپ جاتىرمىز», دەيدى دينارا.

GlobalMed كومپانياسىنىڭ ديرەكتورى, س.ج.اسفەندياروۆ اتىن­داعى قازاق ۇلتتىق مەدي­تسي­نالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اپات­تار مەديتسيناسى جانە جەدەل مەديتسينالىق جاردەم كافەد­راسىنىڭ وقىتۋشىسى, تەراپەۆت-دارىگەر نۇريلا بەردۋشا رەسەي­لىك جانە ەۋروپالىق دارىگەر عالىمداردىڭ كەيىنگى 10 جىلداعى زەرتتەۋلەرىنە سۇيەنىپ, قان ازدىق­قا اۋا رايىنىڭ اۋىسۋىنىڭ ايتار­لىقتاي اسەرى بولمايتىنىن ايت­تى. بىراق عالىمدار ەكولوگيا­سى لاس جانە ءوندىرىس ورىن­دارى كوپ ايماقتاردا قاتەر­لى ىسىكتەردىڭ كوبەيۋى مەن انەميا­نىڭ داميتىنىن بايقاعان. سوندىقتان بۇل ماسەلە ءالى دە زەرتتەۋدى تالاپ ەتەدى.

گەموگلوبين وتتەگىنىڭ بەرىلۋى ءۇشىن قاجەت, ال ەگەر دەنەدە ەريتروتسيتتەر تىم از, قالىپتان تىس نەمەسە گەموگلوبين جەتكىلىكسىز بولسا, وندا قاننىڭ تىندەردى وتتەگىمەن قامتاماسىز ەتۋ قابىلەتى تومەندەيدى. بۇل, اسىرەسە شارشاۋ, السىزدىك, باس اينالۋ جانە ەنتىگۋ سياقتى بەلگىلەرگە اكەلەدى. فيزيولوگيالىق قاجەتتىلىكتەردى قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن قاجەتتى گەموگلوبيننىڭ وڭتايلى كونتسەنتراتسياسى جاسىنا, جىنىسىنا, تۇرۋ بيىكتىگىنە, تەمەكى شەگۋ ادەتتەرىنە جانە جۇكتىلىكتىڭ بولۋىنا بايلانىستى وزگەرەتىنى ايتىلادى. سونداي-اق دارىگەر ن.بەردۋشا دەموگرافيالىق جاعداي, تاماقتانۋ رەجىمىنىڭ بۇزىلۋى, قۇرامىندا تەمىر بار تاعامداردى از پايدالانۋ, دارۋمەن جەتكىلىكسىزدىگى جانە الەۋمەتتىك جاعداي دا قان ازدىققا اكەلىپ سوقتىرۋى, بۇعان قوسا سوزىلمالى قان كەتۋلەر, ونىڭ ىشىندە قىزىل يەكتەن, مۇرىننان, اسقازان-ىشەك جولدارىنان, جاتىردان قان كەتۋ جانە ءسىڭىرۋ بۇزىلىستارى, ەنتەريت اسقازانعا جاسالعان وپەراتسيا­لار دا ءوزىنىڭ ۇلكەن اسەرىن تيگىزۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى.

«حالىق اراسىندا تەمىر جەتىسپەۋشىلىكتەن بولاتىن انەميا ەڭ ءجيى كەزدەسەدى. ەگەر سوزىلمالى انەميا بولسا, وندا قاننىڭ تالداۋىن جاساعان سوڭ ناۋقاستىڭ جاسىنا, دەنە سالماعىنا, قانداعى تەمىردىڭ مولشەرىنە بايلانىستى قۇرامىندا تەمىر ەلەمەنتى بار پرەپاراتتاردى ءبىر ايدان بىرنەشە ايعا دەيىن تاعايىندايمىز. ەگەر قان كەتۋدەن كەيىن پايدا بولعان انەميا بولسا, تەز ارادا جوعالتقان قان كولەمىن ەسەپتەي وتىرىپ ەريتروتسيتتىك ماسسانى كوكتامىر ارقىلى اعزاعا ەنگىزەمىز. ەگەر قان جۇيەسىنىڭ قاتەرلى اۋرۋى بولسا, وندا حيميو­تەراپيا جۇرگىزىلەدى جانە سۇيەك كەمىگىن تۋىستارىنان اۋىستىرىپ سالۋعا بولادى. ال اپلاستيكالىق انەميا دەگەن سۇيەك كەمىگىندە ەريتروتسيتتەر مەن قاننىڭ باسقا دا قان ەلەمەنتتەرىنىڭ ءتۇزىلىسى بۇزىلادى, سۇيەك كەمىگىندەگى قان تۇزىلەتىن ورىندار ماي تىندەرىمەن الماسادى. ناتيجەسىندە, پانتسيتومپەنيا بايقالادى, ياعني قاندا ەريتروتسيتتەر, لەيكوتسيتتەر جانە ترومبوتسيتتەر بولمايدى. بۇل اۋرۋ تۋعاننان نەمەسە ۋاقىت وتە كەلە جۇرە پايدا بولۋى مۇمكىن. اپلاستيكالىق انەميا قان جاساۋ جۇيەسىنىڭ قاتەرلى اۋرۋىنا جاتادى. ەڭ كوپ كەزدەسەتىن تۇرلەرى جۇرە بىتكەن اپلاستيكالىق قان ازدىق ادامداردا 80% جاعدايدا كەزدەسەدى», دەيدى دارىگەر.

جالپى, دارىگەرلەر ءۇش اي سا­يىن گەموگلوبين مولشەرىن انىق­تاۋعا كەڭەس بەرەدى. اعزا­ڭىزدا گەموگلوبين مولشەرى جەتكىلىكتى مە؟ تەمىر تاپشىلىعىنا قارسى قانداي تاعام تۇتىناسىز؟ تەمىر ءبىز كۇندەلىكتى ومىردە پايدالانىلاتىن تاعامداردىڭ قۇرامىندا كەزدەسەدى. بىراق بۇل تۋرالى كوپشىلىگىمىز بىلمەۋىمىز مۇمكىن. مىسالى, باۋىردىڭ قۇرامىندا 19 مگ تەمىر بولسا, كاكاودا 12,5 مگ, جۇمىرتقانىڭ سارىسىندا 7,2 مگ, جۇرەكتە 6,2 مگ جانە دە قارا ناندا 4,7 مگ, شابدالى مەن مين­دال جاڭعاقتارىندا جانە ەت ونىم­دەرىندە 3,8 مگ-عا دەيىن تەمىر كەز­دەسەدى. ودان باس­قا قۇس ەتتەرىندە, ىرىمشىكتە, قاي­ماقتا جانە قۇرامىندا اقۋىز بار تاعام­داردى كوپ پايدالانعان دۇرىس.

الەمدىك ستاتيستيكاعا سايكەس, 1,6 ميللياردتان اسا ادام انەميا­نىڭ ءارتۇرلى تۇرلەرىنەن زارداپ شەك­سە, ولاردىڭ شامامەن 90%-ى تە­مىر تاپشىلىعى انەمياسى جاع­دايىنان بولادى ەكەن. جالپى, انەميانىڭ 100-گە جۋىق ءتۇرى بەل­گىلى بولسا, ولاردىڭ پايدا بولۋ سەبەپتەرى دە ءارتۇرلى بولماق.