كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس, «EQ»
بۇل پوەمانى وقىپ شىقساڭىز ا.ازاماتقىزىنىڭ ءتىل بايلىعىن, وي-ورامدارىنىڭ تەرەڭدىگىن, اقىندىق قۋاتىن, ءومىر شىندىعىن بوياماسىز بەرۋدەگى شەبەرلىگىن, سول كەزدەگى ساياسي, الەۋمەتتىك جاعدايلارعا جۇرەك كوزىمەن قاراعانىن, ادىلەتسىزدىككە توزبەس جان دۇنيەسىنىڭ تازالىعىن انىق اڭعاراسىز. اقىننىڭ باسقا دا ولەڭ-جىرلارى كوپ بولعان دەگەن بولجام وتە دۇرىس ايتىلعان. ويتكەنى «جەتىم قىز» اتتى پوەما جۇرەگىنەن جارىپ شىققان اقىننىڭ باسقا ولەڭدەرى بولمادى دەۋگە سەنۋ قيىن.
نارىن اتىرابىنىڭ بەكەتاي-باسقاسقا دەيتىن قۇمىندا 1823 جىلى تۋعان (دۇنيەدەن وزعان جىلى بەلگىسىز) ا.ازاماتقىزى ءىنىسى تورەجان ەكەۋى اتا-انادان ەرتە ايىرىلىپ جەتىم قالادى. اكەسى ازامات 1836-1838 جىلدارى بولعان يساتاي-ماحامبەت كوتەرىلىسىندە قازا تابادى.
اكە-شەشەدەن جاستاي قالعان الماجان مەن تورەجان شىن قۇقايدى جۇرتىنىڭ اتقامىنەر جۋاندارى – بيلەردەن كورەدى. ءوز ەلىنىڭ ىشىندە جۇرگەندىكتەن ەشكىمنەن كەمدىك كورمەسپىز دەگەن ويلارى ءادىرا قالادى. مىنە, باسقا تۇسكەن قاسىرەتتىڭ ازابى الماجاننىڭ جان دۇنيەسىن الاقۇيىن ەتىپ, اقىرىندا كورگەن قيىندىعى «جەتىم قىز» بولىپ جان سارايىنان توگىلىپ, كەڭگە جايىلادى. ناقتىلاي ايتقاندا, پوەمادا اۆتوردىڭ ءوزىنىڭ باسىنان وتكەرگەن تاقسىرەتتەرى ءسوز بولادى.
قىسقاشا كەلتىرسەك, نارىن اتىرابىنداعى زورلىقشىل توعىز بي الماجاننىڭ مال-مۇلكىنە قول سالعىسى كەلىپ, ءوزىن توقالدىققا الماقشى بولىپ الاتايداي ب ۇلىنەدى. وجەت تە قايسار جاس قىز ءىنىسىن سوڭىنان ەرتىپ, جاڭگىر حان ورداسى ورنالاسقان جاسقۇستى بەتكە الىپ جولعا شىعادى. اقىن قىز ساپار الدىندا ءوزىنىڭ قارت اتاسىنا شاعىنىپ, الگى توعىز بيدەن كورگەن قورلىعىن جىرلايدى. ودان ءارى اقىن ءىنىسى ەكەۋى جولدا كورگەن قيىندىقتارىن, سونداي-اق الىستان ارىپ-اشىپ ورداعا كەلگەندە مۇنداعى اتارمان-شابارماندار الماجاندى حانعا كىرگىزبەي, پارا سۇراپ اۋرە ەتكەنىن باياندايدى. پوەمانىڭ قىسقاشا سيپاتتاماسى وسىنداي.
ال ەندى «جەتىم قىزدىڭ» كەيبىر تۇستارىنا توقتالىپ, اقىننىڭ ءسوز ساپتاۋىنا, توگىلىپ تۇسكەن ولەڭ جولدارىنا از-كەم ات شالدىرايىق.
«قۇس ۇلىعى بيدايىق
شارق ۇرىپ كوككە ۇشقاندا,
بالاپان ۇيرەك, قاز بەن قۋ
كوتەرىلىپ ۇشپاس كولىنەن.
سۋسىنىما شاي ءىشىپ,
باستاڭعىما بال جەگەن,
تولىقسىعان قىز ەدىم,
كۇنىمە جەتپەي ايىرىلدىم,
ەكى بىردەي تىرىمنەن.
اكەكەم ءوزى كەتكەن سوڭ,
اتاڭا نالەت توعىز بي,
اداستىردى-اۋ جونىمنەن.
اداستىرعان ەمەي, نەمەنە,
زورلىق ەتىپ, ايىردىڭ
اتا ءبىر قونىس جەرىمنەن.
سويلەسە بيلەر, ءسوز قالماس
الماش «ارسىز كورىمنەن».
ەكى بىردەي جەتىمدى
جايسىز جەردە جىلاتىپ,
قورقىنىش جوق, توعىز بي,
ناۋبەتتى كەزەك ولىمنەن», دەيدى.
كەشەگى بالا كۇنىن اڭساعان جەتىم قىز. جان-جاقتان اندىزداعان, قۇلقىنى كەڭ قورقاۋ بيلەر. قاۋقارسىز اتا. قايتپەك كەرەك؟ «اتاڭا نالەت توعىز بي» جونىنەن اداستىرىپ, مەكەنىنەن ايىرىپ, شىبىن جانى شىرىلداعان اقىن قىزدىڭ ءسوزىن ۇعار كىم بار؟ تىڭدار قۇلاق بولماسا جانايقايى وسىلايشا جىر بولىپ قۇيىلىپ تۇسپەگەندە قايتەدى.
دۋالى اۋىزدان شىققان ءسوز عاسىردان عاسىرعا جەتەدى دەگەن راس-اق, الماجاننىڭ قينالعاننان شىققان ءۇنى بۇگىنگە اينا-قاتەسىز جەتىپ تۇر.
ءىنىسىن جەتەكتەگەن الماجان ۇزاق جول ءجۇرىپ ورداعا كەلگەندە مۇنداعى بيلەر حانعا كىرگىزۋ ءۇشىن ودان پارا سۇرايدى. بۇعان شىداماعان الماجان قايمىقپاي اشكوز بيلەرگە بىلاي دەيدى:
«...ارىزعا كەلگەن جەتىمدى
جىبەرمەي, جولدان توقتاتۋ,
بيلەرىم, سىزگە ءجون بە ەكەن؟
نارىنداعى توعىز زالىمنان
ونان دا زورلار مىندا ەكەن.
نارىندا توعىز زالىم-دى,
زالىمدار الىپ مالىمدى,
تىرىدەي قورلىق كورگەن سوڭ,
ءبىر شاپاعات بولار دەپ,
ءۇمىت ەتىپ كەلىپ ەم
جاياۋ ىزدەپ حانىمدى...
...كەلىپ ەدىم داڭقىمەن
جاڭگىر حاننىڭ قۇزىرىنا,
كۇندىز-ءتۇنى بارساڭ دا,
ەسىگى بار كەڭ دەگەن.
قالاي ەدى بيلەرى,
ارىزعا كەلگەن جەتىمدى
جىبەرمەي, جولدان توقتاتىپ:
«پاراڭ بولسا, بەر!» دەگەن.
قويا بەر, بيلەر, جونىمە,
قالجىڭداسىپ تۇراتىن
ۇيىندەگى جەڭگە ەمەن».
اقىننىڭ بۇل سوزدەرىنەن سول كەزدەگى قوعام ءومىرىنىڭ سۇرىقسىز سيپاتىن, ءالدىنىڭ السىزگە اكىرەڭدەگەن كەسپىرسىز كەيپىن, بۇرىنعى بەرەكەلى قازاق ورتاسىنىڭ بۇزىلا باستاعانىن, جاقسىلار جايعاسار تورگە جاماندار شىعىپ, ەلدىڭ بەرەكەسىن الىپ وتىرعانىن, ادىلەتتىلىك كەيىنگە ىسىرىلىپ, جۇرتتىڭ قۇتىن قاشىرعان ادىلەتسىزدىك ويرانىن ورامدى تىلمەن جەتكىزگەن.
ا.ازاماتقىزىنىڭ عاسىرلاردى كوكتەي ءوتىپ بۇگىنگە جەتكەن ءسوزى – «جەتىم قىز» پوەماسىنان اۆتوردىڭ ءوزىنىڭ عانا ەمەس, سول تۇستارداعى بارشا قازاقتىڭ ادىلدىك ىزدەپ جان ۇشىرعان ءۇنى, شىندىققا سۋساپ شىرىلداعان جۇرەگىنىڭ ءدۇرسىلى, قانسىراعان جانىنىڭ قۇمىعىپ شىققان ايقايى, ءورت تۇسكەن وزەگىنىڭ وكسىگى ەستىلەدى. پوەما سونىسىمەن نازار اۋدارتادى.
