تىڭ يگەرۋدىڭ ورتالىعى بولعان بۇل وڭىردەگى اتاۋلاردىڭ اقىلعا قونبايتىنى سونشالىق, جالپاق جۇرتتىڭ ۇلتتىق رۋحاني تامىرىنان الىنار ءنار كوزى ءبىرجولا بىتەلىپ قالعانداي اسەر بەرەدى. ەل تىلەگىنە وراي باعزى زاماننان بابالاردان ميراس بولىپ قالعان قاسيەتتى جەر-سۋ اتاۋلارىن قايتا تۇلەتۋ بۇگىنگى ەڭ وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. انە ءبىر تۇستا قارقىن جاقسى ەدى, كەيىن سايابىر تاپتى. العاشقى لەكپەن 1991-2004 جىلدارى بارلىعى 112 اتاۋ قايتا جاڭعىردى. ءسال تاراتىپ ايتار بولساق, 6 اۋدان, 1 قالا, 21 ەلدى مەكەن, 84 كوشە اتاۋى جاڭعىرتىلىپ, وزگەرتىلۋى كوكەيگە قونىمدى ەدى. ماسەلەن, الەكسەەۆكا – اقكول, ماكينكا – بۇلاندى, دەرجاۆينكا – جارقايىڭ, بالكاشينو – ساندىقتاۋ اۋدانى بولىپ وزگەرسە, سول كەزدەگى وبلىس ورتالىعى كوكچەتاۆ كوكشەتاۋ قالاسى بولىپ تۇزەتىلدى. زەر سالىپ قاراساڭىز, بۇرىنعى تاريحي اتاۋلار قانداي تاماشا! وسى ەلدىڭ, وسى جەردىڭ كونە تاريحىن ايعاقتاپ, قۇتتى ءبىر اۋەزدى اندەي ەسىلىپ, ولەڭ جولىنداي ءورىلىپ تۇرعان جوق پا؟!
ەكىنشى لەكپەن 2004-2007 جىلدارى 144 ەلدى مەكەن, 1717 كوشە جاڭا اتاۋعا يە بولدى. وسىدان-اق كورىكتى كوكشەتاۋ وڭىرىندەگى جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ كەشەگى كەڭەستىك زاماندا قانشالىقتى بۇرمالانعانىن اڭعارۋعا بولادى. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, تامىلجىعان تابيعاتىمەن ايگىلى بۋراباي باۋرايىنداعى اۋدان ششۋچينسك اۋدانى بولىپ كەلدى ەمەس پە؟ دەس بەرگەندە, بۋراباي اۋدانى بولىپ قايتا اتالدى. ەندىگى ءبىر ماسەلە, ششۋچە قالاسىنىڭ اتاۋى. اۋدان اقساقالدارى قالاعا الاشتىڭ ايبىندى حانى, بار عۇمىرىن ەل بىرلىگىنە, ەركىندىك پەن بوستاندىعىنا ارناعان ۇلى ابىلاي حان ەسىمىن بەرۋ تۋرالى ماسەلە كوتەردى. الداعى ۋاقىتتا بۋرابايدىڭ بيىگىنەن جارتى عاسىرعا جۋىق ءۇش جۇزگە بيلىك قۇرعان ابىلاي حان ەسىمى كۋرورتتى وڭىردەگى, كەلىمدى-كەتىمدى ادامى كوپ قالاعا بەرىلسە, اق تۇيەنىڭ قارنى جارىلعان قۋانىش بولار ەدى.
2017-2022 جىلدارى 1 237 كوشە, 43 ەلدى مەكەن جانە 14 ءبىلىم وشاعى ەل تىلەگىنە وراي قايتا جاڭعىرىپ, جاڭا اتاۋعا يە بولدى.
– ماڭىزدى نىساندارعا وسكەلەڭ ۇرپاققا عيبراتتى عۇمىرىمەن ءتالىمدى تاربيە بەرەتىن ايتۋلى تۇلعالاردىڭ ەسىمدەرىن بەرۋگە دە نازار اۋدارىلىپ وتىر, – دەيدى وبلىستىق ىشكى ساياسات باسقارماسىنىڭ تىلدەردى دامىتۋ جانە ونوماستيكا ءبولىمىنىڭ باسشىسى ايگۇل تالپاقوۆا, – كوكشەتاۋ حالقىنىڭ ۇزاق جىلداردان بەرى ايتىلىپ كەلە جاتقان ورىندى تىلەگى قابىل بولىپ, ەڭبەكشىلدەر اۋدانىنا وسى ءبىر قاسيەتتى توپىراقتىڭ تۋماسى, قازاق ءان ونەرىنىڭ جارىق جۇلدىزى ءبىرجان سال بابامىزدىڭ ەسىمى بەرىلدى. ەجەلدەن سال-سەرىلەردىڭ مەكەنى اتانعان وڭىردە ۇكىمەت قاۋلىسىمەن وبلىستىق فيلارمونياعا ۇكىلى ىبىرايدىڭ, وبلىستىق سپورت مەكتەبىنە بالۋان شولاقتىڭ, كوكشەتاۋ قالاسىنداعى №18 قازاق ورتا مەكتەبىنە قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى ساكەن ءجۇنىسوۆتىڭ ەسىمدەرىنىڭ بەرىلۋى وتە جاراسىمدى. وڭىردەگى 18 لەنين كوشەسى, 11 كومسومولسكايا كوشەسى, 9 سوۆەتسكايا كوشەسى, ءتىپتى ەلدى مەكەندەردەگى چاپاەۆ, پۋگاچەۆ, ۆوروشيلوۆ, بۋدەننىي, ماركس, ەنگەلس كوشەلەرى دە ۇلتتىق تاريحتان تامىر تارتاتىن, ۇلتتىق ۇعىمعا ەتەنە جاقىن اتاۋلارمەن جاڭعىرتىلىپ, مالوتيموفەەۆكا, انتونوۆكا, كراسنوياركا, ماكسيموۆكا سياقتى ەلدى مەكەندەردىڭ ەجەلگى اتاۋلارى قايتارىلدى. وسى ارادا ەل ىشىندە قايسىبىر تۇسىنىسپەۋشىلىكتىڭ بار ەكەنىن دە ايتا كەتۋ كەرەك. ماسەلەن, بۇلاندى اۋدانىنىڭ كۋپچاتوۆكا ەلدى مەكەنىن, تسەلينوگراد اۋدانىنداعى سەمەنوۆكا ەلدى مەكەنىن قايتا اتاۋ كەزىندە ءبىر توپ وزگە ەتنوس وكىلدەرى نارازىلىق ءبىلدىردى. ولارعا قولدانىستاعى زاڭناما تالاپتارىن ءتۇسىندىرىپ, ءمان-جايدى كۇلبىلتەلەمەي سانالارىنا ابدەن جەتكىزگەننەن كەيىن تۇسىنىستىك تانىتتى. ادىلدىككە كىم قارسى تۇرسىن. جالپى, بۇل شارۋادا اسىعۋدىڭ قاجەتى جوق دەگەنىمىزبەن, ەل ەگەمەندىك العالى قىرۋار ۋاقىت ءوتتى ەمەس پە؟ وڭىردە ءالى دە ءوز كەزەگىن كۇتىپ تۇرعان اتاۋلار تۇنىپ تۇر.
بۇل ورايدا كەسە-كولدەنەڭ تۇراتىن قيىندىق تا جوق. ەلدى مەكەندەردىڭ ەجەلگى تاريحي اتاۋلارى مۇراعات قۇجاتتارىندا, تاريحي ەڭبەكتەردە تۇنىپ تۇر. راس, كەيبىر جاعدايدا اۋىلداردىڭ تاريحي اتاۋلارى اۋىزعا ىلىكپەۋى دە مۇمكىن. قالاي بولعان كۇندە دە قايتا جاڭعىرتۋ كەزىندە عىلىمي زەرتتەۋلەردى باسشىلىققا العان ءجون. بۇل باعىتتا بىرقاتار ءىس اتقارىلدى. «اقمولا وبلىسىنىڭ توپونيميكاسىن زەرتتەۋ ماسەلەلەرى» اتتى ارنايى جوبا ارقىلى وڭىردەگى ەلدى مەكەندەردىڭ تاريحي اتاۋلارى مۇقيات زەردەلەنىپ, تەرەڭ زەرتتەلدى. بۇل جۇمىسقا وبلىستىق بيۋدجەتتەن قوماقتى قارجى دا قاراستىرىلدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق مۋزەيى مەن ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بەلگىلى عالىمدارىمەن بىرلەسە وتىرىپ, اۋقىمدى جۇمىس اتقارۋ ارقىلى وبلىس اۋماعىنداعى ۇزىن-ىرعاسى 120-عا جۋىق ەلدى مەكەننىڭ تاريحي اتاۋى تابىلدى. بۇل ءبىر ءسۇيىنىشتى جايت ەدى. ايتىلعان ۇسىنىس-پىكىرگە تياناق بولاتىن دەرەكتەردىڭ بولعانى قانداي جاقسى. ۋاقىت شىمىلدىعى كولەگەيلەگەن تاريحي اتاۋلار جەرگىلىكتى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى مەن الەۋمەتتىك جەلىلەردە جاريالانىپ, حالىق قۇلاقتاندىرىلدى. وسى جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە وڭىردەگى الدەنەشە ەلدى مەكەننىڭ تاريحي اتاۋلارى توپتاستىرىلعان ءتورت كىتاپ پەن بەينەفيلمدەر شىعارىلدى. ناتيجەلى ءىس نەگىزىندە ادىلەتتىلىككە قول جەتكىزۋگە بولادى. ماسەلەن, وسى كۇنگە دەيىن تۇرعان لوزوۆوە – قوساعالى, ۆاسيلكوۆكا – شوققاراعاي, ماكينكا – ايۋتوبە, زلاتوپولە – قۇمدىكول دەگەن ەجەلگى اتاۋىن تاپسا دەيسىڭ.
– ۇكىمەت جانىنداعى رەسپۋبليكالىق ونوماستيكا كوميسسياسى بىلتىر «2022-2025 جىلدارعا ارنالعان يدەولوگيالىق تۇرعىدان ەسكىرگەن اتاۋلارى بار ەلدى مەكەندەردى جانە ولاردىڭ قۇرامداس بولىكتەرىن قايتا اتاۋ جونىندەگى جول كارتاسىن» ماقۇلداعان بولاتىن, – دەيدى ءبولىم باسشىسى ايگۇل تالپاقوۆا, – قازىرگى ۋاقىتتا وڭىردە ونوماستيكا سالاسىنا ارنالعان جۇمىس جول كارتاسىنا نەگىزدەلىپ جۇرگىزىلۋدە. يدەولوگيالىق تۇرعىدان ەسكىرگەن ەلدى مەكەندەردى قايتا اتاۋ كەزىندە بەرىلگەن جاڭا اتاۋ جان-جاقتى زەردەلەنىپ, عىلىمي تۇرعىدان دالەلدەنگەن بولۋى كەرەك. سەبەبى سول ەلدى مەكەننىڭ تۇرعىندارى كوپ ۋاقىتتان بەرى قۇلاققا ءسىڭىستى بولعان بۇرىنعى اتاۋدى وزگەرتۋگە كەلىسە قويمايدى. تۇسىنىستىكپەن قارايتىندار دا بار. شىنتۋايتىندا, ولار ءتىپتى كوپ. ماسەلەن, اقكول اۋدانىنا قاراستى گۋساركا ەلدى مەكەنى تۇرعىندارىنىڭ 85 پايىزى وزگە ۇلت وكىلدەرى بولسا دا 1884 جىلعى كونە كارتادا ساقتالعان دومبىرالى اتاۋىنا ەش قارسىلىق بىلدىرگەن جوق. قازىر بۇل ەلدى مەكەن دومبىرالى اۋىلى بولىپ اتالادى. تاريحي اتاۋلارى تابىلماعان ەلدى مەكەندەردى گەوگرافيالىق ەرەكشەلىكتەرىنە وراي جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ پىكىرىن ەسكەرە وتىرىپ, اقبۇلاق, اقادىر, تەرەكتى, قاراعايلى, ارناساي سەكىلدى اتاۋلار بەرۋ تاجىريبەدە بار.
كوشە اتاۋلارىن قازاقىلاندىرۋ باعىتىندا دا تولىمدى ءىس اتقارىلۋدا. وبلىس ورتالىعىنىڭ 21 كوشەسىنە الاشتىڭ ارداقتى تۇلعالارى مۇستافا شوقاي, مىرجاقىپ دۋلات ۇلى, الكەي مارعۇلان, راقىمجان قوشقارباەۆ, ءاليا مولداعۇلوۆا, ءشامشى قالداياقوۆ, ساعادات نۇرماعامبەتوۆ, تۇرسىنبەك كاكىش ۇلى سىندى تۇلعالاردىڭ ەسىمدەرى بەرىلدى. الداعى ۋاقىتتا وتىزدان استام مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ اتاۋىن وزگەرتۋ جوسپارلانۋدا. تاريحتى زەردەلەۋ ەڭ الدىمەن ەلدىكتىڭ بەلگىسى. ادىلدىكتىڭ ايشىقتى اسپانى وسىلايشا نۇرلانا بەرسە, كوكشەتاۋدان قورعالجىنعا دەيىنگى كەڭ كوسىلگەن جالپاق دالانىڭ بار تارابىنداعى بابالاردىڭ بەلگىسى ەل مەن جەردىڭ يەسى كىم ەكەندىگىن ايعاقتاپ تۇرار ەدى.
اقمولا وبلىسى
