ساعادات نۇرماعامبەتوۆ! جايدارى دا كىشىپەيىل, اقكوڭىل دە قاراپايىم وسى ءبىر اياۋلى جانمەن ءبىزدىڭ ءتۇرلى جاعدايدا, ءارتۇرلى كەزدەردە ءتورت رەت كەزدەسىپ, سۇحباتتاسقانىمىز بار. العاشقى جۇزدەسۋ 1980 جىلى «لەنينشىل جاس» گازەتىندە جۇمىس ىستەپ جۇرگەندە, ودان كەيىنگى جولىعىسۋ 1990 جىلى «قازاقستان كوممۋنيسى» جۋرنالىندا قىزمەت اتقارعان كەزدە بولعان ەدى. ال اسىل اعامەن جولىمىز ءۇشىنشى رەت «حالىق كەڭەسى» باسىلىمىنداعى دوڭگەلەك ۇستەل ۇستىندە ءتۇيىسىپ, ءتورتىنشى اڭگىمەلەسۋىمىز «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» تاپسىرماسىمەن 2006 جىلى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 15 جىلدىعىنا تۇسپا-تۇس كەلگەن-ءتىن. سونداعى سۇحبات-اڭگىمەلەر ءوز كەزىندە جوعارىداعى اتتارى اتالعان گازەت-جۋرنالداردا جاريالانعان. وقىرمانداردان لايىقتى باعاسىن العان. جۇرەككە جىلى سەزىم ۇيالاتاتىن سول ساتتەردى ساعادات قوجاحمەت ۇلىنىڭ تۋعانىنا 90 جىل تولۋ قارساڭىندا ەسكە الۋ دا ءبىر عانيبەت قازىر. سودان تۋعان اسەرمەن ۇلكەن اسكەري قايراتكەر, جوعارى ادامگەرشىلىك پەن بيىك پاراسات يەسىنىڭ بىزبەن جۇزدەسۋلەردەگى ايتىلىپ, ساقتالىپ قالعان ستەنوگراممالىق جازبالاردى قايىرا قاراپ شىققانىمىز بار. سوندا ولاردىڭ ىشىندە ءالى دە وزىندىك ايتارى بار دۇنيەلەر مول بولىپ شىقتى. وسىلاردى كورگەننەن كەيىن تومەندە ءبىز ءبىر كەزدەگى گازەت تالابىنا ساي قىسقا عانا ايتىلىپ, شولاق قايىرىلعان جانە قىسقارعان پىكىرلەردى كەڭەيتىپ, ماتەريالداردى جازۋ كەزىندە ولارعا سىيماي, قالىپ قويعان دەرەكتەر مەن دايەكتەرگە تولى وي ورامدارىن جيناقتاپ, وقىرماندار نازارىنا ۇسىنۋدى ءجون كوردىك.
– ج.ا: جاس كەزىڭىزدە كىم بولۋدى ارمانداعان ەدىڭىز؟ سونداعى قيالداعان ماماندىعىڭىز قازىرگى كاسىبىڭىزبەن ۇيلەسىم تاپتى دەپ ويلايسىز با؟
– س.ن: جوق. مەكتەپ قابىرعاسىندا جۇرگەندە مەن گەوگرافيا ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولۋدى ارماندايتىنمىن. بۇعان دەگەن ىنتىزارلىعىمدى ۇستازىم كلاۆديا يۆانوۆنا بەلەتسكايا وياتقان ەدى. سول كەزدەرى بىزدەرگە, 7-8 كلاسس وقۋشىلارىنا وسى پاننەن ساباق بەرگەن ول كىسى مەكتەپتەگى جالعىز كورنەكى قۇرال – ۇستاي-ۇستاي اقجەمدەنىپ كەتكەن قۇرلىقتار گلوبۋسىن شىر اينالدىرا وتىرىپ, ماگەللان, ميكلۋحو-ماكلاي, پرجەۆالسكي ساياحاتتارىن ءسوز ەتىپ, قيال قۇسىن ەۋروپا, ازيا ەلدەرىنە ۇشىرعاندا: «شىركىن, سول جەرلەرگە بارار ما ەدى, كورەر مە ەدى؟» – دەپ ويلايتىنمىن. بالاڭ كەزدە ءبۇر جارعان ارماننىڭ ءبىرى – ەۋروپانى كورۋىن كوردىم. بىراق مەن ول جەرگە ساياحاتشى, گەوگراف ەمەس, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى ازاتتىق ارمياسىنىڭ سولداتى بولىپ باردىم.
– ج.ا: ەل باسىنا كۇن تۋعان سول ءبىر سۇراپىل جىلدارداعى فوتوسۋرەتتەردەن ءبىز پەتليتسانى, سونان سوڭ..., پوگوندى مايدانگەر اعا, اكەلەرىمىزدى ءجيى كورەمىز. اڭگىمە ورايىندا, قىزىل ارميا جاۋىنگەرلەرىنىڭ ۇلى وتان سوعىسىنداعى اسكەري فورماسىنىڭ نە سەبەپتى وزگەرگەندىگى جونىندە ايتا كەتۋگە بولماس پا ەكەن؟
– س.ن: قىزىل ارميا جاۋىنگەرلەرى ماسكەۋ تۇبىندەگى اتاقتى شايقاستان كەيىنگى ىرگەلى بەتبۇرىستىڭ ءاربىر كەزەڭىن جەڭىسكە جاقىنداتا تۇسكەن كۇن دەپ ءبىلدى. ولار ەرتەڭ باسقىنشىلاردى ءوز جەرىنەن قۋىپ شىعىپ قانا قويماي, ەۋروپا حالىقتارىن فاشيزم قۇلدىعىنان قۇتقارۋ ميسسياسىنا دا قاتىسپاق. سوندا وزدەرىن ازات ەتۋشى كەڭەس جاۋىنگەرلەرى مەن ونىڭ وفيتسەر كادرلارىنىڭ اسكەري بەلگىلەرىن جۇرت قالاي تانىپ بىلمەك؟ سول ۋاقىتقا دەيىنگى جاعاعا تاعىلىپ كەلە جاتقان پەتليتسا بۇل مىندەتتى اتقارا الماسى انىق. ونىڭ ءۇستىنە كەڭەس ەلى ارمياسىنىڭ سىرت تۇلعاسى, جالپى كورىنىسى بىردەن ەرەكشەلەنىپ, باسقالار ۇلگى الارلىقتاي بولىپ تۇرۋى كەرەك قوي. مىنە, كسرو باسشىلىعى ءبىزدىڭ جاۋىنگەرلەرىمىزدىڭ رۋحىن كوتەرەتىن وسىنداي جايلاردىڭ ءوزىن ەلەۋسىز قالدىرماي, الدىن الا ەسكەرە وتىرىپ, جەڭىس كۇنىنە دەيىن ولاردى جاڭا اسكەري فورمامەن جابدىقتاۋدى دۇرىس دەپ تاپتى. بۇل شەشىم – 1943 جىلدىڭ اقپان ايىندا جۇزەگە اسىرىلدى.
– ج.ا: ۇلى وتان سوعىسىنىڭ 1418 كۇنگە سوزىلعانى بارىمىزگە جاقسى ءمالىم. وسى ۋاقىت ىشىندەگى ءسىزدىڭ ومىرىڭىزدەگى ەڭ اۋىر, ەڭ مازاسىز, ەڭ باقىتتى ءۇش ءسات دەپ قانداي جايتتاردى ايتار ەدىڭىز؟
– س.ن: بۇل دۇنيەدە نە اۋىر دەسەك, ول ءوزىڭ قالاماعان نارسەنى كوزبەن كورگەن قيىن ەكەن. ماسەلەن, جان الىپ, جان بەرىسكەن شايقاستان سوڭ جاۋدى ءبىر ادىم بولسا دا ارى جىلجىتتىق-اۋ دەگەن قۋانىشپەن ءاربىر ەلدى مەكەنگە ەنتەلەي جەتىپ كەلگەندە كوپ رەتتە توبەدەن ۇرعانداي تۇرىپ قالاتىنسىڭ. كوز الدىڭدا جۇرەكتى سىزداتار سۋرەت: دىڭىنەن قاق ايىرىلعان اعاشتار... تەرەزەسى ۇڭىرەيگەن ۇيلەر... جەلدەن ىسقىرىق تارتقان مۇرجالار شالىنار ەدى. مىنە, مەن ءۇشىن وسىلاردى كورۋ سوعىستاعى ەڭ اۋىر ساتتەر بولدى.
جوعارىداعى قويىلعان سۇراعىڭنىڭ ەكىنشىسىنە كەلەر بولساق, سول ۋاقىتتاردىڭ ىشىندەگى كوبىرەك مازاسىزدانعان كەزىم دەپ مىنانى ايتار ەدىم. ول ءبىزدىڭ 301-اتقىشتار ديۆيزياسى (بۇعان 1052-پولك, سونىڭ ىشىندە مەن باسقاراتىن 2-باتالون دا كىرەتىن) جاۋىنگەرلەرىنىڭ 1943 جىلدىڭ مامىرىنان 1945 جىلدىڭ قاڭتارىنا دەيىنگى ارالىقتا كۋبان-دنەپر-مولداۆيا-پولشا جەرلەرىن باسقىنشىلاردان ازات ەتە وتىرىپ, ەسكى گەرمان شەكاراسى مانگۋشەۆ پلاتسدارمىنا يەك ارتقان شاق. گوتيكالىق ستيلمەن سالىنعان نەمىس قالاشىعى كيۋستريندى كورگەندە جۇرەك شىركىن سوعىستىڭ اياقتالۋىنا از قالعانىن, جەڭىس كۇنىنىڭ تاياعانىن سەزگەندەي ەدى. نە كەرەك, ءوز باسىم ەرتەڭ شابۋىلعا شىعامىز دەگەن 1945 جىلعى 14 قاڭتاردىڭ سول ءبىر بوزامىق تاڭىن شىدامسىزدىق سەزىممەن مازاسىزدانا كۇتكەنىم بار.
ال سوعىستاعى مەنىڭ ومىرىمدەگى ەڭ باقىتتى ءسات دەگەنگە كەلەر بولساق, ول ارينە: «كورۋگە كۇن جازسا...» دەيتىن اق تىلەك ارمانىم – ۇلى جەڭىسكە كۋاگەر بولۋىم. مۇنى ءسوزبەن ايتىپ جەتكىزۋ ءتىپتى دە مۇمكىن ەمەس.
– ج.ا: ءسىز بەن ءبىز مىنا ءبىر ومىرلىك فاكت توڭىرەگىندە ويلانايىقشى: جۇيكەنى جۇقارتاتىن بومبا ءۇنى, ىسقىرعان وق استىندا شابۋىلعا شىعۋ. ونىڭ ۇستىنە سانداعان تاۋلىكتەردى ۇيقىسىز ءوتكىزۋ, ساقىلداعان سارى ايازدا ساعاتتار بويى قار ۇستىندە قيمىلسىز جاتۋ, مەزگىلىمەن تاماقتانباۋ, بارلاۋدا وزەن جالداپ ءوتۋ... بۇل سوعىس كەزىندەگى جاۋىنگەرلەر باسىنان كەشىرگەن قيىندىقتار. ءبىر تاڭعالارلىق جايت, سوندا ولار ءتىپتى, بەيبىت كەزەڭدەگى بەل الاتىن سىرقات – تۇماۋ, سۋىق تيۋ, قۇياڭمەن اۋىرماعان عوي. ءوز ويىڭىزشا ادامداردىڭ سوعىس كەزىندەگى وسىنداي توزىمدىلىك قاسيەتىن نەمەن تۇسىندىرۋگە بولار ەدى دەپ ويلايسىز؟
– س.ن: بۇل سۇراق ماعان مايدانگەر جازۋشى كونستانتين سيمونوۆتىڭ «سوعىس كۇندەلىكتەرى» دەيتىن شىعارماسىنداعى مىنا ءبىر وقيعانى ەسكە ءتۇسىرىپ وتىر. سول كەزدەرى «كراسنايا زۆەزدا» گازەتىنىڭ مايدانداعى ءتىلشىسى بولعان ول 1943 جىلدىڭ قاقاعان قارا سۋىعىندا «ينەلىك» دەپ اتالاتىن اۋە كولىگى «ۋ-2»-مەن كورشىلەس ديۆيزياعا بارماقشى بولادى. سامولەت جەردەن كوتەرىلە بەرگەندە ءتىلشىنىڭ تۇماعىن جەل ۇشىرىپ اكەتكەن. كونستانتين سيمونوۆتىڭ مۇنداعى ايتايىن دەپ وتىرعانى, بارار جەرىنە باس كيىمسىز جەتكەندىگىن بايانداۋ ەمەس, ماسەلە سول ەستەلىكتىڭ سوڭىنداعى: «ۋاقىتىندا ۇشىپ ءتۇسىپ اۋىرماعانىممەن سىرقات ءىزى كەيىننەن بىلىنە باستاعانداي بولدى. قازىر باسىم سۋىققا وتە ءتوزىمسىز. ءسال سالقىن تيسە, قاقساپ قويا بەرەدى», دەگەن سويلەمدە. بايقايسىڭ با, كۇزدىڭ سونداعى وتكەن قارا سۋىعى كونستانتين سيمونوۆقا كەيىننەن بىلىنە باستاعان. سودان ول ءومىر بويى زارداپ شەككەن.
سوعىستا ادامدار نەگە اۋىرماسىن... اۋىردى. بىراق سول كەزدە ولاردىڭ ويىندا, ساناسىندا ءبىر عانا جاۋاپكەرشىلىك – وتاندى قورعاۋ جاۋاپكەرشىلىگى اتوي سالىپ تۇردى. سوندىقتان دا: «بۇگىن ەتىگىمنەن سۋ ءوتتى, ەرتەڭ اۋىرامىن-اۋ», – دەگەن جاي كەزدەگى جانىڭدى كۇيتتەيتىن وي ول كەزدە ءبىز ءۇشىن جات ەدى.
– ج.ا: ءسىزدىڭ ۇيىڭىزدە قازىر سول سوعىس جىلدارىنداعى ءوزىڭىزدىڭ جاۋىنگەرلىك جولىڭىزدى ەسكە تۇسىرەتىن زاتتار ساقتالعان با؟ ساقتالسا ول نەندەي دۇنيەلەر؟
– س.ن: شايقاس كۇندەرىنەن قالعان ءبىر بەلگى – تاپانشامنىڭ كوبۋراسىن 1946 جىلى ماسكەۋدەگى وقۋدان قازاقستاننىڭ 25 جىلدىق تويىنا كەلگەندە الماتىداعى ورتالىق مۋزەي قىزمەتكەرلەرىنىڭ اتتاي قالاپ سۇراپ العانى بار. ال وزىمدە قالعانى – جاڭبىر تامشىلارىنان پاراقتارىنا سيا جايىلىپ كەتكەن ەسكى بلوكنوت, اينەگى سىنعان قول ساعات پەن بىلعارى كۋرتكا عانا.
– ج.ا: مىناداي سۇراققا جاۋاپ بەرسەڭىز... ءسىزدىڭ اسكەري قىزمەتىڭىزدىڭ كوپتەگەن جىلى كەڭەس ارمياسى قاتارىندا ءوتتى. سول ۋاقىت ىشىندە ءىرى-ءىرى دەگەن قولباسشىلارمەن كەزدەسىپ, جۇزدەسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى مە؟ ولار كىمدەر؟ بۇل كىسىلەردىڭ قازاق حالقىنا, ونىڭ جاۋىنگەر ۇلدارىنا دەگەن ءىلتيپات-لەبىزدەرى قانداي ەدى؟
– س.ن: ءيا, ءوز ءومىرىمدە مەن كوپتەگەن اسكەري قايراتكەرلەرمەن كەزدەسىپ, جۇزدەسكەن جايىم بار. وعان الدىڭعى كەزەكتە كەڭەس وداعىنىڭ مارشالى ك.ك.روكوسسوۆسكيدى ايتار ەدىم. كونستانتين كونستانتينوۆيچپەن مەن 1965 جىلى ماسكەۋ تۇبىندەگى قورعانىستىڭ 24 جىلدىعى مەرەكەسىندە كەزدەستىم. اتاعى اڭىزعا اينالعان قولباسشىمەن ۆولوكولام, يسترا, گوريۋنى, ناحابينو ەلدى مەكەندەرىن بىرگە ارالادىق. دۋبوسەكوۆو رازەزىنە كەلگەنىمىزدە ول كىسى ماعان قازاقستاندىق جاۋىنگەرلەردىڭ ەرلىك ىستەرىن ۇمىتپاعانىن ايتا كەلىپ بىلاي دەدى. «ەندى قانشالىقتى ءومىر سۇرەتىنىمىزدى كىم ءبىلسىن, جولداس گەنەرال. بىراق سىزگە مىنا ءبىر ءسوزىمدى اشىق ايتۋعا ءتيىسپىن. قازاقستان ءبىزدىڭ ورتاق جەڭىسىمىز ءۇشىن قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن ىستەدى. سوعىس جىلدارىندا ءبىز بۇل رەسپۋبليكادان شىعاتىن قورعاسىننىڭ, كومىر مەن تەمىردىڭ, ونىڭ كولحوزدارىندا وندىرىلەتىن ازىق-ت ۇلىكتىڭ وتانىمىزدىڭ قورعانىس قۋاتىن ارتتىرۋعا قانشالىقتى زور ۇلەس بولىپ تابىلاتىنىن جاقسى بىلدىك. سول كەزدەرى تىل ەڭبەككەرلەرىنىڭ جانقيارلىق ىسىنەن مايدانداعى جەرلەستەرىنىڭ ەرلىگى اسىپ-تۇسپەسە كەم بولعان جوق. قازاقستاننان كەلىپ شايقاسقا كىرگەن اسكەري بولىمدەر قاي جەردە بولماسىن وجەت قيمىل تانىتتى. ماسەلەن, مەن, 1941 جىلدىڭ كۇزىندە 16-شى ارمياعا جەتەكشىلىك ەتكەن كەزىمدە وسى رەسپۋبليكادان جاساقتالعان 8-ءشى گۆارديالىق ديۆيزيانىڭ قاراماعىما كەلىپ, موسكۆانى جانكەشتىلىكپەن قالاي قورعاعانىن وتە جاقسى بىلەمىن.
ءسىزدىڭ جەرلەستەرىڭىز ستالينگراد شايقاسىندا دا ۇلكەن ونەگەلىلىك كورسەتتى. مەن ول كەزدە سونداعى ورتالىق مايداننىڭ قولباسشىسى ەدىم. سول ءبىر قىسىلتاياڭ, قيىن ۋاقىتتا قازاق سسر-ىنەن كەلىپ جەتىپ, شايقاسقا كىرگەن 72-ءشى, 73-ءشى ديۆيزيالار تىلداعى جەرلەستەرىن ۇياتقا قالدىرعان جوق, وشپەس ەرلىكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتتى. سول ءۇشىن دە وسى قوس ديۆيزيا «گۆارديالىق» دەگەن قۇرمەتتى اتاققا يە بولدى».
قازاقستاندىق جاۋىنگەرلەر تۋرالى ءدال جوعارىداعىداي ءجۇرەكجاردى شىن ءسوزىن ايتقان ەكىنشى ءبىر ادام ول اسكەري جازۋشى ۆ.كارپوۆتىڭ «قولباسشى» اتتى دەرەكتى رومانىنداعى (ايتپاقشى, ۆ.كارپوۆ ەكەۋمىز تاشكەنتتە ءبىر بولىمدە قىزمەت ەتتىك, كەيىن ول پودپولكوۆنيك شەنىندە وتستاۆكاعا شىعىپ, جازۋشىلىققا ءبىرجولاتا بەت بۇردى) باستى كەيىپكەر ارميا گەنەرالى ي.ە.پەتروۆ ەدى. ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا داڭقتى ەرلىك جولىنان وتكەن وسى ءبىر تاماشا ادام 1946-1950 جىلدار ارالىعىندا تۇركىستان اسكەري وكرۋگىندە قولباسشى بولعاندا مەن وسى كىسىنىڭ قول استىندا قىزمەت ەتتىم. يۆان ەفيموۆيچتىڭ ايرىقشا ءبىر قاسيەتى ورتالىق ازياداعى 5 رەسپۋبليكانىڭ وزىنە ءتان ەرەكشەلىكتەرىن وتە جاقسى بىلەتىن. وعان قاراپايىمدىلىق, ۇلتتىق اسكەري كادرلارعا دەگەن قامقورلىق, حالىقتاردىڭ, سونىڭ ىشىندە, قازاق حالقىنىڭ سالت-داستۇرلەرىن تەرەڭ سەزىممەن سىيلاي بىلۋشىلىك سياقتى قاسيەتتەر ءتان ەدى.
ءبىزدىڭ حالقىمىزعا دەگەن مۇنداي سۇيىسپەنشىلىكتى ارميا گەنەرالى س.ي.لۋچينسكيدەن دە بايقاعانىم بار. وسى ءبىر وتە ءىرى ءاسكەري باسشى شىن مانىندەگى ناعىز ينتەرناتسيوناليستىڭ ءوزى ەدى. ول تۇركىستان اسكەري وكرۋگىندەگى ديۆيزيا, پولككە جەتەكشىلىك ەتەتىن كومانديرلەردىڭ اراسىندا جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرى بولۋى قاجەت ەكەنىن باتىل جاقتاپ, بۇل ويىن ءىس جۇزىنە اسىرا دا بىلەتىن. ونىڭ ايقىن ءبىر دالەلى, وسى قولباسشىنىڭ تۇسىندا ەكى قازاق وفيتسەرى – پولكوۆنيك ەسبولعان قاليەۆ جانە سول كەزدەگى پودپولكوۆنيك شەنىندەگى مىنا مەن تۇركىستان ءاسكەري وكرۋگىنىڭ تاريحىندا تۇڭعىش رەت پولك كومانديرلەرى بولىپ بەكىگەنىمىز بار. بۇل 1949 جىلى ەدى.
– ج.ا: كسرو كەزىندە ونىڭ قارۋلى كۇشتەرىندە ءوزىڭىز سياقتى 6-7 قازاق گەنەرالى بولدى. بىلايعى جۇرت ونداي اعالارىمىزدىڭ اتى-جونىنەن حاباردار بولعانىمەن, ىستەگەن ءىسىن, اتقارعان قىزمەتىن كوپ بىلە بەرمەيدى. بۇگىنگى جاستارعا ۇلگى-ونەگە بولسىن دەگەن نيەتپەن سۇراپ وتىرمىز, ءسىز سول قازاق گەنەرالدارىنىڭ ءبارىن بولماسا دا ءوزىڭىز وتە جاقسى بىلەتىن كەيبىرەۋلەرىنىڭ قاسيەتتەرىن, قابىلەتتەرىن ايتىپ بەرە الار ما ەدىڭىز؟
– س.ن: بۇل باعىتتاعى اڭگىمەنى گەنەرال-مايور شاكىر جەكسەنباەۆتان باستاعانىمىز ءجون شىعار دەپ ويلايمىن. نەگە دەسەڭىز, ول ءبىزدىڭ عاسىرىمىزداعى ەكى ۇلكەن سوعىسقا – 1918-1920 جىلدارداعى ازامات جانە 1941-1945 جىلدارداعى ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقان جان. سودان كەيىن جالپى بۇل كىسى كەڭەس داۋىرىندەگى قازاق اسكەري كادرلارىنىڭ ىشىنەن گەنەرالدىق دارەجەگە ءبىرىنشى بولىپ كوتەرىلگەن ادام. بۇل 1943 جىلى بولاتىن. تۇڭعىش قازاق گەنەرالى ونىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگىن ايتايىن, ول كەڭەس ارمياسىنداعى حيميالىق قارۋدى العاش سىناقتان وتكىزۋگە قاتىسقان, ونىڭ قىرى مەن سىرىن وتە جەتىك مەڭگەرگەن مامان ەدى. وسىنداي ومىرلىك تاجىريبەسى باي اداممەن مەن العاش رەت ۇلى وتان سوعىسىنان كەيىن الماتىدا, قازاقستاننىڭ 25 جىلدىق تويىندا جولىقتىم. سول العاشقى كەزدەسۋدە دە, ودان كەيىنگى جۇزدەسۋلەردە دە شاكىر جەكسەنباەۆ مەنىڭ جادىمدا ءوزىنىڭ جيناقى, شيراق ءجۇرىس-تۇرىسىمەن, مادەنيەتتى, تاربيەلى سوزدەرىمەن, ناعىز پەداگوگقا عانا ءتان ەرەكشە قاسيەتىمەن ۇمىتىلماستاي بولىپ قالىپ قويدى.
ءسوز ورايىندا تاعى ءبىر قازاق گەنەرالى نۇرلى بايكەنوۆ تۋرالى ايتپاي كەتە المايمىن. وسى ءبىر تاماشا, ابزال ازاماتپەن مەنىڭ تانىستىعىم ەڭ العاش رەت 50-جىلداردىڭ ورتا تۇسىندا باستالدى دا دوستىق, سىيلاستىق قارىم-قاتىناسىمىز ول كىسى ءومىردەن وزعانشا ۇزىلگەن جوق. وسى كۇنگە دەيىن ەسىمدە, مەن م.ۆ.فرۋنزە اتىنداعى اكادەميانى بىتىرگەنىمدە, ول تەرمەزدەگى اسكەري بولىمدە پولك كومانديرىنىڭ ورىنباسارى ەدى. سودان كەيىنگى 30 جىلعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە نۇرلى بايكەنوۆتىڭ بويىنداعى شىنشىلدىق, ادالدىق, ءوز جۇمىسىنا شەكسىز بەرىلگەندىك, جاس كادرلارعا قامقورلىق سياقتى قاسيەتتەرگە ەرەكشە ءتانتى بولدىم. كوپ جىلعى اسكەري قىزمەتىمدە مەن تالاي گەنەرالدارمەن ارالاسىپ, سىيلاسقان جانمىن. بىراق سولاردىڭ ىشىنەن قاراپايىمدىلىعى, كىشىپەيىلدىلىگى جانە مادەنيەتتىلىگى جاعىنان نۇرلى بايكەنوۆكە تەڭ كەلەتىن ادامدى كورگەنىم جوق. بۇل ومىردە ونداي ادامدار از, ءيا... از.
ءوزىمىز اڭگىمە ەتىپ وتىرعان تاقىرىپقا بايلانىستى ءسوزىمنىڭ سوڭىن گەنەرال-لەيتەنانت جانسەن كەرەەۆپەن اياقتايىن. 53 جىلدىق از عانا عۇمىرىنىڭ ىشىندە ول قاتارداعى ۋچيليششە كۋرسانتىنان كسرو قارۋلى كۇشتەرى باس شتابىنىڭ باسقارما باستىعىنا دەيىنگى جولدان تەز ءوتىپ ۇلگەردى. ويلاپ قاراڭىز, ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان ازامات كەزىندە جاس بولۋى سەبەپتى ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسپاعان. اسكەري قىزمەتىن تەك بەيبىت كۇندەرى, 50-جىلدارى عانا باستاعان. سونىڭ وزىندە كسرو قارۋلى كۇشتەرىنىڭ كۇرمەۋى كوپ كۇردەلى قىزمەت باسپالداقتارىنان ءسۇرىنبەي وتە ءبىلدى. وعان سەبەپ بولعان جانسەن كەرەەۆتىڭ اسكەري تۋما تالانتى مەن قىزمەت بابىنداعى, جۇمىس بارىسىنداعى كەز كەلگەن ىستە زەرەكتىك, العىرلىق, سەرگەكتىك جانە پرينتسيپتىلىك تانىتۋى دەپ ويلايمىن. امال جوق, ەرتە قايتىس بولىپ كەتتى. ايتپەسە, جۇلدىزى ودان دا جوعارى جارقىرايتىن جان ەدى. تاعدىر وعان ونى كورۋدى جازدىرتپادى.
– ج.ا: كەڭەس وكىمەتى كەزىندە بىزدە قاتەگە اينالعان قاعيدالاردىڭ كوپ بولعانى تاۋەلسىزدىگىمىزدى العاننان كەيىن اشىق ايتىلىپ, ەلگە ەندى بەلگىلى بولىپ جاتىر عوي. سولاردىڭ دۇرىس ەمەس ەكەندىگىن بىلە تۇرساق تا ۋاقىتىندا ىشتەي بۋلىعىپ, وعان تەك كۇيىنەتىنبىز دە قوياتىنبىز. سونداي ساتتەر ءسىزدىڭ باسىڭىزدا دا بولدى ما؟ بولسا ول قانداي جايلارعا بايلانىستى ەدى؟
– س.ن: بۇل سۇراققا مەن مىنا تومەندەگى ءبىر ماسەلەنى ايتا وتىرىپ جاۋاپ بەرگىم كەلەدى. ءوزىڭ دە جاقسى بىلەتىن بولۋىڭ كەرەك, بىزدە كوپ جىلدار بويى ۇلتتىق نامىسىمىزعا تيەتىن جاڭساق ۇعىم قالىپتاسىپ كەلدى. ول 1917 جىلعى قازان توڭكەرىسىنە دەيىن قازاق حالقىنىڭ تەك 2-اق پايىزى ساۋاتتى بولدى دەگەن قاتە قاعيدا ەدى. بۇل – كوپە-كورىنەۋ بۇرمالاۋ, بىزگە جاسالعان قيانات بولاتىن. ولاي دەيتىنىم, رەسەيدەگى 1897 جىلى وتكەن تۇڭعىش حالىق ساناعىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا قازاق دالاسىنداعى 9 بەن 49 جاس ارالىعىنداعىلاردىڭ ساۋاتتىلىق دارەجەسى 8,1 پايىز بولعان. مۇنى ماسكەۋدەن 1985 جىلى شىققان «دەموگرافيالىق ەنتسيكلوپەديالىق سوزدىكتىڭ» 117-بەتىندەگى مالىمەت انىق دالەلدەيدى. سونداعى 8,1 پايىزعا قازاق اۋىلدارىنداعى مۇسىلمانشا ءبىلىم الىپ, اراب ارپىمەن حات تانىعانداردىڭ سانىن قوساتىن بولساق, حالقىمىزدىڭ ساۋاتتىلىق دارەجەسى كەم دەگەندە 15 پايىزدىڭ ۇستىنە شىعارى داۋسىز. كەزىندە مەن, مىنە, وسىعان قاتتى كۇيىنىپ, نامىستانعانىم بار. قۇدايعا شۇكىر, قازىرگى قول جەتكىزگەن تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ارقاسىندا قاتەگە اينالعان سول قاعيدالار تۇزەتىلىپ, قالپىنا كەلتىرىلىپ جاتىر عوي. ەگەمەن ەلدىڭ ەركىن ازاماتى رەتىندە وسىعان قۋانامىن, وسىعان ريزاشىلىعىمدى ءبىلدىرەمىن.
– ج.ا: ال جەكە ومىرىڭىزدە شە؟ ايتالىق, وڭاشادا وتىرىپ, وتكەن كەزىڭىزگە كوز سالىپ قاراعانىڭىزدا, كەۋدەڭىزدە اتتەگەن-اي دەيتىن نەمەسە قاتەلىك پەن اعاتتىقتى نەلىكتەن سولاي جىبەرىپ الدىم ەكەن دەگەن وكىنىشىڭىز جوق پا؟
– س.ن: ءبىر وقيعا ەسىمنەن كەتپەيدى. سول جاعداي سوڭعى كەزدەرى ويىما ءجيى ورالىپ, جانىمدى جەگىدەي جەيدى. تولەگەن نۇرماعامبەتوۆ دەگەن باۋىرىم بار ەدى. ءوزىم تۋىپ-وسكەن اقمولا وبلىسىنداعى اقكول اۋدانىنىڭ ەڭبەكشى اۋىلىندا تۇراتىن. 1984 جىلى ورتا ازيا اسكەري وكرۋگى قولباسشىسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ جۇرگەنىمدە سول ىنىمنەن حات كەلدى. وندا 1965 جىلى ومىرگە كەلگەن كەڭەس دەگەن بالاسىنىڭ اسكەري مىندەتتى بورىشىن وتەۋگە شاقىرىلىپ, اۋعانستانعا باراتىنىن جازىپتى. ارتىنشا تەلەفونمەن حابارلاسىپ, ۇلى ءۇشىن اكە كوڭىلىنىڭ الاڭدايتىنىن ايتتى. اسكەري اداممىن عوي. سوعىستى دا, باسقا دا قيىندىقتاردى كوپ كورگەنىممەن, سونشالىقتى قاتىگەز, تىكباقاي ادام سياقتى ەمەس ەدىم. سول جولى جاڭىلىستىم. «ەشتەڭە جوق. ەلدىڭ بالاسىنىڭ ءبارى بارىپ جاتقان جەر عوي. ءالى-اق امان-ەسەن ورالادى», – دەدىم. سودان كوپ كەشىكپەي ءوزىم دە كەڭەس اسكەرلەرى «وڭتۇستىك» توبىنا قارايتىن 40-شى ارميا قولباسشىسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ اۋعانستان شەكاراسى ىرگەسىندەگى كۋشكا قالاسىنا اتتاندىم. ەكى ايدان سوڭ سۋىق حابار ەستىدىم. ون ەكىدە ءبىر گ ۇلى اشىلماعان كەڭەس تولەگەن ۇلى نۇرماعامبەتوۆ كابۋل قالاسىنىڭ ىرگەسىندە وققا ۇشىپتى. مىنە, مەنىڭ پرينتسيپتىلىگىمنىڭ ءتۇرى. مىنە, مەنىڭ اقجۇرەك, ادالدىعىمنىڭ قۇنى. «سول كەزدەرى ءىنىمنىڭ ءتىلىن الىپ, قاراماعىمداعىلارعا باۋىرىمنىڭ بالاسىن شتابتاعى كەڭسە جۇمىسىنا اۋىستىرۋعا پارمەن بەرسەم, ەشتەڭەم كەتپەس ەدى. سوندا ەسىل بوزداق ءتىرى قالار ما ەدى, قايتەر ەدى», – دەپ ءوزىمدى-ءوزىم ىشتەي جازعىرامىن. وكىنەمىن. ومىردە سيرەك قاتەلەسەتىن ادام ەدىم. سول جولى دۇرىس شەشىم جاسامادىم. ال ونىڭ سالدارى جوعارىداعىداي بولدى. ومىردەگى ەڭ ۇلكەن اعاتتىعىم وسى بولدى, قاراعىم.
... ساعادات اعامەن 1980, 1990, 1994 جانە 2006 جىلدارداعى كەزدەسۋلەردەن قالعان قويىن داپتەرلەردەگى جوعارىداعىداي وقيعالار مەن ءومىر سۋرەتتەرى وتە كوپ. ولار سەنى جىگەرلەندىرەدى. ويلاندىرادى جانە كۇرسىندىرەدى. بۇلار وسىنىسىمەن دە قىزىقتى, قۇندى ءارى ءماندى.
ماقالامىزدىڭ سوڭىن سونداعى جۇزدەسۋلەردە جۇرگىزىلگەن ستەنوگرامما جازبالارىنداعى مىنا ءبىر شتريح-دەتالمەن اياقتايىق. 2006 جىلعى اڭگىمەلەسۋ بارىسىندا: «بوس ۋاقىتىڭىزدا نەمەن شۇعىلداناسىز؟» دەگەن ساۋالعا ول كىسى: «كىتاپ وقۋدى, ودان ەشقاشان جالىققان ەمەسپىن», – دەپتى دە: «ادەبيەت پەن ونەرگە كوزقاراسىڭىزدى بىلسەك», – دەگەن سۇراققا وتە قىزىقتى مىسالدار ارقىلى جاقسى جاۋاپ قايتارىپتى. ولار كەزىندە گازەتتە جارىق كورگەندىكتەن, بۇلاردى قايتالاپ ءتاپتىشتەپ ايتىپ جاتپاي, قارت جازۋشى ادىربەك سوپىبەكوۆتىڭ وسى تاقىرىپقا قاتىستى توسىن اڭگىمەسىمەن تولىقتىرايىق.
جانبولات اۋپباەۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
