باقپاعانعا مال بىتپەس

ءتورت ت ۇلىك اۋىلداعى اعايىننىڭ ءبۇيىرىن شىعارىپ, قارا قازانىن مايلايدى. سوڭعى ۋاقىتتا قۇنارلى جايىلىمعا, شۇيگىن شابىندىققا قولى جەتە باستاعان مالساق قاۋىمنىڭ يەلىگىندەگى مال باسى نەگە وسپەي وتىر؟ ونىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. الدىمەن, تەپسە تەمىر ۇزەتىن اتپال ازاماتتار ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تابا الماي قاراپ وتىر دەلىنەتىن اۋىلدىڭ وزىندە قارىنا قۇرىق ءىلىپ جىلقى باعاتىن, مالشى بولاتىن ادام جوقتىڭ قاسى. باعۋسىز مالدىڭ بەينەتى بەسباتپان. بيىل قاراۋسىز جۇرگەن مالدىڭ كەسىرىنەن التى ءىرى جول اپاتى ورىن الىپ, 8 جولاۋشى جاراقاتتانعان. شىنىن ايتۋ كەرەك, مۇندايدا مال يەسى مەن كولىك جۇرگىزۋشىسى شىعىنعا ۇشىرايدى. پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى وسىنداي وقيعا بويىنشا 166 ءىس قوزعاعان. وسىدان-اق قاراۋسىز مالدىڭ كوپتىگىن, مالشى قاۋىمنىڭ وزدەرى كۇنىن كورىپ وتىرعان مالىن نەمكەتتى قارايتىنىن اڭعارۋعا بولادى. مۇندايدا اتامىز قازاق «شىعاسىعا يەسى باسشى» دەيدى. باقتاشىسىز بوس جۇرگەن ت ۇلىك ەل ىشىندەگى جايقالعان باۋ-باقشانى قيراتىپ, ەل ىرىزدىعى ەگىندى باسىپ, ەگىنشىنىڭ ماڭداي تەرىن ەش ەتىپ كەتەتىن جايلار دا ءجيى كەزدەسەدى.

– كراسنويار اۋىلىنىڭ جانىنداعى قاراسۋ وزەنىن بوس جۇرگەن جىلقىلار ابدەن بىلعاپ بولدى, – دەيدى اباي جۇسىپبەكوۆ. – ءوزى دە اعىنى ءالسىز, ارناسى تار وزەن بولعاندىقتان قارا قارعانىڭ ميى قاينايتىن ىستىقتا ون سان جىلقىنىڭ ۇيەزدەپ تۇراتىن جەرىنە اينالعان. وزەن سۋى باتپاققا اينالعالى نە زامان؟ وزەننىڭ جارقاباعىنا قورشاۋ ورناتىپتى. قورشاۋعا قامالعان جىلقىنىڭ قيى وزەن سۋىنا ارالاسىپ جاتىر. ونى ايتاسىز, ادام اياعى باسا بەرمەيتىن جەردەن شۇيگىن ىزدەپ دانىككەن جىلقىلار ساياجايعا دا مازا بەرمەيدى. جاز بويى جانىن جالداپ كوكونىس وسىرگەندەردىڭ وكپە-نازى كوبەيىپ تۇر. ەندى قايتسىن, كۇتىپ باپتاعان ەڭبەكتەرى زايا.

– كراسنويار اۋىلىنىڭ جانىنداعى قاراسۋ وزەنىن بوس جۇرگەن جىلقىلار ابدەن بىلعاپ بولدى, – دەيدى اباي جۇسىپبەكوۆ, – ءوزى دە اعىنى ءالسىز, ارناسى تار وزەن بولعاندىقتان قارا قارعانىڭ ميى قاينايتىن ىستىقتا ون سان جىلقىنىڭ ۇيەزدەپ تۇراتىن جەرىنە اينالعان. وزەن سۋى باتپاققا اينالعالى نە زامان؟ وزەننىڭ جارقاباعىنا قورشاۋ ورناتىپتى. قورشاۋعا قامالعان جىلقىنىڭ قيى وزەن سۋىنا ارالاسىپ جاتىر. ونى ايتاسىز, ادام اياعى باسا بەرمەيتىن جەردەن شۇيگىن ىزدەپ دانىككەن جىلقىلار ساياجايعا دا مازا بەرمەيدى. جاز بويى جانىن جالداپ كوكونىس وسىرگەندەردىڭ وكپە-نازى كوبەيىپ تۇر. ەندى قايتسىن, كۇتىپ باپتاعان ەڭبەكتەرى زايا.

بۇل ارادا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى دا قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرعان جوق. ولار جەرگىلىكتى اكىمدىكپەن بىرلەسىپ, جول بويىنا ەسكەرتۋ بەلگىسى تاڭبالانعان الپىس ماكەت ورناتتى. مال يەلەرىمەن الدەنەشە مارتە اڭگىمەلەسىپ, ءمان-جايدى ءتۇسىندىرىپ, جۇمىس جۇرگىزگەن. ايتسە دە قاراۋسىز مالدىڭ قاراسى ازايار ەمەس. وسى ارادا مالىن قاراۋسىز جىبەرگەندەر اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستىڭ 408-بابىمەن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلاتىنىن ايتا كەتەلىك. تاعى ءبىر مىسال, قازان ايىنىڭ العاشقى كۇندەرى اقكول اۋدانىنا قاراستى ناۋموۆ اۋىلدىق وكرۋگىندە جەرگىلىكتى ۋچاسكەلىك ينسپەكتور نۇرلان ابىلەۆ ەلدى مەكەننەن ەكى شاقىرىمداي جەردە باعۋسىز جۇرگەن ەلۋ باس جىلقىنى كورگەن. جىلقى ناۋموۆ – اقكول تاس جولىنىڭ بويىندا جايىلىپ جۇرگەن. مالدىڭ باقتاشىسى جوق. ءتارتىپ ساقشىلارى دەرەۋ يەسىز جىلقىلاردى ايىپپۇل الاڭىنا قاماپ تاستاعان. جىلقى يەسى بۇلاندى اۋدانىنىڭ تۇرعىنى بولىپ شىقتى. ول اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. ارادا ەكى كۇن وتكەن سوڭ زەرەندى اۋدانىندا قاراۋسىز مالدىڭ كەسىرىنەن ءىرى جول اپاتى بولدى. جۇرگىزۋشى دە, مال يەسى دە زارداپ شەكتى.

مالشى قاۋىمنىڭ مۇقيات بولعانى ءجون. بوسبەلبەۋلىكتى بايقاعان ۇرىلار دا تەگىن ولجاعا ۇمتىلۋدا. جىل باسىنان بەرى وڭىردە مال ۇرلىعىنىڭ 60 دەرەگى تىركەلدى. وڭاي ولجاعا دانىككەن ۇرىلار 965 مالدى قولدى ەتتى. ابىروي بولعاندا پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ جەدەل ءىس-ارەكەتىنىڭ ناتيجەسىندە 844 باس مال يەلەرىنە قايتارىلعان. تۇتاستاي العاندا 179 ملن 394 مىڭ تەڭگە كولەمىندە زيان كەلگەن. ونىڭ تەك 128 ملن تەڭگەسى عانا مال يەلەرىنە قايتارىلعان. قالعانى قاشان قايتارىلارى بەلگىسىز. ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا ادال مالىنان ايىرىلعان قانشاما ادام قان قاقساپ وتىر. وعان قالايشا جول بەرىلەدى؟ ەڭ الدىمەن, كوپ جەردە باقتاشى مەن مال يەسى اراسىندا كەلىسىمشارت جاسالمايتىنى جاسىرىن ەمەس. بۇل ماسەلەگە اۋىلدىق وكرۋگ اكىمدەرى دە جەتكىلىكتى ءمان بەرمەيدى. نەگىزىندە ەرتە كوكتەمدە, مال جايىلىمعا شىعاردىڭ الدىندا جۇرتشىلىق جيىنى وتكىزىلىپ, قولدا بار ءتورت ت ۇلىكتى كىمگە باققىزامىز دەگەن ماسەلە قارالۋى كەرەك.

– باقتاشىلار مالدى دۇرىس باقپايدى, – دەيدى زەرەندى اۋدانىنىڭ تۇرعىنى ءالىمجان مولداشەۆ, – جاز بويى الاقانداي جەرگە ءيىرىپ قويادى. سيىردىڭ ءسۇتى تىلىندە ەكەنى بەلگىلى. مەيىرى قانىپ سۋ ءىشىپ, ءبۇيىرى شىعىپ وتتاماعان سوڭ ءسۇتتى سيىرلاردىڭ ءوزى ءسۇت بەرمەيدى. دەمەك باقتاشىنىڭ كەسىرىنەن مال باققان قاۋىم تابىسسىز قالادى. كوزدەن تاسا قالىپ, ءوز بەتىمەن جايى­لىپ جۇرگەن مالدىڭ تەمىر جولدىڭ, تاس جولدىڭ ۇستىنە شىعىپ كەتۋى دە ءجيى. مال جوعالسا نەمەسە جول-كولىك اپاتىنا ۇشىراسا, باقتاشى مال يەسىمەن ناقتى كەلىسىمشارت جاسالماعاندىقتان قۇنىن تولەمەيدى. وسى جەرى تۇسىنىكسىز, ول تەگىن باعىپ جۇرگەن جوق قوي, ءبىز ۋاقىتىندا اقشاسىن تولەيمىز. ال باقتاشىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى جوق. وسى ماسەلەنى قالاي شەشۋگە بولار ەكەن؟

ەل ىشىندەگى مالشى قاۋىممەن سويلەسىپ, ماسەلەنىڭ ءمان-جايىنا تەرەڭىرەك كوز جۇگىرتسەك, ءبارى جايباراقاتتىقتىڭ, جالپاقشەشەيلىكتىڭ كەسىرى. ءالى كۇنگە دەيىن بۇل ارادا زاڭدى تالاپ جۇزەگە اسپايدى. ماسەلەن, مال باعۋدى مىندەتىنە العان مالشى جەكە كاسىپكەر رەتىندە تىركەلىپ, سالىعىن تولەۋى كەرەك. بۇل اۋىل ادامى ءۇشىن مەحناتى مول قىرۋار شارۋا ساناتىندا. وندا مالدى باعۋدىڭ تولەماقىسى دا قىمباتتاۋى ىقتيمال. اۋىل ادامى ونى ءتۇسىنىپ وتىرعاندىقتان, «ە, جارايدى, قۇداي ءبىر ءجونىن بەرەدى» دەي سالادى. ويتكەنى وزدەرى دە باقتاشى تابا الماي وتىر. ەندىگى ءبىر ماسەلە, اۋىل ادامدارى مالىنىڭ قانشا ەكەنىن جاسىرۋى. ماسەلەن, قوراسىندا 20 قارا مالى بولسا, اۋىل اكىمدىگى تىزىمىنە ونىن عانا جازدىرۋى ىقتيمال. قاعازدا از بولعاننان كەيىن مولشەرلەنگەن جايىلىم دا تار بولادى. ال شىنتۋايتىندا مال تىزىمدەگىدەن الدەقايدا كوپ. كەڭەس زامانىندا ءار وتباسىنا ءبىر جىلقى, ءبىر سيىر عانا باعۋعا رۇقسات ەتىلدى. بالكىم سول كەزەڭنەن قالىپ قويعان قورقىنىش اۋىل قازاعىنىڭ قانىندا ءالى ءجۇر. وسىنداي جەڭ ىشىندە جاسىرىلعان جۇمباق جاعدايلار مال باسىنىڭ كوبەيۋىنە كەدەرگى كەلتىرىپ تۇر. مال يەسى جاسىرعان سوڭ, مالدىڭ سانى تۋرالى تولىق اقپارات تا دۇرىس بەرىلمەيدى.

– تۇرمىستىق جاعدايعا بايلانىستى وبلىس ورتالىعىنا كوشىپ كەلدىك, – دەيدى نۇرلان الپىسباەۆ, – ەلدە ازىن-اۋلاق جىلقىمىز قالدى. بىراق مال ىشىندە ءوزىڭ جۇرمەسەڭ باسى وسپەيدى. قازىر جىلقىشىدان ەركە ادام جوق. ويتكەنى ولار وزدەرىنەن باسقا ادامنىڭ بەلسەنىپ جىلقى باعۋعا شىقپايتىنىن جاقسى بىلەدى. ارينە, ءتورت ت ۇلىكتىڭ تورەسىن باعۋ وڭاي-وسپاق شارۋا ەمەس. بۇرىنعىلار «جىلقىنى جىلقى سياقتى قايراتتى ادامدار عانا باعا الادى» دەگەن ەمەس پە, قازىر بۇرىنعىعا قاراعاندا جۇمىس الدەقايدا جەڭىلدەگەن. تەحنولوگيا مۇمكىندىگى قىرداعى جىلقىعا دا جەتتى. جىلقىشىلار ۇيىرگە تۇسەتىن قۇتپان ايعىرلارعا چيپ سالعان. ۇيلەرىندە قاي قيىردا جۇرگەنىن قاراپ وتىرادى. جاي قاراسىنىنا قوجا. جاباعىعا ساقاۋ شىقسا, مال اۋىرسا ۋاقىتىندا حابارلامايدى. ولىمتىگىن تاۋىپ بەرسە جەتىپ جاتىر. كەلىسىمشارت جاسالماعاندىقتان جوعالعان نەمەسە ولگەن مالدىڭ قۇنىن دا تولەمەيدى.

ءاي دەيتىن اجە, قوي دەيتىن قوجا بولماعان­دىقتان كوپ اۋىلدىڭ جىلقىشىلارى بەتىنە جان كەلتىرمەي, ءتامام جىلقىنى ءوز بىلگەندەرىنشە باعادى. ماسەلەن, ەگىن كوكتەگەن ۋاقىتتا قاماپ باعۋ. كۇن ىستىقتا تار شارباقتىڭ ىشىندە ءىرىسى ۇساعىن تەۋىپ مەرتىكتىرىپ, كۇنى بويى ءتىلىن تىستەپ اش تۇرادى. قاماۋدان ەگىن ورىلىپ, جەر اياعى كەڭىنەن سوڭ عانا شىعادى. بۇل ۋاقىتتا كۇزدىڭ سىلبىراعان قارا جاۋىنى باستالىپ, قارا سۋىق ۇرىپ, كوتەرەم جىلقى وڭالا المايدى. الدى قىس. جىلىگىنە ماي جيناماعان جىلقى قىستى كوتەرە المايدى. وسىنداي شەشىمى وپ-وڭاي قات-قابات قيىندىق العا باسامىن دەگەن اۋىلدىڭ ادىمىن قىسقارتىپ تۇر. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايىن جاقسارتۋ ەڭ الدىمەن باعىمىنداعى مالدىڭ باسىنا بايلانىستى ەمەس پە؟ ەندەشە, بۇل باعىتتاعى انشەيىندە ايتۋعا تۇرمايتىن ۇساق-تۇيەك بولىپ كورىنگەنىمەن, بۋلىعىپ جاتقان بەرەكەنىڭ ورىستەر تۇسىن تۇزەتپەي بولمايتىن سىڭايلى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, مال باعۋدى دا ءبىر تارتىپكە كەلتىرىپ, بارلىعىن زاڭداستىرعاندا عانا مال باسى كوبەيەدى.

اقمولا وبلىسى