سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «ەQ»
ءسويتىپ, ۇرپاعىنا تۇگىن تارتسا مايى شىعاتىن قۇنارلى جەردى عانا ەمەس, كوركەمدىگى كوزدىڭ جاۋىن الاتىن, ساف اۋالى ورمان-توعايلاردى, سۋى ءمولدىر وزەن-كولدەردى, اسپانمەن استاسقان اسقار تاۋلاردى جانە ادامزات تاريحى مەن وركەنيەتىنىڭ بىرەگەي ەسكەرتكىشتەرى بولىپ سانالاتىن قاسيەتتى ورىنداردى ميراس ەتتى. تەك ءبىز سول باعا جەتكىسىز بايلىعىمىزدى قۇنتتاپ قانا قويماي, ءوز دەڭگەيىندە باعالاپ, اسىرەسە ءتۋريزمدى دامىتۋ ارقىلى ەل يگىلىگىنە جاراتا الىپ ءجۇرمىز بە؟
بۇل ساۋالعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتىنىڭ باعالاۋىنا سۇيەنە جاۋاپ بەرسەك, اتالعان سالادا قالىپتاسقان جاعداي ءماز ەمەس.
ناقتى ايتساق, 2017-2021 جىلدارى شەت مەملەكەتتەرگە ساياحاتتاۋعا شىققان قازاقستاندىق تۋريستەر 8,9 ملرد دوللارىن شىعىنداسا, ەلىمىزگە تۋريستىك ساپارمەن كەلگەن شەتەلدىكتەردەن 7 ملرد دوللار كولەمىندە تابىس تۇسكەن, ياعني تەرىس سالدو 1,9 ملرد دوللار بولعان. بۇل – قازاقستاننىڭ باي تۋريستىك الەۋەتىن پايدالانۋداعى ەلەۋلى كەمشىلىكتىڭ ايعاعى. وسى سالاداعى ستراتەگيالىق باعدارلار دا سەنىم تۋعىزبايدى. ماسەلەن, تۋريستىك سالانى دامىتۋدىڭ 2026 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسىنىڭ جوباسىندا ماقساتتى نارىقتار رەتىندە تۋريستەردىڭ كەلۋ ىقتيمالدىلىعى ەكىتالاي ەلدەر – تاياۋ شىعىس جانە وڭتۇستىك-شىعىس ازيا مەملەكەتتەرى, سونداي-اق ءۇندىستان مەن يران ايقىندالعان. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, تۇركى الەمىنىڭ ىنتىماقتاستىعى نىعايا تۇسكەن قازىرگى ۋاقىتتا تاريحىنىڭ ءتۇبى ءبىر, مادەنيەتى مەن سالت-ءداستۇرى جاقىن باۋىرلاس ەلدەرگە جانە ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىق ورناتقان ءارى قازاق دياسپوراسىنىڭ قاتارى قالىڭ كورشىلەس ەلدەرگە باسىمدىق بەرگەن ءجون.
ەسەپ كوميتەتى «تۋريستەر سانىن ەسەپكە الۋ ءادىسناماسىنىڭ جەتىلمەگەندىگى ستاتيستيكالىق دەرەكتەردى بۇرمالاپ, ءتۋريزمنىڭ ەكونوميكاعا قوسقان ۇلەسىن سەنىمدى باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرمەي, جاعدايدى ۋشىقتىرا ءتۇسىپ وتىر. مۇنىڭ ءوزى وسى سالانى ودان ءارى دامىتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ساپاسىز ستراتەگيالىق شەشىمدەر قابىلداۋعا اكەپ سوقتىرادى» دەگەن ەلەۋلى سىني ەسكەرتپە ايتىپ, ۇكىمەتكە ۇلتتىق تۋريستىك ءونىمدى قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان ءىس-شارالاردى قارجىلاندىرۋشى «KazakhTourism» ۇك» اق جۇمىسىنىڭ تۋريستىك سالانى دامىتۋعا اسەر ەتۋ دارەجەسىنە تالداۋ جۇرگىزۋدى ۇسىنعانىن دا ورىندى دابىل قاعۋ دەپ بىلەمىز.
بۇعان قوسا, اتالعان ۇلتتىق كومپانياعا بولىنەتىن بارلىق قاراجاتتىڭ ورتا ەسەپپەن 30 پايىزى ونى ۇستاۋعا, سونىڭ ىشىندە جوبالاۋ توپتارىنا جالاقى تولەۋگە جانە ولاردىڭ ءىسساپارلارى, ءۇي-جايدى جالعا الۋ, بايلانىس قىزمەتتەرى سياقتى شىعىستارىنا جۇمسالادى ەكەن. ال جوبالىق توپتاردىڭ شەتەلدەردە وتكىزىلەتىن تيىمدىلىگى تومەن ءھام كۇماندى روۋد-شوۋلار مەن كونفەرەنتسيالاردى وتكىزۋگە ارنالعان شىعىستارىنىڭ ۇلەسى بارلىق ءىس-شارا بيۋدجەتىنىڭ شامامەن 50 پايىزىن قۇرايتىنى انىقتالدى. سونداي-اق «KazakhTourism» ۇك» اق بيىلدان باستاپ ىسكە اسىرىلىپ جاتقان «Kids Go Free» قازاقستانداعى وتباسىلىق تۋريزم باعدارلاماسىنىڭ وپەراتورى رەتىندە كامەلەتكە تولماعان جولاۋشىلاردىڭ ۇشاقپەن ۇشۋىن سۋبسيديالاۋعا بەرىلگەن وتىنىمدەردىڭ ناقتى سانىنا جانە تولەنگەن سومانىڭ كولەمىنە قاراماستان, بولىنگەن قارجىنىڭ 85 پايىزىن جالاقى تولەۋگە جۇمساعان. وسىعان وراي, ەسەپ كوميتەتى ۇكىمەتكە «KazakhTourism» ۇك» اق-نىڭ اكىمشىلىك شىعىستارىن وڭتايلاندىرۋ جانە ونىڭ جوبالاۋ توپتارىنىڭ قىزمەتتەرى ءۇشىن اقى تولەۋ تەتىگىن قايتا قاراۋدى ۇسىنىپ وتىر.
ىشكى ءتۋريزمدى ىنتالاندىرۋ ماقساتىن كوزدەگەن «Kids Go Free» باعدارلاماسى اتا-انالارىمەن نەمەسە جاقىن تۋىستارىمەن بىرگە ەل ىشىندە دەمالىس ورىندارىنا ۇشاقپەن بارعان بالالاردىڭ اۆيابيلەتتى تەگىن الۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. الايدا ەسەپ كوميتەتىنىڭ باعالاۋىنشا, بالالاردىڭ ۇشاقپەن ۇشۋلارىن سۋبسيديالاۋ تەتىگى جەتكىلىكتى دەڭگەيدە پىسىقتالماعان. بۇل تۋروپەراتورلاردىڭ وسى باعدارلاماعا سۇرانىسىنىڭ تومەن بولۋىنا الىپ كەلىپ وتىر. سونىڭ سالدارىنان وتكەن ءۇش توقساننىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جىلدىق جوسپارداعى جالپى سوماسى 357,8 ملن تەڭگە تۇراتىن 24 مىڭ ءوتىنىمىنىڭ ورنىنا تۋروپەراتورلاردان نەبارى 380 ءوتىنىم قابىلدانىپ, ولارعا 40 ملن تەڭگە (11 پايىز) عانا سۋبسيديا تولەنگەن.
مۇنىڭ سەبەبى – شىنىندا دا تۋروپەراتورلاردى سۋبسيديالاۋ تەتىگىنىڭ ولقىلىعىندا, ياعني وندا بيۋروكراتيالىق بوگەسىندەر بارلىعىندا بولىپ شىقتى. مىسالى, «Kids Go Free» باعدارلاماسىنا قاتىسۋعا ىنتا بىلدىرگەن تۋروپەراتور الدىمەن اۆيابيلەتتەردى ءوز قاراجاتىنا ساتىپ الۋعا ءتيىس. كەيىن ونىڭ قۇنىن ءتيىستى ەرەجەگە سايكەس مەملەكەت وتەيدى. سول ءۇشىن تۋروپەراتورلار تۋريستەردىڭ دەمالۋ مەرزىمى اياقتالعاننان كەيىن قۇجاتتار توپتاماسىن ازىرلەپ, ونى «Kazakh Tourism» ۇك» اق-عا قاعاز نەمەسە ەلەكتروندى تۇردە جولداۋى قاجەت. بەلگىلەنگەن قۇجاتتار توپتاماسى تولىق بولعان جاعدايدا «Kazakh Tourism» ۇك» اق 45 جۇمىس كۇنى ىشىندە سۋبسيديا سوماسىن تۋروپەراتوردىڭ بانكتەگى شوتىنا اۋدارادى. ال تۋروپەراتورلار ءوز وتىنىمدەرىنە قوسا, مىناداي 8 قۇجاتتى تاپسىرۋعا مىندەتتەلگەن: زاڭدى تۇلعانىڭ قۇرىلتاي قۇجاتىنىڭ كوشىرمەسى, نەمەسە دارا كاسىپكەردىڭ قىزمەتىنىڭ باستالعانىن راستايتىن قۇجاتتىڭ كوشىرمەسى; مەملەكەتتىك كىرىستەر ورگاندارىنا بەرەشەگى جوقتىعى (بارلىعى) تۋرالى انىقتاما; كامەلەتكە تولماعان جولاۋشىنىڭ بيلەتى مەن جولاۋشىلار كۋپونىنىڭ كوشىرمەسى; ازاماتتىعى جوق تۇلعا بولىپ تابىلاتىن كامەلەتكە تولماعان جولاۋشى ءۇشىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا تۇراقتى تۇرۋعا رۇقساتتىڭ كوشىرمەسى; كامەلەتكە تولماعان جولاۋشى جاقىن تۋىسىمەن بىرگە تاسىمالدانعان جاعدايدا نوتاريالدى كۋالاندىرىلعان سەنىمحاتتىڭ كوشىرمەسى; تۋريستىك قىزمەت كورسەتۋگە ارنالعان شارتتىڭ كوشىرمەسى; تۋروپەراتورلىق قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋعا رۇقسات بەرەتىن ليتسەنزيانىڭ كوشىرمەسى; كامەلەتكە تولماعان جولاۋشىلارعا كورسەتىلگەن تۋريستىك قىزمەتتەر تۋرالى مالىمەت. مىنە, قازىرگى تسيفرلىق تەحنولوگيالار زامانىندا تۋروپەراتورلارعا وسىنشاما قاعاز تولتىرتىپ, قىمبات ۋاقىتتارىن كەتىرىپ, اۋرە-سارساڭعا ءتۇسىرۋ قانشالىقتى قيسىندى؟
كوروناۆيرۋس پاندەمياسىنا دەيىن تۋريزم الەم ەكونوميكاسىنىڭ اسا ءىرى ءارى ەڭ جىلدام دامىپ كەلە جاتقان سالاسى بولىپ سانالدى. وعان الەمدىك جيىنتىق ءونىمنىڭ شامامەن 10 پايىزى تيەسىلى, ياعني تۋريزم مۇناي جانە مۇناي ونىمدەرىن, اۆتوكولىكتەردى ەكسپورتتاۋدان كەيىنگى ءۇشىنشى ورىندا. ال World Travel Tourism Council حالىقارالىق ۇيىمىنىڭ مالىمەتى بويىنشا قازاقستانداعى تۋريزم سالاسى قازىر ەلىمىزدىڭ جالپى ىشكى ءونىمىنىڭ 5,2 پايىزىن عانا قۇراپ وتىر. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۋريزم سالاسىن دامىتۋدىڭ 2019-2025 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا وسى كورسەتكىشتى 2025 جىلى 8 پايىزعا دەيىن جەتكىزۋ كوزدەلگەن. دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ باعالاۋىنا قاراعاندا, قازاقستان وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ءتۋريزمنىڭ جاھاندىق رەيتينگىندە 117 ەلدىڭ ىشىندە 66-ورىندى مىسە تۇتقان.
ەلىمىزدە ءتۋريزمدى دامىتۋدا توپ-10-عا ەنگىزىلگەن ەڭ پەرسپەكتيۆالى تۋريستىك باعىتتار ايقىندالعان. ولار: الاكول كولى, ونىڭ الەۋەتى ءبىر جىلدا 2,5 ملن ءتۋريستى قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى; الماتى ءوڭىرىنىڭ تاۋ كلاستەرى (جىلدىق الەۋەتى – 2,5 ملن تۋريست); ششۋچينسك-بۋراباي كۋرورتتىق ايماعى (2 ملن تۋريست); باياناۋىل كۋرورتتىق ايماعى (450 مىڭ تۋريست); يمانتاۋ-شالقار كۋرورتتىق ايماعى (400 مىڭ تۋريست); بالقاش كولى (400 مىڭ تۋريست); تۇركىستاننىڭ تاريحي-مادەني ورىندارى (1,5 ملن تۋريست); ماڭعىستاۋدىڭ جاعاجاي ءتۋريزمى (750 مىڭ تۋريست); استانا قالاسىندا مىسە ىسكەرلىك ءتۋريزمى (1 ملن تۋريست); «بايقوڭىر» تۋريستىك ايماعى (250-500 مىڭ تۋريست).
وسى تۋريستىك ايماقتاردى دامىتۋ ماقساتىندا بىرقاتار جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانى ءمالىم. دەگەنمەن قازاقستاندىق تۋريستەردىڭ دەنى, نەگىزىنەن, تۇركيا مەن بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنە بارىپ, كۇنگە قىزدىرىنىپ, سۋعا شومىلىپ, جوعارى دەڭگەيدەگى سەرۆيستىك قىزمەتتى پايدالانىپ, تاماشا تىنىعىپ قايتۋدى قۇپ كورەتىنىن ەسكەرسەك, ەلىمىزدە جاعاجاي ءتۋريزمىن دامىتۋدىڭ ءمان-ماڭىزى ەرەكشە ەكەنى تالاس تۋدىرمايدى. بۇل رەتتە الاكول كولى مەن ماڭعىستاۋدىڭ قايسىسى «قازاقستاننىڭ انتالياسى» اتانار ەكەن دەگەن ساۋال كوپشىلىكتىڭ كوكەيىندە ءجۇر. الاكولدىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋى قازاقستاندىقتاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ بارىپ-كەلۋىنە قولايلىراق ەكەنىنە بايلانىستى دا بولار, سوندا بارىپ دەمالۋشىلار سانى 772 مىڭ ادامعا جەتكەن. بۇل – ەلىمىزدىڭ تانىمال تۋريستىك ايماقتارىنىڭ ىشىندەگى ەڭ ۇزدىك كورسەتكىش. ال شۋاقتى كۇندەرىنىڭ ۇزاقتىعى جىلىنا 300 كۇنگە جەتەتىن, ياعني ەلىمىزدىڭ كليماتى ەڭ جىلى ءوڭىرى بولىپ سانالاتىن ماڭعىستاۋدىڭ مول الەۋەتى ۇتىمدى پايدالانىلسا, كاسپي تەڭىزىنىڭ جاعالاۋىندا تىنىعۋشىلارعا قوسا, اتاعى اڭىزعا اينالعان ءپىر بەكەت اتانىڭ باسىنا بارىپ ءتاۋاپ ەتۋشىلەر لەگى قازىرگىدەن الدەقايدا كوبەيە تۇسەرى كۇمانسىز. بۇل مۇنايىنىڭ قورى سارقىلا باستاعان, ال تۇرعىندارىنىڭ سانى جىلدان-جىلعا كوبەيىپ كەلە جاتقان وڭىردەگى جۇمىسسىزدىق ماسەلەسىن شەشۋگە ىقپالىن تيگىزەتىن ماڭىزدى فاكتور ەكەنىن دە ەسكەرگەن ءجون.
«پاندەميا اياقتالىپ, ىشكى تۋريزمگە قىزىعاتىن, تولەم قابىلەتى بار تۋريستەردىڭ سانى ارتىپ كەلەدى. الايدا كولىك جۇيەسى رەتتەلمەگەنىنىڭ سالدارىنان ەلىمىزدىڭ بارلىق تابيعي سۇلۋلىعىنا جەتۋ مۇمكىن ەمەس. اسىرەسە اۋە جولدارىمەن ساياحاتتاۋ ساپارلارى بويىنشا شاعىم كوپ. ۇشۋ جيىلىگىنىڭ تومەندىگى, اۆيابيلەتتەردىڭ تۇسىنىكسىز باعاسى, قىزمەت كورسەتۋ ساپاسى مەن رەيستەردى نەگىزسىز كەشىكتىرۋ سياقتى ماسەلەلەردى تىزە بەرۋگە بولادى. وعان قوسا, تۋراگەنتتىكتەر اۆياكومپانيالارمەن تۋرپاكەتتەر بويىنشا كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ مۇمكىن ەمەستىگىن ءجيى ايتادى. ال «قازاقستان تەمىر جولى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ تۋريستىك باعىتتاردى دامىتۋعا قاۋقارى دا, نيەتى دە جوق سياقتى. بۇل كومپانيا مونوپوليست بولا تۇرا, ءوزىنىڭ باستى باعىتىن جۇك تاسىمالداۋعا ارناعان. جولاۋشىلار ۆاگوندارىنىڭ ساپاسى ناشار, ينتەرمودالدى تاسىمالداۋ تاجىريبەسى جوق, تۋريستىك كلاستاعى پويىزدار تۋرالى ايتپاي-اق قويالىق. ەۋروپانى ايتپاعاندا, ورتالىق ازيا جانە وزگە جەكەلەگەن مەملەكەتتەرمەن بايلانىستىراتىن حالىقارالىق تۋريستىك جۇيەنى قالىپتاستىرا المادىق. وسىنىڭ سالدارىنان جىبەك جولى بويىنداعى تەمىرجول مارشرۋتتارىن ءبىزدىڭ ەل ەمەس, كورشىلەس وزبەكستان ءوز ستيلىندەگى جايلى ۆاگوندارىمەن تۋريستىك كلاستەر رەتىندە ىسكە اسىرىپ وتىر», دەدى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ەلنۇر بەيسەنباەۆ جاقىندا ۇكىمەتكە جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا.
ءيا, «جىبەكتى تۇتە الماعان ءجۇن ەتەدى» دەگەن وسى.
