گەرتسوگينيا اتولسكايانىڭ سالونىنداعى قازاقتار جايلى اڭگىمە

مۇستافا شوقايدىڭ وتكەن عاسىردىڭ  20-30-جىلدارى ۇلىبريتانياعا ساپارى وسىدان 80 جىلداي بۇرىن ەۋروپا ەلدەرىنىڭ استانالارىندا تازا فرانتسۋز تىلىندە باياندامالار جاساپ, ءبىلىم­دارلىعىمەن دە, دىلمارلىعىمەن دە تالاي عۇلامالاردى تاڭعالدىرعان مۇستافا شوقاي بۇل جولى لوندوندا قازاقتىڭ قانداي حالىق ەكەندىگى تۋرالى اعىلشىن اقسۇيەكتەرىنە اڭگىمەلەپ بەردى... ول العاش رەت لوندوندا 20-جىل­داردىڭ ورتا كەزىندە بولعانعا ۇقسايدى. 1925 جىلدىڭ 19 ما­مى­رىن­دا “ماتەن” گازەتىنىڭ باسشىلارىمەن جازىسقان حاتىنا قاراعاندا, ول سول شامادا اعىلشىنداردىڭ اس­تاناسىندا بولىپ, بەدەلدى باسىلىمدارمەن, مەم­لەكەت, قوعام قايراتكەرلەرىمەن تانىسادى. دالىرەك ايتساق, مۇستافانىڭ لوندونعا ءبىرىنشى ساپارى ءساۋىر ايىنىڭ اياعى مەن مامىر ايىنىڭ باس كەزىنە تۋرا كەلەدى. سەبەبى ونىڭ “دني” (پاريج) گازەتىندە جارىق كورگەن ءبىر ماقالاسىنىڭ سوڭىندا مۇنىڭ 1925 جىلعى 2 مامىردا لوندوندا جازىلعانى جونىندە بەلگى سوعىلىپتى. 1929 جىلدىڭ جازىندا مۇستافا لوندونعا ۇلى­بريتانيا پارلامەنتى قاۋىمدار پالاتاسىنىڭ مۇشەسى, سايا­حاتشى, كاۆكازتانۋشى ۆ.د. اللەننىڭ شاقىرتۋىمەن بارادى. بۇل جاعداي جاي اعىلشىن دەپۋتاتىنىڭ باستاماسىنا وراي عانا ەمەس, مۇس­تا­فانىڭ ءىرى قايراتكەر, حالىقارالىق ءومىردىڭ سۇڭعىلا ساراپشىسى رەتىندە مويىندالۋىنا دا باي­لانىستى ەدى. الەمدىك ساحنادا ىرگەلى ءوز ورنى بار ازۋلى ەلدىڭ بيلەۋشى توپتارى ونىڭ حا­لىق­ارا­لىق ءومىردىڭ كەيبىر وزەكتى ماسەلەلەرى, ولاردىڭ ىشىندە, اسىرەسە, شىعىس تۇركىستانداعى احۋال, كەڭەس وكى­مە­تىنىڭ ورتالىق ازياداعى ساياساتى تۋرالى پىكىرىن بىلگىسى كەلەدى. 1928 جىلى اعىلشىندار م.شو­قايدىڭ “ەيشاتيك رەۆيۋ” جۋرنالىندا جاريالانعان ء“تۇر­كىستانداعى باسم­اشىلىق قوزعالىس” دەگەن ما­قا­لاسىمەن تانىسادى. جۋرنال رەداكتسياسىنىڭ ما­قالاعا بەرگەن كىرىسپە سوزىندە: “باتىس ەۋ­رو­پا­دا­عى بۇرىنعى ورىس يمپەرياسى مۇسىل­ماندارىنىڭ كەڭەس وداعىنا قارسى ۇزاق ۋاقىت بويعى كۇرەسىنە باي­لا­نىستى ماڭىزدى پروبلەما جونىندە اقپارات از; قازىر ءبىز م. شوقايدىڭ تۇركىستانداعى باسماشىلار قوز­عالىسى تۋرالى جۇمىسىن جاريالاۋعا با­قىت­تىمىز. ول 1917 جىلى قاراشادا تۇركىستان مۇ­سىل­مان­دا­رىنىڭ ءتورتىنشى سەزىندە اۆتونومدى ءتۇر­كىس­تان­نىڭ ۋاقىتشا ۇكىمەتىنىڭ پرەزيدەنتى بولىپ ساي­لانعان, سول سەبەپتى تاقىرىپتى جاقسى بىلەدى”, – دەلىنەدى. م. شوقاي لوندوندا شىلدە ايىندا ەكى جۇما بولادى. “وسى ۋاقىت ىشىندە كوپتەگەن ادامدارمەن كەزدەستىم جانە ولارمەن ءوزىم مۇددەلى تاقىرىپتار جونىندە اڭگىمەلەستىم... ماعان, شىن مانىندە, ءبىزدىڭ ۇلتتىق قوزعالىسىمىزدىڭ مۇمكىندىكتەرى مەن وڭىردەگى شيەلەنىستى جاعداي تۋرالى سۇراقتاردى جاۋدىردى”, – دەيدى. لوندونعا كەلەر قارساڭىندا مۇس­تافانىڭ “ەيشاتيك رەۆيۋ” جۋرنالىندا “بولشەۆيكتەر جانە اۋعانستان” دەگەن ماقالاسى جاريالانىپ, وعان ۆ.د. اللەن كىرىسپە ءسوز جازادى. م.شوقاي وسى ساپارى بارىسىندا لوندون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ شىعىس تىلدەرى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, ايگىلى عالىم پروفەسسور دەنيسسون روسسپەن كەزدەسىپ, سۇحباتتاسادى. “مورنينگ پوست” گازە­تىندەگى جۋرناليستەرىمەن سۇحباتى اعىلشىن-كەڭەس قاتىناستارىنا ارنالادى. مۇستافانىڭ لوندونداعى باياندا­مالارى مەن سۇحباتتارى كەڭەس وكىمەتىن دۇرلىكتىرىپ, وعان قوقان-لوققى ۇيىم­داستىرىلادى. ورىس ەميگراتسيا­سىنىڭ باسىلىمدارىندا ونى اعىلشىن­داردىڭ “تىڭ­شى­سى” دەپ كورسەتۋگە ارەكەتتەر ۇيىمداستىرىلادى. الايدا مۇ­نىڭ بارلىعى مۇسىلمان حالىقتارى ورىس وتار­شىل­دارىنا قارسى بوي كوتەرسە, ولاردىڭ “شەتەل يمپە­ريا­ليز­مى­مەن” بايلانىس­تىلىلىعى تۋرالى ەرتەگىگە بوي ۇراتىن شوۆينيستىك يدەولوگيانىڭ ەجەلدەن بەرگى داعدىسى بولاتىن. م.شوقاي وسىدان كەيىن 1933 جىلى اقپان ايىندا كورولدىك حالىقارالىق قاتىناستار ينس­تي­تۋتىندا (لوندون) شىعىس تۇركىستانداعى سوڭعى كەزدەگى ساياسي وقيعالار جونىندە بايانداما جاساۋعا شاقىرتىلادى. بۇل ءىستىڭ ءساتتى وتۋىنە انگليانىڭ بيلىك ورىندارى دا مۇددەلىلىك تانىتادى, ونى ۆ.اللەن قاداعالاۋعا الادى. حالىقارالىق قاتىناستار ينستي­تۋ­تى­نا باسقا ۇلت وكىلدەرى تۇگىلى, اعىل­شىنداردىڭ تانىمال عالىمدارىنىڭ كەز كەلگەنى شاقىرىلمايتىن, ونىڭ ءمىن­بەسىنەن سويلەۋ اسا جوعارى قۇرمەت بەلگىسى رە­تىندە سانالاتىن. 1933 جىلدىڭ 1 ناۋرىزىندا مۇس­تا­فاعا اللەننىڭ حاتشىسى ناقتىلى كەلەتىن ۋا­قىتىنا بايلانىستى ۆيزا ماسەلەسىنىڭ وي­لاس­تىرىلاتىنى, ال اللەننىڭ اۆستريادا ءىسساپاردا جۇرگەنى تۋرالى جەدەلحات جولدايدى. ءبىر جۇمادان كەيىن مۇستافا اۆستريا­دان دا حات الادى. وندا دوسى لوندوندا قايدا توقتايتىنى, قان­داي ءىس-شارالاردىڭ جوسپارلانعانى جونىندە ايتادى. 14 ناۋرىزدا كورولدىك ورتالىق ازيا قوعامىنان دا حات كەلەدى. وندا: “قۇرمەتتى مىرزا! پەرسي سايكس مىرزا جانە قو­عامنىڭ كەڭەسى لوندوندا بولعان كەزىڭىزدە ناۋرىز ايىنىڭ اياعىنا قاراي, ورتالىق ازيا تاقىرىپتارىنىڭ ءبىرى بويىنشا بىزدە بايانداما جاساساڭىز اسا ريزا بولار ەدىك. مۇنىمەن ءسىز ءبىزدىڭ كەڭەسىمىزگە ۇلكەن قۇرمەت كورسەتەر ەدىڭىز”, – دەلىنەدى. ەسىمى اتالىپ وتىرعان پ.سايكس – ايگىلى عالىم, شىعىستانۋشى, ۇلىبريتانيانىڭ پەرسيا مەن قاشعاريادا ۇزاق ۋاقىت جۇمىس ىستەگەن باس كونسۋلى, بريگادا گە­نە­را­لى, “اۋعانستان تاريحى”, “پەرسيا تاريحى” سە­كىلدى ەكى تومدىق ەڭبەكتەردىڭ اۆتورى. پ. سايكس­تىڭ جانە ورتالىق ازيا قوعامىنىڭ اتىنان حات جولداپ وتىرعان م.ن. كەننەديدىڭ “مەنىڭ تۇسىنىگىم بويىنشا ءسىز اعىلشىن تىلىنەن گورى فرانتسۋز تىلىندە سويلەگەندى ءجون كورەتىن سەكىلدىسىز” دەۋىنە جانە وعان جولدانعان حاتتاردىڭ اعىلشىن, فرانتسۋز تىلدەرىندە جازىلۋلارىنا قاراعاندا م. شوقايدىڭ اعىلشىن ءتىلىن دە ءبىرشاما بىلگەندىگى بايقالادى. ال, فرانتسۋز ءتىلىن ونىڭ تاشكەنت گيمنازياسى قابىرعاسىندا, سانكت-پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىپ, كەيىن جەتىك مەڭ­گەرگەندىگى ايان. م. شوقاي م.ن. كەننەديگە ورتالىق ازيا قوعامىندا ء“تۇر­كىس­تانداعى كەڭەس ساياساتىنىڭ ون بەس جىل­دى­عى” دەگەن تاقىرىپتا 29 ناۋرىزدا بايانداما جا­ساۋ­عا بولاتىندىعى جونىندە فرانتسۋز تىلىندە مالىمدەيدى. ىلە-شالا ۆ. ال­لەننەن دە حات جەتەدى. وندا: “قۇرمەتتى شوقاەۆ مىرزا! حاتشى ارقىلى جەتكەن حاتىڭىز ءۇشىن ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. ءسىز لوندونعا 20-لارىنا قاراي, كەلەسى دۇيسەنبىدە كەلەتىن سياقتىسىز. ناقتىلى كەلەتىن ۋاقىتىڭىزدى ايتپاپسىز, مۇمكىن, ءسىز سول مەرزىمدە كەلسەڭىز, انام­نىڭ ۇيىندە (ماۋنت روۋ كوشەسى, ءۇي №14, بەركلي الاڭى) كەشكى ساعات 8-دە مەنىمەن بىرگە تاماق­تانساڭىز ريزا بولار ەدىم. شاقىرۋىمدى قارسى الادى دەپ سەنەمىن”, – دەلىنەدى. م.شوقاي 17 ناۋرىزدا حالىقارالىق قاتىناستار ينستيتۋتى كەزدەسۋلەر دەپار­تامەنتىنىڭ باس­شىسىنان وسى ينستيتۋتتا وتەتىن بايان­دا­ما­سىنىڭ رەتى جونىندە جەدەلحات الادى. وندا بايان­دا­مانىڭ 27 ناۋرىزدا وتە­تىنى, ول جونىندە پەرسي سايكس مىرزانىڭ حا­بار­دار ەكەندىگى, باياندامانىڭ “كسرو جانە قىتاي ءتۇر­كىستانى” دەگەن تاقىرىپقا ارنالاتىندىعى ءسوز بو­لادى. دەپارتامەنت باسشىسى: ء“بىزدىڭ كەڭەس ءمۇ­شە­­لەرىمىز ءۇشىن بۇل كەزدەسۋ وتە قىزىقتى بو­لا­تى­نىنا سەنىمدىمىن جانە كورسەتكەلى وتىرعان قىز­مە­تى­ڭىزگە كەڭەستىڭ اتىنان العىسىمدى بىلدىرەمىن”, – دەيدى. م.شوقايدىڭ قۇرمەتىنە 20 ناۋرىزدا اعىلشىن قايراتكەرلەرى شاقىرىلىپ تۇسكى اس ۇيىمداستىرۋ جوس­پار­لانادى. سىرقاتتانىپ قالۋىنا بايلانىستى مۇس­تا­فا لوندونعا 22 ناۋرىزدا عانا ۇشىپ كەلەدى, دوسى ۆ.اللەننىڭ اناسىنىڭ ۇيىنە دە, 20 ناۋرىزعا بەل­گى­لەن­گەن شارالارعا دا بارا المايدى, بىراق 27 ناۋرىزدا پ. سايكستىڭ باسشىلىعىمەن اتەنەۋم كلۋبىندا ۇي­ىم­داس­تىرىلعان قابىلداۋعا قاتىسادى. كونفەرەنتسيا دا وسى كلۋبتا وتەدى. ينستيتۋتتا قالىپتاسقان ءداستۇر بويىنشا, تۇسكى اس كەزىندە بايان­داما تاقىرىبىنا بايلانىستى ماسەلەلەر, جيىننىڭ رەگلامەنتى تالقى­لا­نا­دى. پ. سايكس حالىقارالىق قاتىناستار ينس­تي­تۋ­تى­نىڭ – جابىق مە­كە­مە ەكەندىگىن, وندا وقىلعان بايان­دا­مانىڭ جاريالاۋعا بول­مايتىندىعىن, بايانداماعا تەك اعىلشىن ازاماتتارى عانا شاقىرىلاتىنىن ەسكەرتەدى. اقىرىندا سايكس: ء“وز ءپى­كىرىڭىزدى, سۇراقتارعا جاۋاپ­تا­رىڭىزدى ەركىن اي­تۋىڭىزعا بولادى”, – دەيدى. م.شوقايدىڭ اتەنەۋم كلۋبىندا ەكى ساعاتقا سوزىلعان فران­تسۋز تىلىندەگى بايانداماسىنا جينالعاندار تارا­پىنان ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋىپ, قىزۋ قول سوعىلادى. اعىلشىندار شىعىس تۇركىستان, كەڭەس ودا­عىنىڭ وسى وڭىردەگى ساياساتى, كەڭەس وداعى مەن جاپونيا ارا­سىن­داعى قارىم-قاتىناس, ورتا ازيا رەسپۋب­لي­كالارىنداعى جاعداي تۋرالى سۇراقتاردى جاۋدىرتادى. كەيىن حالىقارالىق قاتىناستار ينستيتۋتى كەڭەسىنىڭ توراعاسى ن. مالكولم م. شوقايعا: “قۇرمەتتى شوقاەۆ مىرزا! ءسىزدىڭ “كسرو جانە قىتاي تۇركىستانى” اتتى تاقىرىپتا جاساعان بايانداماڭىز ءۇشىن كورولدىك حالىقارالىق قاتىناستار ينستيتۋتى كەڭەسىنىڭ اتىنان العىسىمدى بىلدىرەمىن. ينستيتۋتقا كورسەتكەن قىزمەتىڭىز ءسىزدىڭ تاراپىڭىزدان ۇلكەن ءىز­گى­لىك­تى ءىس بولدى. سويلەگەن سوزىڭىزگە تىڭداعاندار شىن ىقىلاس قويىپ, ريزا بولدى”, – دەپ جازدى. م.شوقايدىڭ 29 ناۋرىزدا ورتالىق ازيا قوعامىندا “تۇركىستانداعى پرولەتاريات ديك­تا­تۋ­را­سى­نىڭ ون بەس جىلدىعى” دەگەن تاقىرىپتا وتكەن بايان­دا­ماسىنا دا ۇلكەن ىقىلاس تانىتىلادى. بۇل جيىنعا دا پ.سايكس توراعالىق ەتەدى. باياندامادان كەيىن جا­رىس­سوزگە قا­تىس­قاندار پاتشا وكىمەتى مەن بول­شە­ۆيك­تەردىڭ ءتۇر­كى­س­تانداعى ساياساتى جونىندە مۇلدەم جاڭا ماعلۇماتتار ال­عاندىعىن ايتادى, ءبىرازى تۇركىستان جاستارىنىڭ كوڭىل-كۇيى, تۇركىستان – ءسىبىر تەمىر جولى, قىزىل ارميا قۇ­رامىنداعى تۇركىستان ۇلتتىق اسكەري بولىمدەرى جونىندە سۇراقتار بەرەدى. باياندامانى تىڭداۋعا “تايمس” گازەتىنىڭ ساياسي ماسەلەلەر بويىنشا رەداكتورى فيليپپ گرەيۆس قا­تى­سىپ, م. شوقايمەن سۇحباتتاسادى. وسىدان كەيىن اعىلشىن قايراتكەرلەرى, ءباسپاسوز ماي­­تالماندارى, شىعىستانۋشىلار مەن ديپلوماتتار م. شوقايمەن جاقىن تانىسىپ, ونىمەن تىلدەسۋگە ۇم­تىلادى. الايدا ول, قارجىسىنىڭ جەتىسپەۋىنە باي­لا­نىس­تى كەيىن قايتۋعا ءماجبۇر بولادى دا, 30 ناۋرىزدا پا­ريجگە ۇشىپ كەتەدى. حالىقارالىق قاتىناستار ينستيتۋتى مەن ورتالىق ازيا قوعامى, ەڭ بولماسا, بەس كۇنگە كىدىرە تۇرۋدى ۇسىنادى, بىراق ول قارجىسىنىڭ تاۋسىلعانىن ەشكىمگە ايتپايدى (ونىڭ تابيعاتى سونداي ەدى – ەشكىمنەن قارىز المايتىن!). ونىڭ بار قارجىسى ءارلى-بەرلى جول شىعىندارىن, سەگىز كۇنگى لوندونداعى ءجۇرىس-تۇرىسىن وتەۋگە ازەر جەتەدى. مۇنىڭ ءوزى لوندوننان كەلگەن بويدا پاريجدەگى “ۆوز­روجدەنيە” (پاريج), باسقا دا ورىس باسى­لىم­دارىندا كوتەرىلگەن “م. شوقايدىڭ اعىلشىندارعا جۇ­مىس ىستەيتىندىگى”, “ولاردان اقشا الىپ تۇ­راتىندىعى” تۋرالى وسەك-اياڭ­دارىنىڭ “شىندىقپەن ءۇش قايناسا سورپاسى قوس­ىلمايتىندىعىن” كورسەتەدى. اعىل­شىن­دار­مەن قانداي دا بول­سىن قۇپيا بايلانىسىنىڭ جوق­تىعى تۋرالى ۆارشاۆاداعى تانىستارىنىڭ بىرىنە جازعان حاتىندا مۇستافانىڭ ءوزى دە ايتادى. م.شوقايدىڭ ەكىنشى بايانداماسى “ورتالىق ازيا قوعامىنىڭ جۋرنالىندا” (“Journal of the Royal Central ءAsىan ءSocىety” Vol XX. July 1933) جاريالانادى. م.شوقاي كەيىن وسى سوڭعى ساپارىندا بىتىرە الماعان ءبىراز شارۋالارى بولعاندىعىن ايتىپ, وكىنىش بىلدىرگەن دە. الايدا كەلەسى جىلى وعان انگلياعا بارۋدىڭ تاعى ءبىر ءساتى تۇسەدى. بۇل جولى دا ول ماۋسىم ايىنىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا لوندونعا شىعىس تۇركىستان تۋرالى, ونداعى سوڭعى وقيعالار جونىندە بايانداما جاساۋعا شا­قىر­تى­لا­دى. ءوز تاراپىندا ول ساپار بارىسىندا اعىلشىن­داردىڭ كوڭىل-كۇيىمەن تانىسۋعا ۇمتىلادى. 1934 جىلدىڭ باسىندا ۇلتتىق كۇشتەردىڭ جەڭىسكە جەتىپ, شىعىس تۇركىستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ قۇرىلۋى الەم نازارىن اۋدارىپ, كەڭەس وداعىنىڭ, انگليا مەن جاپونيانىڭ ءباسپاسوز بەتتەرىندە ول جونىندە سان-ساققا جۇگىرتىلگەن بولجامدار جاسالىپ جاتقان. مۇڭداعى وقيعالار جونىندە م.شوقاي ىلە-شالا “ياش ءتۇر­كىس­تاندا” (بەرلين) ماقالا جاريالايدى. ديپلوماتتار, عالىمدار, حالىقارالىق ساراپشىلار اراسىنان شىعىس تۇركىستانداعى جاعدايدى سول كەزدە م.شو­قايدان ارتىق بىلەتىن ادام تابۋ قيىن ەدى. سەبەبى وندا تۇركىستان ۇلتتىق بىرلىگىنىڭ وكىلى قىزمەت ىستەدى. ماحمۋد مۇ­حيت­تيدان, ۇلتتىق كۇشتەر جەتەكشىلەرىنەن ولكەدەگى ساياسي احۋال جونىندە ءجيى-ءجيى حابار الىپ وتىرادى. 1934 جىلى 8 قاڭتاردا ول شىعىس تۇركىستان رەس­پۋب­لي­كاسىنىڭ توتەنشە وكىلى مۇستافا اليدەن رەس­پۋب­ليكانىڭ ۇكىمەت قۇرامى, ىشكى, سىرتقى سايا­سات­تاعى ۇستانىمدارى جونىندە حات الادى. ول مۇستافا شوقايعا ء“سىزدىڭ ۇيىم­داستىرۋشىلىق قابىلەتىڭىز بۇكىل تۇرىك الە­مىنە ءمالىم”, سول سەبەپتى شىعىس تۇركىستانعا مامان ءتۇ­رىك كادرلارىمەن, اسىرەسە, باتىس ەۋروپا مەن ءتۇر­كياداعى ءاس­كەري ماماندارمەن, مۇعالىمدەر, دارىگەرلەر, باس­­پاحاناشىلار, تەحنيكتەرمەن كومەكتەسۋىڭىزدى سۇ­راي­مىن دەپ ءوتىنىش بىلدىرەدى. (رگۆا. ف. 461ك. وپ 1. د. 431. ل. 36). بۇل قۇجاتتارعا قاراعاندا م. شوقايدىڭ لوندونعا سا­پارى جالعىز عانا ورتالىق ازيا قوعامىنىڭ شا­قى­رۋى­نان عانا ەمەس, شىعىس تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ۇيىمداسۋىنا مورالدىق قولداۋ كورسەتۋ نيەتىنەن دە تۋىنداعان سەكىلدى. قالاي بول­عاندا دا اعىل­شىنداردىڭ شىعىس ءتۇر­كىستانداعى احۋالىمەن جەتە تانىسۋى ءۇشىن مۇستافانىڭ شاقىرتىلۋى زاڭدى ەدى. م.شوقاي لوندوندا بولعان كەزىندە شىعىس تۇركىستان توڭىرەگىندە اڭگىمە-سۇحباتپەن شەكتەلىپ قانا قويمايدى, تۇركىستان ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنا قاتىستى ماسەلەلەرمەن دە شۇعىلدانادى. ءوزىنىڭ وسى ساپارىنان العان اسەرلەرى جونىندە كەيىن ول بىلاي دەيدى: “بىرنەشە اعىلشىن قايرات­كەرلەرىمەن, ساياسات ماسەلەلەرىنە قى­زى­عۋشىلىق تانىتاتىن جاي ادام­دارمەن كەز­دەسۋ, سۇحباتتاسۋ بارىسىندا العان تۇسىنىگىمدى بارلىعى بىردەي, نەمەسە اعىلشىن ساياسي توپتارىنىڭ كوپشىلىگى بولىسەدى دەپ ايتا المايمىن. ولار تەك كەيبىر توپتاردىڭ عانا كوڭىل-كۇيىن بىلدىرەتىن سەكىلدى”. شىعىس تۇركىستان تاريحى مەن ءما­دەنيەتىن, ونىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي جاعدايىمەن كوپتەن بەرى اي­نالىسىپ جۇرگەن مۇستافاعا اعىلشىنداردىڭ بۇل ءوڭىر جونىندەگى تۇسىنىك-پايىمىن انىقتاۋ ونشا قيىنعا سوق­پايدى. ونىڭ ۇستىنە م. شوقايعا تۋعان توپىراعى بالا جاسىنان كانىگى ديپلوماتتارعا ءتان بايقاعىشتىق قابىلەت بەرگەن بولاتىن. ول اعىلشىنداردىڭ ورتالىق ازيادا نە بولىپ جاتقانىنىڭ بارىنەن حاباردار ەكەندىگى تۋرالى تۇسىنىكتىڭ شىندىقتان الشاق ەكەندىگىن اڭعارادى. 13 ماۋسىمدا ورتالىق ازيا قوعامىندا وتكەن بايانداماسىنا دەيىن دە, ودان كەيىن دە م. شوقاي ءتۇرلى ساياسي پارتيالارعا جاتاتىن پارلامەنت مۇشەلەرىمەن, جۋرناليستەرمەن, باسقا دا لاۋازىم يەلەرىمەن كەز­دەسەدى. ەڭ سو­ڭىندا ول كون­سەر­ۆاتيۆتىك پار­تيادان ساي­لانعان پار­لامەنت مۇشەسى, پار­لامەنتتەگى قىتاي ماسە­لە­سى جونىندەگى ارنايى كوميسسيانىڭ توراعاسى ۋيليام ناننمەن ء(Wىllىam Nunn) ۇزاق اڭگىمەلەسەدى. ءبىر جارىم ساعات سۇحبات بارىسىندا م. شو­­قاي اعىلشىن قايراتكەرلەرىنە شىعىس ءتۇر­كىس­تانداعى وقيعالارعا, كەڭەس وداعى مەن جاپونيانىڭ جاڭا مەملەكەتتىك قۇرىلىم جونىندەگى ۇستانىمدارىنا سيپاتتاما بەرەدى. وتىرىس اياقتالار كەزىندە ۋ. نانن م. شوقايدان ەكەۋىنىڭ اراسىندا وتكەن اڭگىمەنى قاعاز بەتىنە ءتۇسىرىپ, وزىنە تاپسىرۋدى سۇرايدى, ونى كەيىن كونسەرۆاتيۆتىك پارتيا فراكتسياسىندا باياندايتىنىن ايتادى. م. شوقاي بۇل ءوتىنىشتى پاريجگە ورالعاننان كەيىن, سول جىلدىڭ 7 شىلدەسىندە ورىنداپ, قۇجاتتى ۋ.ناننعا جىبەرەدى. 17 شىلدەدە ۋ.نانن دايىن مەموراندۋم تۇرىندە جازىلعان فرانتسۋز تىلىندەگى ءماتىندى العاندىعىن, كولىنان كەلگەن كومەكتى ايامايتىنىن ايتىپ مۇستافاعا جاۋاپ حات جولدايدى. م. شوقاي لوندوندا بولعان ساپارلارى بارىسىندا انگليانىڭ كەڭەس وداعىنا كوزقاراسىن بىلۋگە دە ارەكەتتەنەدى, ول جونىندە كونسەرۆاتيۆتىك پارتيا ۇستانىمىنىڭ ەكىۇشتى ەكەندىگىن انىقتايدى. پارتيانىڭ ءبىر توبى ەلدىڭ كەڭەس وداعىمەن قارىم-قاتىناستارىن دامىتۋدى جاقتاسا, كەلەسى توبى كەڭەس وداعىنا سەنىمسىزدىك تانىتىپ, ونداعى اشارشىلىق, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن, ۇلتتىق قايشىلىقتارعا ءمان بەرەدى دەيدى. سوڭعى توپتاعىلار كونسەرۆاتيۆتىك پارتيانىڭ كورنەكتى قايراتكەرلەرى, پارلامەنت مۇشەسى گەرتسوگينيا اتولسكايانىڭ سالونىندا باس قوسادى. م. شوقاي دا اعىلشىن ساياسي ەليتاسىنىڭ وكىلدەرىمەن بىرگە اتاقتى وسى سالوندا بولىپ, ولاردىڭ پىكىرلەرىن تىڭدايدى. م.شوقايدىڭ ايتۋىنشا “اقىلدى دا اسا ءبىلىمدى” گەرتسوگينيا كەڭەس وداعىنداعى اشارشىلىق تۋرالى اڭگىمەگە دەن قويدى. بۇل تاقىرىپ توڭىرەگىندەگى پىكىر الىسۋدىڭ بەل ورتاسىندا مۇستافانىڭ بولعانى كۇمان تۋدىرمايدى. م.شو­قاي­دىڭ بۇعان دەيىن قازاقتار مەن ورتا ازيا حالىق­تا­رى­نىڭ اراسىندا قازان رەۆوليۋتسياسىنان كەيىن ورىن الىپ وتىرعان اشارشىلىق تۋرالى ا.بايتۇرسىنوۆتىڭ ۆ.لەنينگە حاتى تۋرالى, “كەڭەس قولاس­تىنداعى قازاقتار”(1921), “اشارشىلىق جانە بولشەۆيكتەردىڭ ءتۇر­كىستانداعى اشارشىلىق ساياساتى” (1923), ء“تۇر­كىس­تانداعى اشار­شىلىق” (1923), “فەرعاناداعى اشار­شى­لىق جانە ونى ۇيىمداستىرۋعا كەڭەس وكىمەتىنىڭ قاتىسى” (1923), “اشارشىلىق” (1924), “قازاقتار اراسىنداعى اشارشىلىق” (1926), “بولشەۆيكتەردىڭ تۇركىستانداعى اشار­شىلىق ساياساتى” (1927) جانە تاعى باسقا ماقالالارى “دني”, “پوسلەدنيە نوۆوستي”, ء“Yenى ءTurkىstan” سەكىلدى باسىلىمداردا جارىق كورگەن-ءدى. كەڭەس وداعىنداعى وسى زۇلمات تۋرالى ماتەريالدار جي­ناس­تىرىپ جۇرگەن گەرتسوگينيا اتو­ل­سكايانىڭ نازارىنان بۇل ماقالالار تىس قالماعان بولۋى كەرەك جانە بۇل ماسەلەگە بايلانىستى م. شوقايدىڭ ءوز اۋزىنان تىڭ ماع­لۇماتتار الادى. قازاق­تار­دىڭ جاپپاي اشار­شى­لىق­قا ۇشىراپ جاتقاندىعى, ونىڭ سەبەپتەرى دە ۇزاق اڭگىمە بو­لادى. “اشارشىلىق تۋرالى جانە تۇركىستانداعى كەڭەس ساياساتىنىڭ ەرەك­شەلىكتەرى تۋرالى سويلەستىك”, – دەيدى م. شوقاي. مۇنىڭ ءوزى اعىلشىن گەرتسوگينياسىن تۇرىك – مۇسىلمان حالىقتارىنىڭ جەرىنە اشار­شىلىق قازان رەۆاليۋتسياسى مەن ازامات سوعىسىنا ىلە-شالا كەلگەندىگى, ونىڭ كوپ جاعدايدا كەڭەس وكىمەتى تاراپىنان ارنايى ۇيىمداستىرىلعانى, 20-30-جىلدارداعى ناۋبەتتەن قازاق حالقىنىڭ جارتىسىنان استامىنىڭ قۇربان بولعاندىعى, ءا. بوكەيحانوۆ, ا. بايتۇرسىنوۆ, م. دۋلاتوۆ سەكىلدى الاش قايراتكەرلەرى تۋرالى اڭگىمەدەن ۇلكەن اسەر العاندىعىندا ەش كۇمان جوق. سول جىلدارى قازاقتاردىڭ ء“يتتىڭ ەتىن جەۋگە دەيىن بارعاندىعىن” دا م. شوقاي ايتپاي قالماعان بولار. م.شوقاي 30-جىلدارداعى الاپات اشارشىلىق تۋرالى باتىس باسپاسوزدەرىنە دە حابارلايدى. لوندوندا تۇرىپ جاتقان ورىس قايراتكەرى ا.بايكالوۆ 1934 جىلدىڭ 15 شىلدەسىندە م.شوقايعا: “اشارشىلىق تۋرالى مالىمەتتەرىڭىز ءۇشىن ۇلكەن راحمەت, مەن ولاردى ءتيىستى جەرلەرگە تاپسىردىم”, – دەپ جازادى. بۇل جاعدايلار م. شوقايدىڭ قازاقتاردىڭ جار­تى­سىنان استامىن قىرعىنعا ۇشىراتقان 30-جىلدارداعى اشار­شىلىقتى قۇپيا ۇستاۋعا تىرىسقان كەڭەس وكىمەتىنىڭ زۇل­ىمدىلىقتارىن الەم جۇرتشىلىعى الدىندا العاش ءاش­كەرە ەتكەندىگىن كورسەتەدى. 1933-1934 جىلدارى “تايمس”, “گەرالد تريبيۋن”, “مورنينگ پوست” ت.ب. با­سى­لىمداردا كەيىن “قازاقتاردىڭ قاسىرەتى” اتانعان الاپات اشارشىلىق تۋرالى ماقالالاردىڭ جارىق كورۋى م. شوقايدىڭ انگلياعا ساپارلارى بارىسىنداعى سۇح­بات­تارىنان, گەرتسوگينيا اتولسكايانىڭ سالو­نىن­داعى ءاڭ­گى­مەدەن باستاۋ الدى دەۋگە تولىق نەگىز بار. تەك وسىدان كەيىن عانا الەم جۇرت­شىلىعىنىڭ پىكىرىنەن ما­زا­سىزدانعان كرەمل قازاقتارعا جەڭىل-جەلپى كومەك كور­سە­تۋگە شىراي تانىتادى. بۇل دا بۇگىنگى ۇرپاققا ءمالىم بولا بەرمەس. اششى دا بولسا شىندىقتى ايتۋدىڭ ورنىنا, كۇن­كورىس كوزى بولىپ وتىرعان بار مالىن تارتىپ الىپ, حا­لىقتى قىرعىنعا ۇشىراتقان كرەملدىڭ سول ءبىر “جاقسىلىعىنا” ءالى دە تاريحشىلار اعىل-تەگىل العىسىن ايتۋدى قويماي كەلەدى... ءيا, مۇستافا لوندون مەن ءپاريجدىڭ, ىستامبۇل مەن بەرليننىڭ, ۆارشاۆا مەن جەنەۆانىڭ مىنبەلەرىنەن بۇگىنگى كۇننىڭ دە وزەكتى ماسەلەلەرى جونىندە ءتىل قاتادى: –  ءبىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن الەمنىڭ بارلىق ەلدەرىمەن, ونىڭ ىشىندە رەسەيمەن دە تەڭ قۇقىلى قارىم-قاتىناستا بولۋىمىز كەرەك; –   ءبىر جاقتى دوستىق اسا قاۋىپتى; –  تاۋەلسىز مەملەكەتتە “ماڭگىلىك دوس تا”, “ماڭگىلىك جاۋ دا” جوق, تەك مەملەكەتتىك مۇددە بار; –  تاۋەلسىز مەملەكەت حالقى ءوزىن-ءوزى قورعاۋى كەرەك; –  ۇلتتىق مادەنيەت ۇلتتىق مەملەكەتتە عانا ءوسىپ-ءوربيدى; –  تەك ەلىن سۇيگەن ادام عانا ونى قورعاي الادى; –  تاۋەلسىزدىككە نۇقسان كەلتىرەتىن ەكونوميكالىق تيىمدىلىك ءوزىن-ءوزى اقتامايدى; –  تاۋەلسىزدىككە بالاما جوق, ونى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ – جاستارعا امانات... كوشىم ەسماعامبەتوۆ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور. الماتى.