جابال ەرعاليەۆ – كيەلى دە سۇلۋ كوكشەتاۋدىڭ تۋماسى. كوكشەتاۋ دەسە, كوز الدىمىزدا ارقانىڭ التىن القاسىنداي كورىنگەن قايتالانباس اسەم سۇلۋ تابيعات – تەربەلگەن ايدىن كول, ىرعالعان جاسىل قاراعاي مەن اق قايىڭ, ۇشار باسىن بۇلتقا قاراي ۇمسىندىرعان وقجەتپەس, شاراسىندا شايقالىپ, تولقىپ جاتقان اينا كول, نۋ ورمانعا قاقالىپ تۇرعان بۋراباي, زەرلى زەرەندى كولبەڭدەپ, اتاقتى ءبىرجان سال, اقان سەرى, ۇكىلى ىبىراي شىرقاتا سالعان عاجايىپ اندەر, ناقىشتى سۇلۋ اۋەندەر قۇلاق تۇبىنەن ەستىلگەندەي بولاتىنى راس قوي. «اۋاسى دەرتكە داۋا, جۇپار ءيىستى, كوكىرەك قانشا جۇتسا توياسىڭ با؟» دەپ ساكەن سەيفۋللين جىرلاعانداي كوكشەنىڭ اۋاسىن جۇتقان ادامنىڭ كوكىرەگى ساۋ, كوكجيەگى كەڭ بولاتىنى ءسوزسىز.
جابال اعامىزدى مەن اناۋ جىلدارى استانادا جۇرگەندە-اق بىلەتىن ەدىم. جابال ەرعاليەۆ 2011-2017 جىلدار ارالىعىندا ەلوردامىز استانا قالاسىندا جاۋاپتى قىزمەت اتقارىپ تۇردى, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ V-VI شاقىرىلىم دەپۋتاتى بولاتىن. سەناتتاعى كەلەلى كەڭەستەردە, ءماندى ماجىلىستەردە, تەلەراديو حابارلارىندا ەل مەن جەردىڭ تاعدىرىنا, ونىڭ وتكەنى مەن بولاشاعىنا قاتىستى قاداۋ-قاداۋ, قۇندى دا وتكىر پىكىرلەر ايتىپ, وي ءبولىسىپ جۇرگەن اعامىزبەن ءبىر-ەكى رەت جولىعىسىپ, اڭگىمەلەسۋدىڭ ءساتى دە تۇسكەن ەدى. قايدا بولسا دا ەلدىكتىڭ اڭگىمەسىن قوزعاپ, مەملەكەتشىلىك يدەيالاردى ءسوز ەتىپ, ۇلت تاعدىرى, ۇرپاق تاربيەسىنە قاتىستى تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى كوتەرىپ كەلە جاتقان ويى ورامدى, ءسوزى سالماقتى جابال ەرعاليەۆتىڭ ەسىمىن جالپاق جۇرت بىلەدى. ءبىز جابال ەرعالي ۇلىنىڭ قايراتكەرلىگىن ءدال وسى تۇستا تىپتەن ايقىن تانىعانداي بولدىق. قايراتكەرلىك دەگەن مەنىڭشە, جايلى ورىنعا جايعاسىپ, لاۋازىمدى قىزمەتتى اتقارۋ ەمەس, ول – مەملەكەتشىلىكتى باستى باعىت ەتىپ, ەل تاعدىرىنا قاتىستى كەز كەلگەن ىسكە بەل شەشىپ, بىلەك سىبانا كىرىسىپ, جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەي, ءاربىر ماڭىزدى ءىستىڭ باسى-قاسىنان تابىلىپ, ءوزىنىڭ رۋحاني, ينتەللەكتۋالدى كۇش-قايراتىن سوعان ارناعان, ءوزىن ەلدەن ءبولىپ قارامايتىن شىنايى مەملەكەتشىل, ۇلت قايراتكەرى بولا بىلگەن تۇلعا دەر ەدىم. مىنە, جابال ەرعاليەۆ وسىنداي ادام.
جۇمىس بابىمەن كوكشەتاۋعا اۋىسىپ كەلگەن سوڭ, جابال اعامىزبەن ەتەنە جاقىن بولىپ, ءجيى-ءجيى ۇشىراسىپ, ورتاق وي-پىكىرلەردى ءبولىسۋدىڭ مۇمكىندىگى ارتتى. قوعامداعى قوردالانعان شەتىن ماسەلەلەردەن باستاپ, بۇگىنگى جاس ۇرپاق تاربيەسى, ۇلتتىق ءتالىم داستۇرىنە دەيىنگى تاقىرىپتار شەت قالمايتىن. سول سەبەپتى دە ەكس-سەناتور, جازۋشى جابال ەرعاليەۆتى ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى كوكشەتاۋ ۋنيۆەرسيتەتىنە كەزدەسۋگە شاقىرۋدى ءجون كوردىك. جاكەڭ جىك-جىگىمەن تاستاپ, جىلىكتەپ سويلەيتىن داعدىسىمەن تىڭدارماندارىن بىردەن باۋراپ الدى. اسىرەسە قوعامدىق سانانى قالىپتاستىرۋ, ەلدى, جەردى, ءتىلدى ءسۇيۋ, اتا-بابا داستۇرىنە بەرىك بولۋ, ينتەللەكتىسى جوعارى جاس بۋىندى تاربيەلەۋ سەكىلدى تاقىرىپتار بويىنشا وقىعان دارىستەرى ستۋدەنتتەردىڭ كوڭىل قوشىنان شىقتى. سونىڭ ىشىندە بولاشاق فيلولوگ ماماندار ءۇشىن تاپتىرمايتىن ءدارىس بولدى. ولار جازۋشىنىڭ ءسوز ساپتاۋىنان, ءسوزدى تالعاپ پايدالاناتىن داعدىسىنان, باياعىنىڭ بي-شەشەنى سەكىلدى قورتپالى ويىن تۇيدەك-تۇيدەگىمەن لەكىتىپ, اقتارا سالاتىن قابىلەتىنەن, اجارلى دا ءماندى سويلەۋ ۇلگىسىنەن ءتالىم الدى.
2020 جىلى جابال ەرعاليەۆكە ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى كوكشەتاۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «قۇرمەتتى پروفەسسورى» اتاعىن بەردىك. جىل سايىن الدەنەشە رەت ۋنيۆەرسيتەتكە كەلىپ ءدارىس وقۋ داستۇرگە اينالدى. «رۋحاني جاڭعىرۋ», «رۋحاني قازىنا» باعدارلاماسى بويىنشا ۋنيۆەرسيتەت كولەمىندە اتقارىلاتىن ءاربىر ءىس-شاراعا قاتىسىپ, قوعام قايراتكەرى رەتىندە, جازۋشى ەسەبىندە اقىل-كەڭەستەرىمەن ءبولىسىپ وتىرادى. ۇلت بولاشاعى بولاتىن ۇرپاق تاربيەسى كىمدى دە بەيجاي قالدىرماۋى كەرەك. ول تەك وتباسى مەن وقۋ ورنىنىڭ مىندەتى عانا ەمەس. ول – بارشا ازاماتتارىمىزدىڭ ابزال بورىشى بولۋعا ءتيىس. وسى ۇدەدەن كەلگەندە قالام ۇستاعان قالامگەرلەرگە ارتىلار جۇك اۋىر دەپ بىلەمىن. ءداستۇرلى قۇندىلىقتار اۋىسىپ, جاھاندانۋدىڭ تاسقىنى قارقىنداعان زاماندا جاس ۇرپاقتىڭ كىتاپ وقۋعا دەگەن قۇشتارلىعىن قايتسەك وياتامىز دەگەن جانسەبىل جانتالاستىڭ ورتاسىندا اقىن-جازۋشىلار, جۋرناليستەر جۇرۋگە ءتيىس. جازۋشىلار قاي زاماندا دا قوعامدىق سانانى قوزعاۋشى كۇش بولعان, ەلدىڭ رۋحاني تۇتاستىعىنىڭ التىن كىلتى ىسپەتتى جاندار. ءبىز ارقاشاندا رۋحاني مايداننىڭ العى شەبىندە سولاردى كورگەنبىز جانە ءالى دە بولسا سولاي كورگىمىز كەلەدى. قازىرگى تاڭدا كوكشەدەگى قالامگەرلەردىڭ باسىندا اعا بۋىن ساناتىندا وسى جابال اعامىز تۇر.
ءبىز, كوكشەلىكتەر, جابال ەرعاليەۆتى ەڭ اۋەلى قارىمدى قالامگەر رەتىندە تانىپ, بىلەمىز. حالىقارالىق جامبىل اتىنداعى سىيلىقتىڭ, قازاقستان جۋرناليستەر وداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى جابال ەرعالي ۇلىنىڭ قالامىنان سانداعان كوسەمسوزدىك ماقالالار, حيكاياتتار مەن اڭگىمەلەر, درامالار جارىق كوردى. جازۋشىڭ تەرەڭ ويىنان, تەبىرەنىستى سەزىمىنەن ءورىلىپ تۇسكەن «قۇشاعى سۋىق دۇنيە», «كەشكى مۇڭ», «ەسكى اربا», «قوش بول, ق ۇلىنىم!», «ۋ دۇنيە», «الدامشى ءومىر» سەكىلدى حيكاياتتار مەن اڭگىمەلەر كىمدى بولسا ويلانتپاي قويمايدى. مۇنداعى ءومىر فيلوسوفياسى, ادامدار تاعدىرى, تاعدىر تالقىسى كەلىستى كورسەتىلگەن. ءاربىر شىعارماداعى كوركەم وبرازدار كەشە بولعان, بۇگىن ورتامىزدا جۇرگەن ادامدار. ارتىق بوياماسى جوق, شىنايى سۋرەتتەر. وسى ارقىلى جازۋشى ءوزىنىڭ جۇرەك تۇكپىرىندە جاتقان, سەزىم دۇنيەسىنىڭ بەتىنە شىققان دۇنيەلەردى كوركەمدەپ, قۋاتتى ويمەن, قۇشتارلى تىلمەن جەتكىزەدى. جابال جازۋشى نەنى جازسا دا, ءومىر اتتى مايداندا ادالدىق پەن ادىلەتتىڭ تۋى قاشاندا بيىك بولاتىنىن, ومىردەگى وكىنىشتەردىڭ كوبىن ارامداردىڭ جاسايتىنىن, كىرشىكسىز ارمان مەن تالماس تالاپ قانا ماقساتقا جەتكىزەتىنىن ايتادى. سونىسىمەن دە ول – ومىرشەڭ! ال ءوزىنىڭ رۋحاني ءمانىن, ءتۇپ-تامىرىن جوعالتقان پەندە اياۋشىلىققا لايىقتى جانە سول قاۋىپتى. وسى ماندەگى فيلوسوفيالىق وي – الەمدىك ۇلى سۋرەتكەرلەر شەكسپير, بالزاك, موپاسسان, ۆولتەر, چەحوۆ شىعارمالارىنىڭ ءتۇپ قازىعى. جازۋشى بولۋ – جاننىڭ ارپالىسى.
جابال ەرعاليەۆ جاقسى دراماتۋرگ رەتىندە تانىلعان سۋرەتكەر. دراماتۋرگتىڭ «بۇلتتى تۇنگى تولعان اي», «ق ۇلىپتاستىڭ كوز جاسى», «جان شىرىلى», «قيلى جول», «قاس-قاعىم» اتتى درامالارى ەلىمىزدىڭ تەاترلارىندا ءساتتى قويىلىپ, كورەرمەندەرگە جول تارتتى. باسقاسىن ايتپاعاندا, 2015 جىلى قىرعىزستاندا وتكەن V حالىقارالىق «ART-ORDO» تەاتر فەستيۆالىندە مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق, ۇلتتىق دراما تەاترى ساحنالاعان «قاس-قاعىم» مەتافيزيكالىق تراگەدياسى ۇزدىك سپەكتاكل اتالىمى بويىنشا باس جۇلدەنى جەڭىپ العانىن ايتساق تا جەتكىلىكتى.
كوكشەتاۋ وڭىرىندە قازاق ءباسپاسوزىنىڭ تولىق قالىپتاسۋىنا, ونىڭ كەڭ تارالىپ, بۇقارالىق سيپات الۋىنا جابال ەرعاليەۆتىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى زور. قازىرگى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ تۇلەگى بولعان ول كىسىنىڭ وسى سالاداعى ەڭبەك جولى سايراپ جاتىر. سوناۋ جەتپىسىنشى جىلدارى «كوكشەتاۋ پراۆداسى» گازەتىنەن باستالعان قىزمەتى قالالىق «كوكشەتاۋ» گازەتىنىڭ, وبلىستىق «ارقا اجارى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى قىزمەتىنە دەيىن جالعاسىپ كەلدى. رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق باسپاسوزدە تالاي مارتە كولەمدى ماقالالارى جارىق كورىپ كەلەدى. سونىڭ بارلىعىندا ەلدىكتىڭ ماسەلەسى ايتىلعان.
وسى جۇرتىمىزدىڭ قايتسە كوسەگەسى كوگەرىپ, ۇلت رەتىندە ساقتالىپ قالۋدىڭ قانداي جولدارى بار دەگەنگە كەلگەندە جان شىرىلىن بۇكپەسىز, اشىق جاريا ەتىپ كەلە جاتقان ساناۋلى قالامگەرلەردىڭ ءبىرى دەسەك ارتىق ايتقاندىق بولماس. ول جازۋشى جانىنىڭ رياسىزدىعىنان, ازاماتتىق بولمىسىنان, ادالدىعىنان تۋىپ جاتقان تاڭداۋلى قاسيەت. وسى ورايدا قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى, مەملەكەتتىك سىيلىق لاۋرەاتى, ساكەن سەرى ءجۇنىسوۆتىڭ جابال ءىنىسى تۋرالى مىنا ءبىر ايتقان جۇرەكجاردى ءسوزى ەسكە تۇسەدى: «ادام بويىنداعى جاقسى قاسيەتتەر كوپ قوي. سونىڭ ىشىندە كىشىلىك پەن كىشىپەيىلدىلىكتى ءوزىم جاقسى كورەمىن. ازاماتتاردىڭ بويىنان وسىنداي از كورىنەتىن, قازاق ءۇشىن ءزارۋ مىنەزدى ءىنىم جابالدان كوردىم. سونىمەن بىرگە قاراپايىمدىلىق پەن قايىرىمدىلىق, تالاپ پەن تالعام دا جابالعا جات ەمەس, تابيعي قاسيەت, تۋالى مىنەز, اتالى وسيەت ەكەنىن جاقسى بىلەمىن. ازامات رەتىندە سىيلاس, قالامگەر رەتىندە سىرلاس جابال ەرعالي ۇلىنىڭ جان دۇنيەسىندەگى تۋعان ەلگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك پەن قۇرمەت, ارماندى ماقسات پەن ادال نيەت وزگە دە جىگىتتەردىڭ جۇرەگىنەن تابىلا بەرسە, وسى كوكشە كولەمى كوك كىلەمدەي بولىپ, ماڭگى كوگەرە بەرەتىنىنە سەنىمدىمىن». راسىندا, جاكەڭ ادام تانيتىن, ونى سىيلاي بىلەتىن كىسى. سول سەبەپتى دە ۇنەمى جاقسىلارعا جاقىن, جۋىق, سولاردىڭ مەرەيىن اسقاقتاتىپ, قولىنان كەلگەنشە كىسىلىك تانىتىپ, قامقورلىققا بولەپ جۇرەدى.
«تاريح – جاراتقاننىڭ ەڭ قاتالى. ەشتەڭەدەن سەسكەنبەيتىن جانە ەشكىمنىڭ ىرقىنا كونبەيتىن سۋىق جانارىمەن ول ۋاقىتتىڭ ءتۇپسىز تەرەڭدەرىنە ساۋلە ءتۇسىرىپ تۇر جانە ول وسى ءبىر مىزعىمايتىن, جالتاقتامايتىن قالپىمەن ول وقيعالارعا فورما بەرىپ تۇر» دەگەن ستەفان تسۆەيگتىڭ تەرەڭ ماعىنالى ءسوزىن ەسكە الساق, سول وقيعالاردى بىزگە كوركەمدەپ جەتكىزۋشىلەر – سۋرەتكەرلەر. باسقا وشسە دە, ولسە دە ءسوزدىڭ ولمەيتىنى سوندىقتان جانە ول تىپتەن عاجاپ قۇبىلىس. جازۋشىنىڭ رۋحاني عۇمىرى جازعان شىعارمالارىمەن ولشەنەدى. ءسوزى وشپەي, ۋاقىتتان-ۋاقىتقا قاراي وزعان سۋرەتكەردەن باقىتتى ەشكىم جوق. ءبىزدىڭ جاكەڭ – سونداي قۇرمەتكە لايىق جان.
مارات سىرلىباەۆ,
ش. ءۋاليحانوۆ اتىنداعى كوكشەتاۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى
