قازاق اقىل-ەستىڭ اداسۋىن جاقاۋراتپاي, ءوز اتاۋىمەن «الجۋ» دەيدى. كوروناۆيرۋس ىندەتىنەن كەيىن اسىرەسە, التسگەيمەر بەلگىلەرى پاتسيەنتتەردىڭ جاسىنا قاراماي, ءتىپتى ءورشي تۇسكەن. مۇنداي جاعدايدا ماماندار قانداي كەڭەس بەرە الادى؟ جۋىردا دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ باستاماسىمەن «كوپ جاسا» قوعامدىق قورى, نەۆروزدار مەن التسگەيمەر اۋرۋىن ەمدەۋ ورتالىعى, قازاقستاننىڭ وتباسىلىق دارىگەرلەر قاۋىمداستىعى جانە «اتسينو كاز» كومپانياسى بىرىگىپ وتكىزگەن كەلەلى جيىندا وسى تۇيتكىلدى ماسەلەلەر ايتىلدى.
«ەگەر الەمدى ەكى جىلدان استام ۋاقىت بويى تىرپ ەتكىزبەگەن كوروناۆيرۋس پاندەمياسى بولماسا, بۇگىندە ىندەت دەپ التسگەيمەر دەرتىن اتار ەدىك. الەمدە دەمەنتسياعا دۋشار بولعان 55 ملن-داي قارت ادام بار. جىل سايىن جاڭادان 10 ملن جانعا وسى دياگنوز قويىلادى نەمەسە ءار 3 سەكۋند سايىن ءبىر ادامنان وسى اۋرۋ تابىلادى. بىزدە قاتىپ قالعان قاعيدالار بار. مىسالى, ەستە ساقتاۋ قابىلەتىنىڭ تومەندەۋى ۇلكەن كىسىلەرگە ءتان دەپ ەسەپتەيمىز. ءتىپتى دارىگەرلەردىڭ ءوزى «بۇل – كارىلىك, ەمدەلمەيدى» دەپ جاتادى». شىن مانىندە, اقىل-ەسىڭمەن قارتايۋ ۇدەرىسى كوپتەگەن تانىمدىق فۋنكتسيالاردىڭ جاقسارۋىمەن سيپاتتالادى. مىسالى, اۋىزشا ەستە ساقتاۋ مەن پراكتيكالىق ينتەللەكت (قيىندىقتاردى جەڭە ءبىلۋ) جاسىنا قاراي جاقسارا ءتۇسۋى كەرەك. ويتكەنى تاجىريبە مەن ءبىلىم كريستالدانادى», دەيدى دارىگەر-پسيحوتەراپەۆت, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, نەۆروزدار مەن التسگەيمەر اۋرۋلارىن ەمدەۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى ءارى «كوپ جاسا» قوعامدىق قورىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى جىبەك جولداسوۆا.
سوندا ادامدى قارتتىق كەلمەي جاتىپ قينايتىن الجۋدىڭ زاردابىن ازايتۋ ءۇشىن ارقايسىسىمىز نە ىستەي الامىز؟ بۇل كەسەلدى قالاي تانۋعا بولادى؟ دارىگەرگە قاشان بارۋ كەرەك؟ وسى تەكتەس سۇراقتارعا دارىگەرلەر دۇنيەجۇزىلىك التسگەيمەر دەرتىنىڭ كۇنىنە ارنالعان ءباسپاسوز كونفەرەنتسياسىندا جاۋاپ بەرۋگە تىرىستى.
– بۇرىن ۇيرەنشىكتى بولماعان ىسپەن اينالىسۋ, ءتىل ۇيرەنۋ ادامداردىڭ قارتايعان شاعىندا اقىل-ەسىنىڭ دۇرىس بولۋىنا اسەر ەتەدى. بۇرىن ەكى تىلدە ەركىن سويلەي الاتىن پاتسيەنتكە ءۇشىنشى, ءتورتىنشى ءتىلدى مەڭگەرۋگە كەڭەس بەرەر ەدىم. ءتىل ۇيرەنۋ ۇدەرىسى ميعا جاتتىعۋ زالىندا بۇلشىق ەتتى شىنىقتىرعانداي اسەر ەتەدى. مي دا بەلسەندى جۇمىس ىستەگەندە قۇرىلىمى وزگەرەدى, كەيبىر قىزمەتى جاقسارادى. سوندىقتان ءتىل ۇيرەنگەن كەزدە ميدىڭ ءتيىستى ايماعى داميدى. اسىرەسە ميداعى كوپتەگەن نەيروندىق بايلانىستاردان تۇراتىن اق جانە سۇر زات كوبەيەدى. ادەتتە ءبىز كوڭىل اۋدارماي كەلگەن جايتتار ميعا اسەر ەتەدى. مىسالى, ءبىر تىلدەن ەكىنشى تىلگە «اۋىسۋ». ەكى تىلدە ەركىن سويلەي الاتىن ادامدارعا بۇل اسا بايقالمايتىن بولار. بىراق بۇل كادىمگىدەي كۇردەلى جاتتىعۋ, نەگىزگى نەيروندىق بايلانىستاردان قۇرالعان ميدىڭ ءتيىستى بولىكتەرىندە سۇر جانە اق زاتتاردىڭ وسۋىنە ىقپال ەتەدى. ارنايى زەرتتەۋلەر, ءتىل ۇيرەنۋ ميدىڭ اسا كۇردەلى «ورىنداۋ» قىزمەتىنە جاۋاپ بەرەتىن ايماعىن دامىتاتىنىن دالەلدەدى. مۇنىڭ باستى ارتىقشىلىعى, مي جاڭا بايلانىستار تۇزە وتىرىپ, ۇيرەنشىكتى ەمەس ارەكەت «ۇيرەنشىكتى بولماعان» بولىكتەرگە اسەر ەتىپ, دەمەنتسيا مەن التسگەيمەر اۋرۋلارى سياقتى دەگەنەراتيۆتىك اۋرۋلاردى جەڭۋگە تىرىسادى. ارينە, ەكى تىلدە سويلەيتىن ادامداردا دا بۇل اۋرۋلار كەزدەسەدى. بىراق تەڭگەرۋشى تەتىكتەر ارقىلى ولاردىڭ ميى مۇنداي كەسەلدەن جىلدام قۇتىلا الادى, – دەيدى الماتىداعى ورتالىق كلينيكالىق اۋرۋحاناسىنىڭ پاركينسون اۋرۋلارىن حيرۋرگيالىق ەمدەۋ ورتالىعىنىڭ فۋنكتسيونالدىق نەيروحيرۋرگى شىڭعىس شاشكين.
قالاي بولعاندا دا, بۇگىندە تالاي ادام اكە-شەشەسىنىڭ ەرتە باستان ەستە ساقتاۋ قابىلەتىنەن ايىرىلعانىنا, ياكي جاقىن تۋىستارىنىڭ قارتايماي جاتىپ اقىل كەمىستىگىنە دۋشار بولىپ جاتقانىنا الاڭدايدى. ءبارىمىز دە بالا سياقتى بولىپ قالعان, ياعني «بالالىق شاعىنا ورالعان» اتاقتى ساياساتكەرلەر مەن تانىمال تۇلعالار تۋرالى ەستىدىك, وقىدىق. دەگەنمەن بەتى اۋلاق, 2050 جىلعا قاراي تورتكۇل دۇنيەدە 150 ملن-نان اسا ادام الجۋدان ازاپ شەگەدى دەگەن بولجام دا بار.
دەمەنتسيانىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ونىڭ دامۋىنىڭ قاۋىپ فاكتورلارىن ءبىلۋ قاجەت. سىزدە قانداي دا ءبىر شارا قولدانۋعا بولاتىن 16 جىلدان 25 جىلعا دەيىن سوزىلاتىن سيمپتومسىز كەزەڭ بار. ءبىرىنشى – ادامنىڭ جاسى, نەعۇرلىم ەرەسەك بولساڭىز, قاۋىپ-قاتەر سوعۇرلىم جوعارى بولماق. ارينە, ادام قارتايماي تۇرمايدى, تابيعات ءوز دەگەنىن جاسايدى. ەكىنشىسى – گەنەتيكا. ەگەر ۇلكەن كىسىلەر جادىنان ايىرىلىپ, ءوز-وزىنە قاراي المايتىن جاعداي ورىن الىپ جاتسا, بالا-شاعاسى, جاقىندارى قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرماۋى قاجەت. ويتكەنى بۇل – دەرت. قارتتىقتان باسقا قاۋىپتى فاكتورلار قاتارىندا – گيپەرتونيا, جوعارى حولەستەرين (ديسليپيدەميا), اتەروسكلەروز, قانت ديابەتى, سەمىزدىك, دۇرىس تاماقتانباۋ, از قوزعالۋ, باس جاراقاتتارى, ءدارى-دارمەكتەر (سەداتيۆتەر), شىلىم شەگۋ, اسىرەسە ءپاسسيۆتى تەمەكى شەگۋ, لاس اۋا, پەستيتسيدتەر بار.
سونداي-اق ماماندار ءبىرىنشى كەزەكتە دەمەنتسيانى مۇمكىندىگىنشە ەرتەرەك انىقتاپ, ءدارى-دارمەكسىز ەم-دوم باستاپ كەتۋ دە ماڭىزدى ەكەنىن ايتادى. ويتكەنى بۇل قادام پرەپاراتتارعا تاۋەلدى بولىپ قالۋدى ءبىراز جىلعا شەگەرەدى ءارى اۋرۋحاناعا اپاراتىن جولدىڭ مەرزىمىن ءتورت ەسە قىسقارتادى.
زاماناۋي مەديتسيناعا جۇگىنەتىن بولساق, ارناۋلى ماماندار توبى اتالعان كەسەلدەردىڭ بەلگىلەرىن ەرتە باستان بايقاپ, قاۋىپ فاكتورلارىن باعالاۋ ءۇشىن قازاقستانعا myMind تەستىن بەيىمدەپ, ۇسىنىپ وتىر. حالىقارالىق قولدانىستاعى ساۋالداما ارقىلى كەز كەلگەن ادامعا دارىگەرگە بارۋ-بارماۋ قاجەتتىگىن انىقتاي الادى.
«بالالار مەن جاستار, ورتا جاستاعى ادامداردىڭ قاۋىپ فاكتورلارىن انىقتاۋدا, سونداي-اق حالىق اراسىندا التسگەيمەر اۋرۋى بويىنشا ساقتىقتى ارتتىرۋدا وتباسىلىق دارىگەر مەن مەيىربيكەلەردىڭ ءرولى ۇلكەن. جالپى تاجىريبەلىك دارىگەر بۇكىل وتباسىن, ونىڭ ىشىندە ۇلكەن كىسىلەردى باقىلاي وتىرىپ, وتباسى مۇشەلەرىنىڭ قاپەرىنە سالىپ, قاۋىپ فاكتورلارىمەن كۇرەسۋگە كومەكتەسەدى. سونداي-اق ۋچاسكەلىك دارىگەر دە دەمەنتسيانى ەرتە انىقتاۋعا سەپتەسە الادى, ۇسىنىستار بەرەدى, ەمدەۋدى تاعايىندايدى جانە قاجەت بولعان جاعدايدا مامانعا جىبەرەدى. ارتەريالىق گيپەرتەنزيا, ديسليپيدەميا, پرەديابەت پەن قانت ديابەتى, سەمىزدىك, تەمەكى شەگۋ سياقتى دەمەنتسيانىڭ باسقارىلاتىن نەمەسە موديفيكاتسيالاناتىن قاۋىپ فاكتورلارىنىڭ الدىن الۋ جانە ەمدەۋدەگى باستاپقى دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ ءرولى ەرەكشە ماڭىزدى. دەگەنمەن دارىگەرلەر ءوز تاراپىنان تەك دارىلىك نەمەسە دارىلىك ەمەس ەم-دوم تاعايىنداي الادى. نەگىزگى جاۋاپكەرشىلىك ادامنىڭ وزىنە, ونىڭ وتباسىنا ارتىلادى. مامانداردىڭ كەڭەسىنە قۇلاق اسىپ, ۇسىنىستارىن ورىنداۋ-ورىنداماۋ وزىڭىزگە كەرەك. بۇل كەسەلدەرگە شالدىقپاۋ قارەكەتىن جاساپ, سالاۋاتتى ءومىر سالتىن نەعۇرلىم ەرتەرەك باستاساڭىز, سوعۇرلىم ميىڭىزداعى اپاتتان ارىلاسىز», دەيدى قازاقستان وتباسىلىق دارىگەرلەر قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى داميليا نۇعمانوۆا.
ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا كوتەرىلگەن ماسەلەگە قاتىستى قويىلعان ساۋالداردىڭ بىرىنە مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, س.اسفەندياروۆ اتىنداعى قازۇمۋ نەۆرولوگيا, نەيروحيرۋرگيا كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى, «نەۆروپاتولوگتەر قاۋىمداستىعى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى ەركىن نۇرعوجاەۆ بىلاي دەپ جاۋاپ بەردى: «مەن نەۆرولوگ-دارىگەر رەتىندە تۇراقتى نەۆرولوگيالىق جانە كوگنيتيۆتى تاپشىلىقتى قالىپتاستىراتىن باستى فاكتورلاردىڭ بىرىنە نازار اۋدارعىم كەلەدى. بۇل فاكتور – ينسۋلت. قازاقستاندا جىل سايىن 40 مىڭنان اسا ادامنىڭ ينسۋلت العانى تىركەلەدى. بۇل ءولىم-ءجىتىم كورسەتكىشىن عانا كوتەرىپ وتىرعان جوق, سالدارى دا قورقىنىشتى اۋرۋ. ءتىپتى ناتيجەسى دۇرىس بولعان, زاقىمدانۋ وشاعىنىڭ كولەمى از پاتسيەنتتەردىڭ كوپشىلىگىندە ينسۋلتتان كەيىنگى كوگنيتيۆتى بۇزىلۋلار داميدى. جادىنىڭ, وي جيناقتاۋ مەن اتقارۋشى فۋنكتسيالاردىڭ ناشارلاۋى – ينسۋلتتان كەيىن فيزيكالىق وڭالتۋدى قاجەت ەتەتىن پاتسيەنتتەرگە وسى باعدارلامانى مەڭگەرۋىنە كەدەرگى كەلتىرەدى. ءتىپتى دەمەنتسيا بەلگىلەرى بەلەڭ العان پاتسيەنتتەردە وڭالتۋ شارالارىن جۇرگىزۋ مۇمكىن ەمەس, ءتىپتى تيىمدىلىگى مەن وزەكتىلىگىن جوعالتادى دەۋگە بولادى», دەيدى.
ول بارلىق ماماندىقتاعى دارىگەرلەر – پسيحولوگتەر, لوگوپەدتەر جانە رەابيليتولوگتەر اراسىنداعى سالاارالىق ءوزارا ارەكەت پەن بايلانىستاردىڭ ماڭىزدى ەكەنىن ايتادى. ناۋقاستار مەن تۋىستارىنىڭ نازارىن وسى ماسەلەگە اۋدارىپ, اۋرۋدىڭ باستاپقى ساتىسىندا اسقىنۋىن بولدىرماۋ, سول ارقىلى پاتسيەنتتەردىڭ ەشكىمگە تاۋەلدى بولىپ قالماي, ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋ ءۇشىن كوگنيتيۆتى بۇزىلىستاردى انىقتاۋعا ارنالعان تەستىلەردى قولدانا ءبىلۋدىڭ وزەكتىلىگىن جەتكىزدى.
«دارىگەرلەر قارتايعاندا دا شيراق دەنە قيمىلى ادامنىڭ ءوزىن ساقتاۋعا كومەكتەسەتىنىنە سەنەدى. ۇنەمى سەرۋەندەۋ, گيمناستيكا, پازل جيناۋ, ءداندى داقىلداردى سۇرىپتاۋ, اريفمەتيكالىق ەسەپتەۋ, ءۇي جۇمىسى, سونداي-اق قاي ىستە دە بەلسەندى بولۋ ساۋ زەينەتكەرلەرگە عانا ەمەس, دەمەنتسيا بەلگىلەرى بايقالا باستاعاندارعا دا ۇسىنىلادى. جاسىنا جەتپەي الجۋدان قورعايتىن تاعى ءبىر تۇسىنىك بار. بۇل – تانىمدىق قورى, ياعني ادامنىڭ زەردەسى مەن تاجىريبەسى. كورگەن-بىلگەنىمىز, ومىردەن تۇيگەنىمىز نەعۇرلىم كوپ بولسا, التسگەيمەر اۋرۋى سوعۇرلىم الىس بولادى. سوندىقتان ۇنەمى جاڭا داعدىلاردى يگەرۋ مەن دامىتۋ ادامنىڭ جاسى مەن كەسەلدەردەن قورعاي الادى», دەيدى شۆەيتساريالىق ACINO فارماتسەۆتيكالىق توبىنىڭ كومپانيالارى «اتسينو كاز» كومپانياسىنىڭ باس ديرەكتورى ليۋدميلا جانگەلدينا.
ارينە, كوتەرىلىپ وتىرعان ماسەلەنىڭ قىرى كوپ, ادام وزىمەن كەتەتىن ەڭ ۇلكەن بايلىعى – اقىل-ەسى مەن ەستەلىكتەرى, ومىرگە دەگەن قۇشتارلىعىنان ايىرىلماۋى ءۇشىن توقىراپ قالماي, ميدى دا ازىقتاندىرىپ, جاتتىقتىرىپ تۇرۋى كەرەك.
الماتى
