– ءسىزدى «مايتالمان قوبىزشى» دەيدى ەكەن. تىڭدارماندارىڭىز اتادى ما بۇلاي, الدە ارىپتەستەرىڭىز بە؟
– ۇمىتپاسام, 1996 جىلى دينا نۇرپەيىسوۆا اتىنداعى بايقاۋدا ءبىرىنشى ورىن الدىم. اتالعان بايقاۋدا قازىلار توراعاسى قارشىعا احمەدياروۆ اعامىز بولدى. سول جولى قارشىعا اعانىڭ ايتقانى عوي. كەيىن گازەتكە مە, جۋرنالعا ما سۇحبات بەرگەنىندە اتالمىش ءسوزىن قايتالاپ, رەسمي بەكىتكەندەي اسەرگە قالدىردى. بۇل, ارينە, مەن ءۇشىن ماقتانىش ءارى ومىرىمدەگى ەلەۋلى وقيعاعا اينالدى.
1990 جىلى اتىراۋدا قۇرمانعازى اتىنداعى ەكىنشى بايقاۋ ءوتىپ, جەڭىمپاز رەتىندە تۇڭعىش كوزگە ءتۇستىم. 10-سىنىپ وقيتىنمىن. 2008 جىلى ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت ىقىلاس اتىنداعى بايقاۋ ۇيىمداستىرىلىپ, باس جۇلدە يەلەنگەنىمدە, اۆتوكولىك مىنگىزدى.
– قوبىزدى ەرتە باستان ۇستاعان ەكەنسىز عوي؟
– 9 جاسىمنان تارتا باستادىم. اكەم جۇمابەك ورازباەۆ دومبىراشى, تالعار اۋدانىنىڭ نامىسىن قورعاعان ايتىس اقىنى ەدى. اقىن ەسەنقۇل جاقىپبەك اعامەن بىرگە ءجۇردى. اكەم سونىمەن قاتار دومبىرا, قوبىز شاباتىن شەبەر كىسى. دومبىراسى ءالى كۇنگە ساقتاۋلى. داۋىسى كۇمبىرلەپ, ەرەكشە ەستىلەدى. ماعان ارناپ شاپقان قوبىزى قازىر ءوزىم ۇستازدىق ەتەتىن قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مۋزەيىندە تۇر. ۋاقىتشا قويۋعا سۇراعان سوڭ تاپسىرعانمىن. كەزىندە پاريجدەگى كونتسەرتتە سول قوبىزدى تارتتىم. العاشىندا ەكى قوبىزبەن شىعۋىم كەرەك بولعان, الايدا ءدال ساحناعا كوتەرىلەردە جۇرەگىم تەك وسى قوبىزدى قالادى. كونە, وتە كونە سارىندار سارناپ الىپ جونەلدى. اسىلىندا, ءبىز كونە زامانداعى دىبىستاردى دا بىلە بەرمەيمىز. بىراق تەرەڭ تۇيسىك پەن رۋحاني كود ارقىلى سەزەمىز. پاريجدە قوبىز شالعانىمدا سونى ۇقتىم.
ونەرگە ەرتە اۋەس بولاتىنىم, ءبىز ءۇي ىشىمىزبەن وتباسىلىق انسامبل قۇرىپ, الماتىدا, تالعار اۋدانىندا ونەر كورسەتىپ جۇردىك. ايتپاقشى, قامبارباي اتام دا – دومبىراشى. ول كىسى الشەكەيدىڭ كۇيلەرىن جەتكىزۋشى. اتام الشەكەيدىڭ كۇيلەرىن راديوعا جازىپ قالدىرعان ەكەن. سونى الىپ, تىڭداپ, قاعازعا ءتۇسىرىپ قايتا جاڭعىرتايىن دەسەم, راديوداعى «جازباسىن» ءبىر كىسى الىپ كەتىپتى. الگى ادامدى بىرەۋلەر ارقىلى ىزدەپ ءجۇرىپ ارەڭ تاپقانىمدى قايتەيىن, دىبىس جازىلعان تاسپانى ساقتاماعان. ەسكىرىپ كەتكەندىكتەن, لاقتىرىپ جىبەرگەنىن ايتادى. حالىق مۇراسىنا ونداي ۇقىپسىزدىق جۇرمەيدى عوي. سودان الگى كىسى اتامنىڭ تارتۋىنان ەستىپ, نوتاعا تۇسىرگەنى بويىنشا ورىنداپ كورسەم, قاتە. سەبەبى بالا كەزىمدە اتام تارتاتىن الشەكەيدىڭ «اققۋ» كۇيى قۇلاعىمدا قالعان. 2018 جىلى شىعارعان «اققۋلار سازى» كىتابىما بالا كۇنىمدە اتامنان ەستىگەن نۇسقاسى بويىنشا ەنگىزدىم. بۇل جيناقتا «اققۋ» كۇيلەرىنىڭ باسىن قوسۋعا تىرىستىم, بارلىعى 30-عا جۋىق كۇي. دومبىرادا تارتىلاتىن «اققۋ» كۇيلەرىن قوبىزعا ماشىقتادىم. ال دومبىرا كۇيلەرىن قوبىزعا لايىقتاپ تارتۋ, بىرىنشىدەن, قوبىزشىنىڭ ورىنداۋشىلىق شەبەرلىگىن ارتتىرادى, ەكىنشىدەن, كۇي ورىنداۋعا ءتۇرلى جاڭا ادىستەر, تىڭ شتريحتار كىرىگەدى.
احمەت جۇبانوۆ اتىنداعى مەكتەپتە وقىدىق, ول جەردەن دە كوپ نارسە ۇيرەنىپ شىقتىق. ءابدىماناپ جۇمابەك ۇلى دەگەن ۇستازىمنىڭ دا ىقپالى مول بولدى. بالا كۇنىمدە ومار قايمولدين دەگەن كىسى ەرتىپ جۇرەتىن. ىقىلاس مۋزەيىندە ىستەگەن, بايجىگىتتىڭ كۇيلەرىن جەتكىزۋشى. كومپوزيتور كەنجەبەك كۇمىسبەك اعانىڭ دا ەسىمىن قۇرمەتپەن ەسكە الامىن.
– بىزدە تۇتاس قوبىزدىڭ كونتسەرتى وتكەنىن ەستىمەپپىن. سوعان قاراعاندا بۇل اسپاپتى جاتىرقاۋ بار سياقتى؟
– ءيا, ونداي جاعدايلار كەزدەسەدى. ءبىزدىڭ بالا كەزىمىزدە قوبىزعا كوپ بالالار قول سوزا بەرمەيتىن. باقسىنىڭ اسپابى دەپ قابىلدايتىن (كۇلدى). بىراق قازىر, كەرىسىنشە, جاستاردىڭ قوبىزعا قىزىعۋشىلىعى جاقسى. بۇل جاقسى ءۇردىس. بىراق ءبىر ەسكەرەتىنى, قوبىز – ءجۇردىم-باردىم ۇستاعاندى كوتەرمەيتىن قاسيەتتى اسپاپ. ونى ۇستادىڭ ەكەن, اقيقاتتى مويىنداپ, حاق جولىنا ءتۇسۋ كەرەك. رۋح تازالىعىن تالاپ ەتەدى. ايتپەسە, اداساسىز. 30 جىل ساحنادا ونەر كورسەتىپ, 28 جىل ۇستازدىق ەتكەندە كوزىم جەتكەن ءبىر شىندىق سول.
– قازاقستاننان گورى شەتەلدەردە كوپ كونتسەرت بەرەتىنىڭىز بايقالادى؟ ونىڭ سىرى نەدە؟
– 2003 جىلى يتاليادان «اققۋ» اتتى ديسكىم جارىققا شىقتى. 2004 جىلى ول بىرقاتار الەم ەلدەرىنە تارالدى. مەن گوللانديادا دا كوپ ونەر كورسەتتىم. ماكسيم دەگەن كىسىنىڭ سەپتىگىمەن جەكەلەگەن كومپانيالار ارقىلى شەتەلدەرگە كوپ شىعىپ ءجۇردىم. ويتكەنى شەتەلدە ءبىزدىڭ قۇندىلىقتار اسا جوعارى باعالانادى. اسىرەسە ەۋروپا ەلدەرىندە.
2020 جىلى كارانتين كەزىندە امەريكانىڭ Wesleyan ۋنيۆەرسيتەتى ونلاين كەزدەسۋگە شاقىردى. ينتەرنەت ارقىلى سۇحباتتاسىپ, كۇيلەرىمدى تىڭدادى. وسى 2020 جىلى حالىقارالىق «بيوند ميۋزيك» دەگەن جوباعا قاتىستىم. شتابى شۆەيتساريادا. وندا ءار ۇلت ءوزىنىڭ مۋزىكاسىن, نەگىزىنەن اندەرىن, كومپوزيتسيالارىن بىرىكتىرىپ, كوللابوراتسيا جاساپ شىعارادى. ماسەلەن, مەكسيكا, ارگەنتينا, پورتۋگاليا, قازاقستاننان مەن قوسىلدىم. ناتيجەسىندە, «Same planet 2021» اتتى البوم شىعىپ, دۇنيەجۇزىنە تارالدى. جوبا شەڭبەرىندە 26 ەلدىڭ مۋزىكا وكىلى قامتىلدى. سولاردىڭ اراسىندا قازاق مۋزىكاسىنىڭ ءۇنىن شىعارىپ, قوبىزدى قوسقانىمدى ماقتان تۇتامىن.
وتكەن جىلى قازان ايىندا تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 30 جىلدىعىنا وراي, اۋستريا استاناسى ۆەنا قالاسىندا كونتسەرت بەردىم. ونداعى «كۋلت ەۋرازيا» ۇيىمى جىل سايىن شاقىرىپ تۇرادى مەنى. ۆەناداعى كونتسەرتىمدە ىقىلاس دۇكەن ۇلىنىڭ بارلىق كۇيىن تارتتىم. اۋدارماشى تاريحىن ايتىپ تۇردى. سونىمەن قاتار قوبىز ۇستاپ جۇرگەن اۋستريالىقتارعا شەبەرلىك سىنىبىندا بىلگەنىمدى ۇيرەتتىم.
2020 جىلى استاناداعى «ناز» بي تەاترىندا كونتسەرت قويدىم. 2021 جىلى جاستار تەاترىندا وتكەن ء«بىر مۇمكىندىك» بايقاۋىندا قازىلار توراعاسى بولدىم جانە «ىقىلاستىڭ قوبىزى» دەگەن جەكە كونتسەرتىمدى بەردىم.
ايتپاقشى, بيىل ر.باعلانوۆا اتىنداعى «قازاقكونتسەرت» ۇيىمىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «ەل بىرلىگى – جاڭا قازاقستان» اتتى جوبامەن جارتى قازاقستاندى ارالاپ كونتسەرت قويدىق. اباي وبلىسىنان باستاپ, جەتىسۋ, قىزىلوردا, جامبىل, ۇلىتاۋ وبلىستارىنداعى مونوقالالاردى ارالادىق. ياعني ارتىستەر كوپ بارا بەرمەيتىن مەكەندەرگە ات باسىن تىرەپ, حالىقتىڭ كوڭىلىن كوتەرۋگە تىرىستىق. ماسەلەن, سوندا شىعىس قازاقستاندا التاي قالاسىنىڭ تۇرعىندارى قوبىزدى ءبىرىنشى رەت «تىرىدەي» تىڭداپ وتىرعانىن جەتكىزدى.
– ماسەلەن, شەتەلدەردە ونەر كورسەتىپ جۇرگەنىڭىزدەي, قازاقستاندا تۇتاستاي قوبىز كونتسەرتتەرىن بەرۋگە نە كەدەرگى؟ اۋستريادا ىقىلاستىڭ بارلىق كۇيىن ورىنداپ شىقتىم دەدىڭىز عوي...
– ەندى-ەندى قولعا الىنىپ كەلەدى. كەڭ كولەمدە ناسيحاتتالمادى دەمەسە, بۇرىندارى دا وتپەدى دەۋگە بولمايدى. 2014 جانە 2015 جىلدارى استانا قالاسىندا «اققۋ» جانە « ۇلى دالا سارىندارى» اتتى جەكە شىعارماشىلىق كەشىم ويداعىداي ءوتتى. بۇدان بولەك استانادا قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىندە كونتسەرت قويىپ تۇرامىن. مىسالى, قازىر قوبىزدى ر.باعلانوۆا اتىنداعى «قازاقكونتسەرت» ۇيىمى جاقسى كوتەرىپ جاتىر. كەشە عانا «كۇي قاينارى» اتتى كونتسەرتتە قاتارىنان ءۇش كۇي تارتتىم. حالىق ريزا بولدى. «قازاقكونتسەرتتىڭ» باسشىسى اقتوتى رايىمقۇلوۆانىڭ ۇلتتىق ونەرگە دەگەن وڭ كوزقاراسىن اتاپ وتكەن ءجون. اتى دارداي رەسپۋبليكالىق كونتسەرتتەردە قوبىزعا ءبىر نەمەسە ەكى نومەر عانا قياتىن كەزدەردىڭ دە كۋاسى بولعانبىز.
– شەتەلدىك تىڭدارماندار اراسىندا قوبىزدان العان اسەرلەرىمەن بولىسكەندەرى بولدى ما؟
– شەتەلدىكتەر قوبىز كۇيلەرىن كوبىنە تەراپيا رەتىندە قابىلدايدى. ويتكەنى كوشپەلى ەلدەردىڭ ۇلتتىق اسپاپتارى مەن مۋزىكالارىنىڭ ەنەرگەتيكاسى بولەك. نەگە دەسەڭىز, ۇلتتىق اسپاپ پەن مۋزىكانىڭ نەشە اتاسى ولاردا دا بار عوي. مىنا قىزىقتى قاراڭىز, 2013 جىلدان كارانتين باستالعانعا دەيىن گەرمانياعا جىل سايىن بارىپ, كونتسەرتتەر قويىپ قايتاتىنمىن. ولار دا قوبىزدى قۇدىرەتتى مۋزىكا, تەراپيا رەتىندە تىڭدايدى. ادامداردىڭ جانىن ەمدەيتىن ورتالىق بار گەرمانيادا. ءتىپتى سوندا قولقالاپ شاقىرتىپ ويناتادى. ءبىر, ءبىر جارىم ساعاتتاپ تارتقىزادى.
ۇزاق ۋاقىت ارقالانىپ قوبىز سىزعاندا, ەنەرگيا الماسادى. مەن مۋزىكا شىعارامىن, ولار رازىلىعىن ءبىلدىرىپ, قوشەمەت قىلادى. ادامنىڭ رۋحى سولاي جاڭارىپ وتىرۋعا ءتيىس دەپ ويلايمىن. ەنەرگيا جاڭارعان سايىن ادام دا اۋرۋعا شالدىعا قويمايدى. ول ءۇشىن ءبىر-ەكى كۇي ەمەس, ءبىر, ءبىر جارىم ساعات كۇي تارتۋ كەرەك.
ۇلىبريتانياداعى الەمدىك مادەنيەتتى دامىتۋ ورتالىعىنىڭ قولداۋىمەن مەن «Qyryq qyz» حالىقارالىق مۋلتيمەديا جوباسىنىڭ مۋزىكالىق جەتەكشىسى رەتىندە تاعايىندالىپ, قازاقستاننان 5 ونەرپاز 2018 جىلى امەريكانى ارالادىق. برۋكلين كونسەرۆاتورياسى, تاعى باسقا مەكەمەلەردە شەبەرلىك سىنىپتارىن وتكىزدىك. سوندا كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۋلف اتتى پروفەسسورى: «مىناۋ نەتكەن بىتپەيتىن ىرعاق, باي مۋزىكا؟» دەپ تاڭعالىپ, سۇراقتىڭ استىنا الدى. سوعان قاراعاندا, كوشپەلىلەر مۋزىكاسى ىرعاعىنىڭ بايلىعىمەن ەرەكشەلەنەتىن سياقتى.
ءۇندىستاندا قوبىز تارتقانىمدا, ولاردىڭ بۇرىنعى حاندارىنىڭ تۇقىمى – ماحارادجاسى كەلىپ, ەلدىڭ كوزىنشە قوبىزىما باسىن ءيدى. سوندا قاسىمداعى مۋزىكانتتار جىعىلىپ, الگىنىڭ ەتەگىن ءسۇيىپ جاتىر. ماعان قاراپ اقسۇيەكتەرىنە جىعىل, ءتاجىم ەت دەپ ىمداپ قويمايدى. مەن تىزەمدى بۇگە المادىم, كەۋدەمە قولىمدى قويىپ, باسىمدى ءيىپ بەلگى بەردىم. مۇنداي وقيعالار كوپ كەزدەستى ومىرىمدە.
– دەمەك بىرەر كۇيمەن عانا شەكتەلۋگە بولمايدى. ارنايى قوبىزدىڭ كونتسەرتتەرى كەرەك دەگەن ءسوز عوي؟
– ءيا, دۇرىس ايتاسىز. تابيعاتىن اشىپ, ءتول دىبىستارىن شىعارا السا, بۇدان اسقان اسپاپ جوق. ونى بىرەۋ تۇسىنسە, بىرەۋ تۇسىنبەيدى. قوبىز اعاش بولعانىمەن, اقيقاتتى ۇستانۋشى... ونداعى سارىندار تابيعاتتاعى سان ءتۇرلى اۋەن, ۇيلەسىمدىلىك, تەپە-تەڭدىكتى جىرلايدى. ءبىزدىڭ ميسسيامىز – سولار ارقىلى ادامنىڭ رۋحىن جاڭارتۋ. قوبىزدى ۇلىقتاۋ ءوز قولىمىزدا.
– ۋاقىت ءبولىپ اڭگىمەلەسكەنىڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
جانىبەك ءاليمان,
«Egemen Qazaqstan»
