جيناقتى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى «الاش» مادەنيەت جانە رۋحاني دامۋ ينستيتۋتى (ديرەكتورى س.ا.ءجۇسىپ) مەن احمەت بايتۇرسىن ۇلى ء«تىل-قۇرال» وقۋ-ادىستەمەلىك, عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى (ديرەكتورى ر.يماحانبەت) بىرلەسىپ دايارلاعان. مۇنى ۇلت ۇستازىنىڭ مەرەيلى جىلىنا وراي اتقارىلعان ايتۋلى مادەني-ينتەللەكتۋالدىق ەڭبەك دەۋگە تولىق نەگىز بار.
ەل دەربەستىگىن ايعاقتايتىن قازاق ءتىل ءبىلىمى مەن ادەبيەتتانۋدىڭ سان سالالى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋمەن بىرگە, احمەت بايتۇرسىن ۇلى باستاعان وقۋلىق جازۋ ۇدەرىسىن ۇلت مۇددەسى تۇرعىسىنان جالعاستىرۋ, ورىنداۋ – اسا ماڭىزدى ءىس. قيىن كەزەڭنىڭ وزىندە زيالىلارىمىزدىڭ كيريلل قارپىندەگى الفاۆيتكە مويىنسۇنباي, ءداستۇرلى اراب تەكتى توتە جازۋدى جاڭعىرتۋى ىزدەنىستىڭ ەلشىلدىك ميسسيانىڭ باسى ەدى. انا ءتىلى زاڭدىلىعىن ساف قالپىندا ساقتاۋ جولىندا جالپىتۇركىلىك (ي.عاسپىرالى) جانە ۇلتتىق ءالىپبي (ا.بايتۇرسىن ۇلى) قولدانىسقا ەندى. مۇنى گەنەتيكالىق كود دەۋگە دە بولادى.
احمەت بايتۇرسىن ۇلى 1913 جىلى «قازاق» گازەتىندە: «ەلىمىزدى ساقتاۋ جولىندا مادەنيەتكە, وقۋعا ۇمتىلۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, ادەبيەت ءتىلىن وركەندەتۋ كەرەك. ءوز الدىنا ەل بولۋعا, ءوزىنىڭ ءتىلى, ادەبيەتى بار ەل عانا جاراي الاتىندىعىن ۇمىتپاۋعا ءتيىسپىز», دەپ جازدى. 12 تومدىقتىڭ ەرەكشەلىگى – بارلىق مۇرا توتەشە جانە فاكسيميلەمەن حاتتالعان.
اتاپ ايتساق, 1-تومدا «قىرىق مىسال» جيناعىنىڭ ءار جىلدارداعى باسىلىمى (1909, 1913, 1922 جىلعى) تۇپنۇسقا ءماتىنى نەگىزىندە ۇسىنىلعان. 2-تومعا «ماسا» جيناعىنىڭ 1922 جىلعى نۇسقانىڭ ءماتىنى بۇگىنگى جازۋعا سول قالپىندا قوپارىلىپ بەرىلگەن. جيناقتىڭ ەكىنشى بولىمىنە اعارتۋشىنىڭ ورىس, قازاق تىلىندە جارىق كورگەن ماقالالارى حرونولوگيالىق تارتىپپەن توپتاستىرىلعان. 3-تومعا «وقۋ قۇرالى: قازاقشا əلىپپە» (1912), ء«Əلىپ-بي» (1926) اتتى وقۋلىقتارى جəنە وسى وقۋلىقتاردىڭ كەيىنگى باسىلىمدارىنىڭ فاكسيميلەسى بەرىلگەن. وقۋ-اعارتۋ ماسەلەلەرى كوتەرگەن ءتۇرلى تاقىرىپتاعى ماقالالارى ەنگەن. 4-تومعا ء«تىل-قۇرال» جيناعىنىڭ ءبىرىنشى, ەكىنشى, ءۇشىنشى جىلدىق كىتاپتارى توپتاستىرىلىپ, فاكسيميلەلەرى بەرىلگەن. 1913-1914 جىلدار ارالىعىنداعى ماقالالارىنىڭ كەيبىرىنىڭ تەلنۇسقالارى جيناقتالعان. 5-تومعا «وقۋ قۇرالى: قازاقشا الفباعا بايانشى» (1921), «ساۋات اشقىش» (1926), ەرەسەكتەرگە ارنالعان «وقۋ قۇرالى» وقۋلىعىنىڭ 1-كىتابى (1921) جəنە وسى وقۋلىقتاردىڭ كەيىنگى باسىلىمدارىنىڭ فاكسيميلەسى ۇسىنىلعان. تاتاردىڭ «شۋرا» جۋرنالىنداعى, «قازاق» گازەتىنىڭ 1914-1915 جىلعى ساندارىنداعى وقۋ-اعارتۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى ماقالالارى توپتاستىرىلعان. 6-تومعا «شارۋالىق وزگەرىس» قولجازباسى, «موپر ءھام كۇنشىعىس ەلدەرىنىڭ ەڭبەكشىلەرى», «سوعىس قاۋپى جانە جۇمىسكەر تابىنىڭ مىندەتى» اتتى اۋدارمالارى العاشقى رەت ۇسىنىلىپ وتىر. سونداي-اق 1916 جىلى ءتۇرلى تاقىرىپتاعى ماقالالارى ەنگەن.
7-تومعا «ەر سايىن» اتتى ەڭبەگىنىڭ 1923 جىلعى نۇسقاسىنىڭ ءماتىنى بۇگىنگى جازۋعا قاز-قالپىندا قوپارىلىپ, فاكسيميلەسى وڭ قاپتالىنا بەرىلگەن. سونىمەن بىرگە 1924 جىلعى «قازاق ءبىلىمپازدارىنىڭ تۇڭعىش سيەزى» جانە الۋان تاقىرىپتى كوتەرگەن ماقالالارى توپتاستىرىلدى. 8-تومعا «23 جوقتاۋ» اتتى ەڭبەگىنىڭ 1926 جىلعى نۇسقاسى فاكسيميلەسىمەن ۇسىنىلعان. 1915-1918 جىلدارداعى الۋان تاقىرىپتى كوتەرگەن ماقالالارى توپتاستىرىلعان. 9-تومعا «ادەبيەت تانىتقىش» زەرتتەۋىنىڭ 1926 جىلعى نۇسقاسى فاكسيميلەسىمەن بەرىلگەن. ال 10-11-تومعا تەلجان شونان ۇلىمەن بىرلەسىپ, 1927 جىلى جاريالاعان «وقۋ قۇرالى» اتتى كىتابىنىڭ ءماتىنى فاكسيميلەسىمەن ۇسىنىلعان. 12-تومعا ء«تىل-جۇمسار» اتتى ادىستەمەلىك قۇرالىنىڭ ءى, ءىى كىتاپتارىنىڭ ءماتىنى فاكسيميلەسىمەن بەرىلگەن. سونىمەن قاتار «الىپبە ايتىسى» اتتى (1927) جيناققا ەنگەن «اراب ءالىپ-ءبيىن جاقتاعان بايانداماسى» جانە 1923-1929 جىلداردان مۇراعاتتا ساقتالعان الۋان تاقىرىپتاعى قازاق, ورىس تىلىندەگى ماقالالارى توپتاستىرىلعان.
يەن عىلىمي جانە رۋحاني-تانىمدىق بايلىقتى دايارلاپ-قۇراستىرۋعا قاتىسقاندار: رايحان يماحانبەت, سۇلتان حان ءجۇسىپ, ديحان قامزابەك ۇلى, ساعىمباي جۇماعۇل, قايىربەك كەمەڭگەر, اباي مىرزاعالي, حاليل ماسلوۆ. اقاڭنىڭ 12 تومدىق بۇل ەڭبەگىن مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى 3 مىڭ دانامەن باسىپ شىعاردى. كىتاپتار جىل سوڭىنا دەيىن ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندەگى كىتاپحانالارعا جەتكىزىلەدى.
