قازاقتانۋدىڭ ەڭ جوعارى ساتىسى ۇلتتىق يدەيانى تابۋمەن ورنەكتەلەدى. ەگەر ۇلتتىق يدەيانىڭ ءمانى – ۇلتتىڭ تاعدىر انىقتاعىش تىلەگى, نيەتى, ونى ىلگەرى قادام باسۋعا جۇمىلدىرۋشى فاكتور, كۇن تارتىبىندەگى باستى ماسەلەنى شەشۋگە باعىشتالعان مازمۇندى ءارى كەسەك وي دەسەك, وسىلاردىڭ جيىنتىق فورمۋلاسى م.دۋلات ۇلى دايەكتەگەن «ويان, قازاق!» تۇعىرناماسىندا جاتىر. بۇل ۇران ەمەس, مىرجاقىپتىڭ ولەڭدەر جيناعى دا ەمەس. حالىق قاسىرەتىن, زامانا كەلبەتىن دالمە-ءدال ايقىنداعان ساۋەگەيلىك. شىنىندا دا, ەكى عاسىرعا جۋىق سوزىلعان وتارلاۋ, قورلىق پەن زورلىق حالىقتىڭ دۇنيەتانىمىنا, مىنەزىنە, ءومىر سالتىنا, شارۋاشىلىعىنا وراسان زور نۇقسان كەلتىرىپ, ەڭسەسىن تۇسىرگەن ەدى, الدى-ارتىن باعامداۋ قاسيەتتەرىنەن ايىرا باستاعان-تىن.
«ويان, قازاقتان!» وزگەشە جاڭا ۇلتتىق يدەيانى دايەكتەۋ 1917 جىلعى اقپان توڭكەرىسى جەڭىسىمەن شەشىمىن تاپتى. مونارحيانىڭ قۇلاۋى ىشكى رەسەيدەگى ءتارىزدى اتىراۋ مەن التايدىڭ, جەتىسۋ مەن ومبىنىڭ اراسىن تەڭىزدەي تولقىتقان ەدى. وسىنىڭ ءوزى «ويان, قازاق!» يدەياسىنىڭ پارمەندىلىگىن جانە ءبىر ايعاقتاعانى ءوز الدىنا, جاڭا ساياسي كۇشتەردىڭ كۇرەس ساحناسىنا شىعۋىنا تۇرتكى بولدى. كەمەل ۇلتتىق يدەيانى تابۋ جولىنداعى دودانىڭ الدىڭعى شەبىندە ۋاقىتشا ۇكىمەت جاقتاستارى, كەڭەستەردى قولداۋشىلار, پانيسلاميستەر, پانتۇرىكشىلەر, ارينە, الاش قوزعالىسى بەلسەندىلەرى ءجۇردى. ارقايسىسى ءوز نۇسقاسىن دايەكتەپ ۇسىندى. دەگەنمەن ينتەللەكتۋالدىق ىزدەنىستەردىڭ شىرقاۋ بيىگى ءبىرىنشى جالپىقازاق سەزىندە ۇسىنىلعان «قازاق اۆتونومياسى» يدەياسى ەكەنى ءسوزسىز. وسىلايشا, ۇلتتىق يدەيانى كەمەڭگەرلىكپەن ءتۇزۋ الاش قوزعالىسىن اسپانداتتى, دۇرىس ۇلتتىق يدەياعا تابان تىرەگەن الاش زيالىلارى مەن وقىعاندارى قازاق قوعامى تاريحىنىڭ جاڭا بەلەسىن اشتى.
كەڭەستiك قازاقستانداعى ۇلتتىق يدەيانىڭ تاريحى مەن تاعدىرىن بiر اۋىز سوزبەن شيىرىپ ايتار بولساق, ول – ۇلتجاندى تۇلعالاردىڭ قاسiرەتi مەن قۋعىن-سۇرگiنگە ۇشىراعانى, كەشەگi ءارالۋان ۇلتتىق يدەيانى ءاۋ باستاعى تارتىمدى ءمان-ماعىناسىنان جۇرداي بولعان ۋتوپيالىق سوتسياليستiك يدەيانىڭ الماستىرعانى, ول – ءوز ەلiندەگi, ءوز جەرiندەگi ءبىراز قازاقتىڭ كۇشپەن تاڭىلعان ساياسي-يدەولوگيالىق تاپشىل ۇراندار مەن اداسۋلار اسەرiنەن قازاقتان جاتسىنۋعا بەت تۇزەگەنi. ۇلتىن سۇيگەن, سوتسياليستiك ەكسپەريمەنتتەردەن قارا بۇلتتاي ءتونiپ كەلە جاتقان اپاتتىڭ سۇمدىعىن قاپىسىز ۇعىنعان رۋحى بيiك اقىن-جازۋشىلار, عالىمدار, جەكەلەگەن تۇلعالار تۋعان حالقىنىڭ تiلi, دiنi, مادەنيەتi, جەرi ءۇشiن وتقا كۇيiپ, سۋعا تۇسكەنىمەن, قىلىشىنان قان تامعان توتاليتارلىق جۇيە قازاقستاندا تiلگە جەڭiل, جۇرەككە جىلى ۇلتتىق يدەيانى تۇزۋگە دە, حالىققا ۇسىنۋعا دا جەتكiزبەدi, كوكتەي سولدىردى. 20-30-جىلدارى الاش زيالىلارى قۇرباندىققا شالىنعاننان كەيiن ۇلتتىق يدەيانى تابۋ باعىتىنداعى تالپىنىستى «ەسەپ» پارتياسىنىڭ, «جاس تۇلپار» قوزعالىسىنىڭ دۇنيەگە كەلگەنiنەن, «قازاق ادەبيەتi», «زەردە» گازەت-جۋرنالدارىنداعى ۇلت تاريحى, تiلi, مادەني مۇراسى جايلى جاريالانىمداردان, ش.سماحان ۇلىنىڭ قازاق مەكتەپتەرiن اشۋعا جانتالاسىنان, 1979 جىلعى تسەلينوگراد, 1986 جىلعى الماتى وقيعالارىنان كورگەنiمiز ءلازiم. ايتكەنمەن, باعىت – ماقساتقا تۋرا جەتكiزەتiن داڭعىل جول ەمەس. كەڭەستىك 70 جىلدىڭ ىشىندە قيساپسىز قاسiرەتتi باسىنان وتكiزگەن, دەموگرافيالىق ازشىلىقتىڭ اسەرىنەن ۇلتتىق بولمىس-بىتىمىنەن اجىراي جازداعان ءبىزدىڭ ەل تاۋەلسiزدiكتiڭ تابالدىرىعىنان كەمەل ۇلتتىق يدەياسىز اتتاي سالدى.
ويى ونعا, ساناسى سانعا ءبولiنiپ وتىرعان قازاققا ورتاق ۇلتتىق يدەيانى تابا قويۋ وڭاي مiندەت ەمەس. ال قاجەتتiگiن وتانسۇيگiش رۋحتاعى ءاربiر قازاقستاندىق ازامات سەزiنiپ وتىرعانى ايداي اقيقات. «ارمانسىز ادام قاناتسىز قۇسپەن تەڭ», دەيدi حالقىمىز. ءبىر كەزدەرى ورنىمەن كوتەرىلگەن «ماڭگىلىك ەل» تۇجىرىمداماسى باسەڭدەي باستاعان سەكىلدى. ۇلتتىق يدەياسىز قالا بەرسەك, قاناتسىز ۇلتقا اينالارىمىز ءسوزسiز. ۇلتتىق يدەيانى تاپپايىنشا ەلدە ءجۇرiپ جاتقان رەفورمالار قارىن تويدىرۋدىڭ عانا مiندەتiن اتقارىپ شىعاتىنداي كورiنەدi. ۇلتتىق يدەياسى جوق قازاقستاندا ءومiر ءسۇرۋ قازاقتان باسقانىڭ بارiنە مايداي جاعاتىن شىعار, بiراق ءتۇپتiڭ تۇبiندە وكiنiشتە قالاتىنى قازاقتار. ءوزiن-ءوزi جارىلقاماعاندى باسقالار ۇشپاققا شىعارادى دەۋدiڭ ەش قيسىنى جوق. كولدەي جايىلىپ كەلە جاتقان جاhاندانۋدىڭ تابانىندا جانشىلىپ قالماۋ ءۇشiن دە ۇلتتىق يدەيانىڭ وزەكتiگi مەن قاجەتتiگi كۇن ساناپ ارتىپ كەلەدi. دەمەك قاراپ وتىرۋعا بولمايدى.
الدىمەن بiزگە قاجەت ۇلتتىق يدەياعا قويىلاتىن تالاپتاردى پىسىقتاپ الۋ كەرەك. بiرiنشiدەن, ول يدەيا اتا زاڭىمىزعا قايشى كەلمەۋگە تيiس. ياعني ناسiلدiك, ۇلتتىق, دiني, گەندەرلىك كەمسiتۋ نەمەسە دارiپتەۋدەن الىس تۇرعانى ابزال. ەكiنشiدەن, ۇلتتىق يدەيا قازاقستاننىڭ اتىن انىقتاپ وتىرعان قازاق حالقىنىڭ مۇراتىن ۇلىقتاۋمەن قوسا, باسقا دياسپورالاردىڭ تاريحي, ءداستۇرلi, ەتنوستىق ەرەكشەلىگىنە, ار-نامىسىنا تيمەيتiنi بىلاي تۇرسىن, قايتا سوعان قۋات بەرەتiن فاكتورعا اينالۋىن قامتاماسىز ەتەتiن بولسىن. ۇشiنشiدەن, ۇلتتىق يدەيانىڭ حرونولوگيالىق باستاپقى ءساتi بەلگiلi بولعانمەن, بۇگiن دە, ەرتەڭ دە شەكسiز جۇزەگە اسا بەرەتiنiن باسا كورسەتكەنi ءجون. ەلدiڭ iشiندەگi, جەر-جاhانداعى ناقتى احۋالعا بايلانىستى ونىڭ كوزدەگەنi وزگەرiپ, ناقتىلانىپ وتىراتىنى ايتپاسا دا تۇسiنiكتi جايت. ماسەلەن, قازiردiڭ وزiندە تاريحي وتانىندا وتىرعان قازاقتار مەن دياسپورا ساناتىندا شەتتە جۇرگەن قازاقتاردىڭ ۇلتتىق مۇراتى بiردەي دەي المايمىز. بiرiنشiلەرi ءۇشiن قازاقستاننىڭ بۇگiنi مەن ەرتەڭi باستى ماسەلە بولسا, ەكiنشiلەرi جۇرگەن ورتاسىندا قازاق بولىپ قالۋ قامىن كوبiرەك جەيدi. ۋاقىت وتكەن سايىن ۇلت مۇراتىنداعى وسىناۋ ايىرماشىلىق ۇلعايماسا, قابىسپايتىنى اقيقات. قىتايداعى قازاقتاردىڭ كەيiنگi تولقىنى قىتايلانىپ, تۇركياداعىلار تۇرiكتەنiپ بارا جاقانى بەلگiلi. مىڭ ءولiپ, مىڭ تiرiلۋمەن ازاتتىققا جەتكەن قازاقتىڭ تاعدىرانىقتاعىش ۇلتتىق يدەياسى قازاقستاندا عانا ءوز جەمiسiن بەرە الادى. تابيعي-تاريحي دامۋ جولدارىن الدەقاشان تاپقان, iشكەنi – الدىندا, iشپەگەنi ارتىندا جۋان اتا ەلدەر ءۇشiن ۇلتتىق يدەيا كوپ قاجەتتiلiكتiڭ بiرi بولسا, ەندi ەسiن جيا باستاعان قازاقتارعا, قازاقستانعا ۇلتتىق يدەيانى ۇستانۋ بۇلجىماس زاڭدىلىق دەپ پايىمدايمىز. تاپ وسى زاڭدىلىقتى ساقتاماعاندىقتان دا ەلدە تiلگە, دiنگە, باق-قا بايلانىستى داۋ-دامايلاردىڭ باسى قايتپاي تۇرعانىن مويىنداۋىمىز كەرەك.
يدەيا العاشقىدا بولجام, وي, جوسپار تۇرiندە دۇنيەگە كەلەدi. ۋاقىت ۇدەسiنەن شىققانى جويقىن كۇشكە اينالادى. بiراق ء«ار كاللادا بiر قيال» دەگەندەيiن, ومiردە نە كوپ – يدەيا كوپ. ونىڭ بارiنە تيiستi كوڭiل ءبولiپ, جاقسى-جامانىن اجىراتىپ وتىرۋعا جالعىز-جارىم ادام ەمەس, تۇتاس مەملەكەتتiڭ مۇرشاسى كەلە بەرمەيدi. ايتپەسە, فاشيزمگە, توتاليتاريزمگە, ناسiلشiلدiككە اكەلەتiن يدەيالاردى جورگەگiندە تۇنشىقتىرۋعا بولار ەدi عوي. وسكەلەڭ يدەيالاردىڭ دا جولى بiردەن بولا قالمايدى. اراعا عاسىرلار سالىپ تانىلاتىن يدەيالار بار. قازاقستاندىق ۇلتتىق يدەيانىڭ بۇگiنگi الەۋەتi دە وسى تاقىلەتتەس. كەزiندە كەرەي مەن جانiبەككە, تاۋكە مەن ابىلايعا كۇش بەرگەن ول ازاتتىقتىڭ 30 جىلى بويى ەلەس بولىپ, التاي مەن اتىراۋدى, جەتiسۋ مەن سارىارقانى, تۇركiستان – تۇراندى كەزiپ ءجۇردى. بيلiكتiڭ, بايلىقتىڭ قولداۋىنسىز ەلەستiڭ باعى اشىلاتىنىنا كوزىمىز جەتتى. ال تاپ سول ەلەسكە لاڭكەستiك پيعىلداعى كۇشتەر يەلiك ەتiپ كەتسە, قوعامعا از قاسiرەت اكەلمەيتiنiن تاريح الدەنەشە دالەلدەگەن.
قازiرگi قازاقستاندا بيلiك پەن بايلىق – ەگiز ۇعىم. بيلiك بايلىققا جول اشادى, بايلىق بيلiككە جەتكiزەدi. دۇرىسى – ارقايسىنىڭ ءوز كەڭiستiگi, ءوز ويىن الاڭى, ەرەجەسi بولعانى. كەلەشەكتە بۇلاردىڭ اراجiگi اشىلار. سوندا دا ايتارىمىز مىناۋ: بيلiك پەن بايلىقتىڭ قويان-قولتىق استاسىپ كەتۋi ات توبەلىندەي قاۋىمنىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق ەگويزمىن الشاڭداتىپ, قاناتى قاتايماعان دەموكراتيا مەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە كەسىرىن تيگىزەدى. ءتۇپتىڭ تۇبىندە مونوپوليانى تۋعىزباي قويمايدى. ال مونوپوليا iرiپ-شiرۋدiڭ باسى ەكەنi بەسەنەدەن بەلگiلi. مۇنىڭ قاۋىپتى زيانى قاڭتار وقيعاسىندا بوي كورسەتتى. قازاقستانداعى بيلiك پەن بايلىق يەلەرi ۇلتتىق يدەياعا باستارىن اۋىرتپاعانى بىلاي تۇرسىن, فيرمالارىنا, كاسىپورىندارىنا, كازينو-كلۋبتارىنا قازاقشا اتاۋ بەرۋدى قيمايدى. بۇل ازداي, بيلiك پەن بايلىقتىڭ باسى-قاسىنداعى ادام فاكتورى ۇلتتىق, دالiرەك ايتساق, قازاقتىق دiلگە, رۋحقا سۋارىلماعان. پاسسيونارلىق تۇلعالارعا زارۋلiك ۇلعايعان مىنا زاماندا ولاردىڭ اراسىندا ءادiل باسەكەدە جەڭiپ شىققاندار مەيلiنشە از, كوبi «بارماق باستى, كوز قىستىمەن» بايلىقتى, بيلiكتi ەنشiلەگەندەر. مۇندايلاردىڭ ۇلتجاندىلىعى, ۇلتشىلدىعى تiلiنiڭ ۇشىندا عانا. ابايشا ايتساق, ءوزi مال بولعان سوڭ مالدان باسقا قىزىعى جوق. ال ەندi بۇعان نارىقتىق قاتىناسقا كوشۋ, الەمدiك ەكونوميكالىق كەڭiستiككە ەنۋ قازاقستانداعى iرi بۋرجۋانى بايىرعى ۇلت وكiلدەرiنەن ەمەس, باسقا ەتنوستار ەسەبiنەن قالىپتاستىرعانىن قوسىڭىز. باي ءارi كوركەم مەملەكەتتiك تiلدiڭ جۇمىس iستەمەي تۇرعانى دا وسىدان. قازاق ەلىندە مەملەكەتتىك مارتەبەسىن تولىق يەلەنگەن قازاق تiلiنسiز ۇلتتىق يدەيا سىڭار قاناتىمەن جەر سابالاعان دارمەنسiز قۇستاي. ۇلتتىق يدەياسى ب ۇلىڭعىر ەلدەگi بيلiك وپ-وڭاي قاتەلەسۋگە, بايلىق ورىنسىز شايقالىپ توگiلۋگە بەيiم تۇرادى.
ۇلتتىق يدەيانىڭ بارى مەن جوعىن تياناقتاۋعا جۇرتتان بۇرىن عالىمدار كiرiسiپ كەتتi. ا.ايتالى, ا.سەيدiمبەك, ءا.عالي, ا.ءشارiپ, تاعى باسقا بiلiمپازداردىڭ قالامىنان تۋعان ەڭبەكتەر قوعامدىق ساناعا يگi اسەر ەتكەنi ءسوزسiز. بiراق بۇل جەتكiلiكسiز بولىپ شىقتى. «تاريح – تىم جاۋاپتى iس, ونى تاريحشىلارعا سەنiپ تاپسىرۋعا بولمايدى», دەگەن ەكەن اعىلشىن ساياساتكەرi يان ماكلەود. ۇلتتىق يدەيانىڭ ارقالاپ تۇرعان جۇگi عىلىمي ويتولعاۋمەن جەردەن بiر ەلi دە كوتەرiلمەدi, قايتا سالماقتانا ءتۇستi. ويتكەنi ۇلتتىق يدەياعا تاپ بۇگiن كەرەگi تولاعاي ءسوز عانا ەمەس, ناقتى iس. ال iستiڭ جۇزەگە اسۋى ءۇشiن ساياسي-مەملەكەتتiك شەشiم قاجەت. 1991-2022 جىلدار تاجىريبەسىنەن ۇققانىمىز: ۇلتتىق يدەيانى انىقتاۋعا پرەزيدەنت, پارلامەنت, ۇكiمەت رەسمي تۇردە ارالاسقاندا عانا وڭ ناتيجەدەن ۇمiتتەنۋگە بولادى. اشىق تا جاريا مەملەكەتتiك قولداۋسىز ۇلتتىق يدەيانىڭ تامىرىنا قان جۇگiرمەيدi. سوندا عانا بۇل iستەن زيالى قاۋىم, ساياسي پارتيالار, قوعامدىق بiرلەستiكتەر, ۇكiمەتتiك ەمەس ۇيىمدار, باق تىس قالماي, قوعامدىق ساناداعى بۇگiنگi سامارقاۋلىق جويىلار ەدi.
كەيبiر ارiپتەستەرiمiزدiڭ ۋاجiنە قۇلاق قويساق, ۇلتتىق يدەيا ماسەلەسiن iس جۇزiندە شەشۋگە اتا زاڭىمىزدىڭ ءتيىستى بابىنداعى يدەولوگيالىق پليۋراليزمدi قۋاتتاعان تالاپ كەسە-كولدەنەڭ تۇراتىن ءتارiزدi. شىنتۋايتىندا بۇل باپتىڭ ەش كەدەرگiسi جوق. تەك يدەيا مەن يدەولوگيا اراسىندا جەر مەن كوكتەي ايىرماشىلىق جاتقانىن ۇعىنا بiلسەك جارادى. يدەولوگيا دەگەنiمiز – بiرiن-بiرi تولىقتىراتىن, بiرiنەن بiرi تۋىندايتىن, اراسىنان قىل وتپەيتiن يدەيالاردىڭ جيىنتىق جۇيەسi. ونداي جۇيەنiڭ ماركستiك-لەنيندiك يدەولوگيا دەپ اتالاتىن تاپتىق ءتۇرi كەشە عانا قۇردىمعا كەتكەن. راس, بۇگiنگi قازاقستاندا رەسمي مويىندالعان مەملەكەتتiك يدەولوگيا جوق. بiراق ءمان-ماعىناسى ۇلتتىق يدەيادان قىلاۋداي اجىراعىسىز مەملەكەتتiك باعدارلامالارى جۇزەگە اسقانىن, اسىپ جاتقانىن, اسا دا بەرەدى دەپ سەنەمىز.
تاريح عىلىمىنىڭ قاناتى – دەرەكتەر. ۇلتتىق يدەيانىڭ بولمىسى مەن ءمانى, جاڭعىرۋى مەن بولاشاعى دا ۇلان-عايىر دەرەكتەردى عىلىمي اينالىمعا قوسقاندا عانا دايەكتەلەدى. ەندەشە, ادىلەتتى قازاقستان تۇسىندا ۇلتتىق يدەيانى ورنىقتىرۋ مەن تاريحي دەرەكتەردى تالداۋدى تەڭ ۇستايتىن جاڭا بۋىن مامانداردى دايارلاۋعا ءبارىمىز دە جاۋاپتىمىز.
حانكەلدى ءابجانوۆ,
ۇعا اكادەميگى
