ترانسكاسپي باعىتىنىڭ مۇمكىندىگى

توعىز جولدىڭ تورابىندا ورنالاسقان قازاقستاننىڭ لوگيستيكالىق الەۋەتى تۋرالى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تا ءجيى ايتىپ ءجۇر. الىسقا بارماي-اق, جۋىردا عانا استانادا وتكەن «ورتالىق ازيا – رەسەي» سامميتىندە سويلەگەن ءسوزىن مىسالعا الۋعا بولادى.

– گەوگرافيالىق تۇرعىدان ءتيىمدى ورنالاسقان ورتالىق ازيا ءىرى الەمدىك نارىقتاردى بايلانىستىرىپ وتىر. سوندىقتان قازىرگى كەزدە كۇش-جىگەرىمىزدى قولدانىستاعى جانە پەرسپەكتيۆالى كولىك-ترانزيتتىك باعدارلاردى دامىتۋعا جۇمىلدىرۋ ماڭىزدى. دۇنيەجۇزى­لىك بانكتىڭ باعالاۋىنشا, ورتالىق ازياداعى كولىك كوممۋنيكاتسيالارىن دامىتۋ بارلىق ەلدىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ 15 پايىزعا ءوسۋىن قامتاماسىز ەتە الادى. ءداستۇرلى لوگيستيكالىق تىزبەك ۇزىلگەن جاعدايدا ايماقتاعى ەلدەر كولىك-ترانزيت الەۋەتىن تولىققاندى پايدالانۋى قاجەت.  ول ءۇشىن ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ, اكىمشىلىك راسىمدەردى جەڭىلدەتۋ, ترانزيت ءۇشىن قولايلى ورتا قالىپتاستىرۋ, ينتەگراتسيالانعان لوگيستيكالىق تسيفر­لىق شەشىمدەردى ەنگىزۋ ماڭىزدى, – دەگەن بولاتىن قاسىم-جومارت توقاەۆ.

اسىرەسە قازاقستان پرەزيدەنتى قازىر «ورتا ءدالىز» اتانعان ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتى جاڭاشا سەرپىنمەن دامىپ جاتقانىن تىلگە تيەك ەتتى.

– الەۋەتى مول سانالاتىن «سولتۇس­تىك-وڭتۇستىك» ءدالىزىن ودان ءارى دامىتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەت بولۋى مۇمكىن. شىعىس ازيادان پارسى شىعا­ناعى ەلدەرىنە ەڭ قىسقا جولدى اشاتىن قازاقستان – تۇرىكمەنستان – يران تەمىر­جولىنىڭ الەۋەتىن بارىنشا پاي­دالانۋعا بولادى. سوندىقتان مەن رەسەي­لىك سەرىكتەستەردىڭ وسى باعىتتى بەلسەندى پايدالانۋعا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن قۇپتاعىم كەلەدى. ءبىزدىڭ كولىك ماگيس­ترالدارىمىزدان ءوزارا پايدا الۋ ءۇشىن ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ جانە ترانزيتتىك دالىزدەردىڭ وتكىزۋ قابىلەتىن ارتتىرۋ ماسەلەلەرىن ورتاق كۇش-جىگەرمەن شەشۋ قاجەت. ارىپتەستەردى بىرلەسكەن ينف­را­قۇرىلىمدىق جوبالاردى ىسكە اسىر­ۋعا شاقىرامىز, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

راسىندا دا, الەمدەگى گەوساياسي جاعداي شيەلەنىسە تۇسكەلى بەرى پرەزيدەنت اتاپ وتكەن ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتىنا دەگەن سۇرانىس ءوستى. «ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتى» حالىقارالىق قاۋىمداستىعىنىڭ باس حاتشىسى گايدار ابدىكەرىموۆتىڭ مالىمەتىنشە, اتالعان باعىت بويىنشا جۇك تاسىمالداۋ ءۇش ەسە ۇلعايعان. ونىڭ ۇستىنە ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ «قازاقستان تەمىر جولى» ۇلتتىق كومپانياسىن ترانزيتتىك-لوگيستيكالىق كورپوراتسيا ەتىپ قايتا قۇرۋدى تاپسىرعان بولاتىن. ول ءۇشىن كاسپيدە بىرنەشە اۋقىمدى ينۆەستيتسيالىق جوبانى جۇزەگە اسىرۋ قاجەت. تۇپتەپ كەلگەندە, وسىنىڭ ءبارى قازاقستاننىڭ لوگيستيكالىق الەۋە­تىن جاڭا دەڭگەيگە شىعارماق.

ەكونوميست تالعات دەمەسىنوۆتىڭ پىكى­رىنشە, پرەزيدەنت بەلگىلەگەن «قازاق­ستان تەمىر جولىنىڭ» ستراتەگيالىق پايى­مى كاسپي وڭىرىمەن تىكەلەي جانە تىعىز بايلانىستى. ويتكەنى ەۋروپا مەن ازيا ەلدەرى ساۋداسىنىڭ ورنىقتى كولەمى, تە­ڭىز تاسىمالدارىنىڭ تۇراقسىزدىعى جانە تەمىر جول تاسىمالدارىنا دەگەن سۇرا­نىس قازاقستان ارقىلى وتەتىن كولىك دالىز­دەرىنىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن ارتتىردى.

– گەوساياسي جاعدايدىڭ وزگەرۋى, ءداس­تۇر­لى كولىك-لوگيستيكالىق تىزبەكتەر­دىڭ ءۇزىلۋى بالامالى ترانزيتتىك مارشرۋت­تاردى دامىتۋ جانە وتاندىق ءونىمنىڭ قاۋىپ­سىز ءارى ۇزدىكسىز ەكسپورتىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىلىگىن تۋىنداتتى. ترانزيتتىك تاسى­مالداردىڭ ءوسۋ قارقىنىن ساقتاپ, ەكس­پورتتىق الەۋەتتى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قۇزى­رەتتەرىنىڭ تولىق سپەكترى بار ترانس­ۇلتتىق اۋقىمداعى لوگيستيكالىق كورپوراتسيانى قالىپتاستىرۋ قاجەتتىلىگى ءپىسىپ-جەتىلدى. ترانسفورماتسيانىڭ نەگىزگى يدەياسى – كومپانيانىڭ بيزنەس-مودەلىن وزگەرتۋ. وندا بارلىق لوگيستيكالىق فۋنك­تسيا شوعىرلاندىرىلادى ءارى كۇشەي­تىلەدى. سونىمەن قاتار ۇزدىكسىز ءارى قاۋىپ­سىز تەمىرجول قىزمەتتەرىن ۇسىنۋعا ءمان بەرىلە­دى. ترانزيتتىك باعىت ۇلتتىق كومپانيا ءۇشىن ماڭىزدى بولماق, – دەيدى ت.دەمەسىنوۆ.

ماسەلەن, ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتى بويىنشا «قازاقستان تەمىر جولى» كەيىنگى جولدارى تۇراقتى ءوسىم كورسەتىپ وتىر. 2021 جىلى اتالعان باعىت بويىنشا تەمىر جول كونتەينەرلىك ءترانزيتى 81,5 پايىزعا ۇلعايعان. 2022 جىلدىڭ 8 ايىندا كورسەتكىش ءبىر جىل بۇرىنعى دەڭگەيمەن سالىستىرعاندا 3 پايىزعا وسكەن. ويتكەنى قازىر سانكتسيا ىقپالدا تۇرعان بارلىق جۇك اعىنى ءدال وسى باعىتقا اۋىسقان. گايدار ابدى­كەرىموۆ­تىڭ دەرەگىنشە, وتكەن جىلمەن سالىس­تىرعاندا ترانسكاسپي حالىقارا­لىق كولىك باعىتىنىڭ تاسىمالداۋ كولە­مى 2,7 ەسە ءوسىپ, 970 مىڭ توننادان اسقان. سالىستىرار بولساق, بىلتىر بۇل باعىت بويىنشا 580 مىڭ توننا جۇك تاسىمالدانعان.

– وزگەرمەلى لوگيستيكا جاعدايىندا ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتى ۇلكەن سۇرانىسقا يە. سونداي-اق بۇل گرۋزيا, تۇركيا پورتتارى باعىتىندا جانە ودان ءارى ەۋروپالىق نارىقتارعا كونتەي­نەرلىك تاسىمالداردىڭ ءوسۋ نۇكتە­لەرىنىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. مارشرۋت­تا ترانزيتتىك جانە ەكسپورتتىق قاتىناس­تارداعى كونتەينەرلىك تاسىمالدارعا جىلدامدىق, قاۋىپسىزدىك جانە باسەكەگە قابىلەتتى ستاۆكالار قامتاماسىز ەتىلەدى. باعىت قارقىندى دامىپ كەلەدى جانە 2022 جىلدىڭ 8 ايىندا تاسىمالداردىڭ بارلىق ءتۇرى بويىنشا كونتەينەرلەر­دىڭ جالپى ءوسۋى 32 پايىزدى قۇرادى. مارش­رۋتتى تەمىر جول كولىگىن پايدالاناتىن قازاقستاندىق ەكسپورتتاۋشىلار پايدالانادى. ولار – قارا جانە ءتۇستى مەتالدار, حيميالىق زاتتار, مۇناي ونىمدەرىن وندىرۋشىلەر. 2022 جىلدىڭ 8 ايىندا باعىت بويىنشا ەكسپورتتىق تاسىمالدار 2021 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭى­مەن سالىس­تىرعاندا 9 ەسە ءوستى, – دەيدى گ.ابدىكەرىموۆ.

وسى كوكتەمدە ترانسكاسپي حالىقارا­لىق كولىك باعىتى بويىنشا سەرىكتەس ەلدەر ۇكىمەتتىك دەڭگەيىندە مارشرۋتتى دامىتۋ بويىنشا بىرلەسكەن كاسىپورىن قۇرۋ مۇمكىندىگىن تالقىلاعانى ەسىمىز­دە. بىرلەسكەن كاسىپورىن وتپەلى تاريف قۇرۋ جانە جۇكتەردى دەكلاراتسيالاۋ ماسەلەلەرىن شەشۋگە, سونداي-اق بىرىڭعاي IT-قۇرالداردى قولدانۋعا جانە مارشرۋتتا ترانزيتتىك جۇكتەردى شوعىرلاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەك. گ.ابدىكەرىموۆتىڭ ايتۋىنشا, بىرلەسكەن كاسىپورىن قۇرۋ جوباسى ازىرلەنىپ جاتىر, قاتىسۋشى تاراپتارمەن كەلىسىلۋدە. ەندى ءوزارا ارەكەتتەسۋ فورماتى انىقتالادى. ەڭ الدىمەن, كونتسەپتۋالدى تۇردە تاراپتاردىڭ كەلىسىمىنە قول جەتكىزۋ ماڭىزدى. مۇنىڭ ءبارى تولىق شەشىلمەيىنشە, بۇل ماسەلە تالقىلاۋعا شىعارىلمايدى.

وسى ايدىڭ باسىندا يندۋستريا جانە ينف­را­قۇرىلىمدىق دامۋ ۆيتسە-ءمي­نيسترى الماز ىدىرىسوۆ اقتاۋ پورتىن­دا كونتەينەرلىك حاب سالۋ جوباسى 2025 جىلعا دەيىن ىسكە اسىرىلاتى­نىن حابارلادى. جوبانىڭ قۇنى – 13,7 ملرد تەڭگە, قۇرىلىس بيۋدجەتتەن تىس قاراجات ەسەبىنەن سالىنباق. قىتايدان ەۋروپاعا كەلەتىن ترانزيتتىك جۇكتەردىڭ ءبىر بولىگىن ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتىنا قايتا باعدارلاۋ جانە تۇرىك­مەنباشى – اقتاۋ – قىتاي كونتەي­نەرلىك جەلىسىن دامىتۋ كوزدەلىپ وتىر. جوبانى ىسكە اسىرۋ ناتيجەسىندە, 2025 جىلعا قاراي كونتەينەر اعىنىن 40 مىڭ جيىرما فۋنتتىق ەكۆيۆالەنتتەن 133 مىڭ جيىرما فۋنتتىق ەكۆيۆالەنتكە دەيىن وسپەك.

ەلىمىزدىڭ باسقا وڭىرلەرىندە دە ينفرا­قۇرىلىمدى كۇشەيتۋ قاجەت. بۇگىندە داربازا – ماقتاارال جاڭا تەمىرجول جەلىسىن سالۋ جانە دوستىق – مويىنتى ۋچاسكەسىن, قىتاي – ەۋروپا ترانزيتتىك ءدالىزىنىڭ ءبىر بولىگىن جاڭعىرتۋ جوباسى پىسىقتالۋدا. پرەزيدەنت مالىمدەگەن بالامالى ەكسپورتتىق باعىتتاردىڭ قۋاتىن ارتتىرۋ ماقساتى جاڭا تەرمينالدىق جانە كولىك قۋاتتارىن سالۋ سياقتى مىن­دەتتەردى دە قامتيدى. سونداي-اق قازاق­ستان جەكە پاروم فلوتىن سالۋدى جوس­پارلاپ وتىر. جاڭا پورت قۋاتىمەن بىرگە 10 كەمە قۇرىلىسى قولعا الىنباق. بۇل كاسپي تەڭىزىندەگى قازاقستان­نىڭ ەكس­پورتتىق الەۋەتىن ۇلعايتپاق. قازاق­ستان­نىڭ كاسپيدەگى جۇمىس ىستەپ تۇر­عان ساۋدا فلوتىنا ءتورت قۇرعاق جۇك كىرە­دى. سوندىقتان نەگىزگى تاسىمالداردى ازەر­باي­جاندىق وپەراتور ASCO  جۇزەگە اسىرا­دى. وندا 54 كەمە, ونىڭ ىشىندە 20 تانكەر, 18 پاروم جانە 15 امبەباپ قۇرعاق جۇك كەمەسى بار. بۇگىندە تەڭىز كولىگى سالاسى ەرەكشە وزەكتىلىككە يە. سوندىقتان جوبالاردى ىسكە اسىرۋ تەڭىز پورتتارى مەن فلوتتىڭ الەۋەتىن تولىق اشۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

قازاقستاننىڭ تەمىرجول كولىگى جانە ينفراقۇرىلىم وپەراتورى PTC Holding كومپانياسىنىڭ باسقارما تور­اعاسى تيمۋر قاراباەۆتىڭ پىكىرىنشە, كونتەي­نەرلىك جانە مۋلتيمودالدىق تاسىمال­داردى دامىتۋ ەلدىڭ كولىك سالاسىن دا­مى­تۋدىڭ نەگىزگى ترەندىنە اينالۋعا ءتيىس. 

– قازىرگى ۋاقىتتا بۇكىل الەمدە كون­تەي­نەرلىك تاسىمالداۋ جەتكىزۋدىڭ ەڭ تانىمال جانە سەنىمدى ءتۇرى بولىپ سانالادى. ونىڭ حالىقارالىق تاسىمالداۋ نارىعىنداعى ۇلەسى 90 پايىزعا جەتەدى. قازاقستاندا كونتەينەرلىك تاسىمالداۋ كولەمى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. مىسالى, وتكەن جىلى بۇل كورسەتكىش 22 پايىزعا ءوستى. الايدا 2021 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەل ىشىندەگى كونتەينەرلىك جەتكىزىلىمدەردىڭ نەمەسە ەكسپورتتىڭ ۇلەسى 5,4 پايىزدان اسپادى. مامانداردىڭ پىكىرىنشە, كونتەينەرلىك جانە مۋلتيمودالدى تاسىمالداردى دامىتۋ قازاقستاندىق كاسىپورىنداردىڭ دامۋىنا ۇلكەن سەرپىن بەرەدى. بىراق سالانىڭ دامۋىن تەجەيتىن فاكتورلار بار. بۇل تاريف ماسەلەسى. قازاقستاندا كونتەينەردە ءبىر توننا جۇكتى تاسىمالداۋ قۇنى باسقا ەلدەرگە قاراعاندا 2,5-3 ەسە جوعارى, – دەگەن بولاتىن تيمۋر قاراباەۆ الماتىدا وتكەن بەسىنشى NEW SILK WAY حالىقارالىق كولىكتىك-لوگيستيكالىق بيزنەس-فورۋمىندا.

ونىڭ ايتۋىنشا, مۋلتيمودالدى جانە كونتەينەرلىك تاسىمالداردى دامىتۋ ءۇشىن بىرقاتار شارا قابىلداۋ قاجەت جانە ەڭ قاجەتتى قادام جۇكتەردى جەتكىزۋدىڭ وسى تۇرىنە تاريفتەردى تومەن­دەتۋ بولىپ سانالادى.

– جاقىن كورشىلەرىمىزدىڭ تاجىري­بەسى كورسەتكەندەي, كونتەينەرلىك تاسىمال­دارعا جەڭىلدىكتەر بەرۋ, ياعني تاريفتەرگە دەگەن اقىلعا قونىمدى كوزقاراس جۇك تاسىمالى كولەمىنىڭ كۇرت وسۋىنە مۇمكىندىك بەردى. ەگەر ءبىز يندۋستريالاندىرۋ جولىمەن ءجۇرىپ, قازاقستاندىق وندىرۋشىلەر مەن ەكسپورتتاۋشىلاردى قولداۋ تۋرالى ايتاتىن بولساق, وندا كولىك سالاسىنىڭ وكىلدەرى رەتىندە جۇكتەردى جەتكىزۋدىڭ ەڭ كوپ نۇسقالارىن ۇسىنا وتىرىپ, ولارعا كوبىرەك مۇمكىندىك بەرۋىمىز كەرەك. بۇگىنگى تاڭدا بىزگە قاجەت ءبىرىنشى نارسە – امبەباپ پارككە قاتىستى كونتەينەردى تاسى­مالداۋدىڭ ءادىل ءتاريفىن بەلگىلەۋ. قازىرگى ۋاقىتتا ءبىر توننا جۇكتى تاسىمال­داۋ قۇنى ەكى جارىم ەسە جوعارى جانە بۇل ەڭ الدىمەن ەكسپورتقا باعىتتالعان وندىرۋ­شىلەر ءۇشىن كەدەرگى بولىپ سانالادى. سوندىقتان جۇكتەردى كونتەينەرلەرمەن جەتكىزۋ تاريفتەرىنە 0,7 كوەففيتسيەنتىن قولدانا وتىرىپ, تاريفتەردى تەڭەستىرۋ كەرەك.  نازار اۋدارۋ كەرەك ەكىنشى نارسە – مۋلتيمودالدى تاسىمالداۋدى دامىتۋ. وندا كولىكتىڭ بىرنەشە تۇرىمەن تاسىمالداناتىن جۇككە ترانزيتتىك تاريفتەر قولدانىلادى ءارى ولار الدەقايدا جوعارى, – دەيدى PTC Holding باسشىسى.