قارجى سەكتورىنىڭ دامۋ قارقىنى

قازىر بانك سەكتورىندا 22 ەكىنشى دەڭگەيلى بانك جۇمىس ىستەيدى. سەكتور اكتيۆى 2022 جىلى تامىزدا 1,2 ترلن تەڭ­گەگە ۇلعايىپ, 41,5 ترلن تەڭگەنى قۇ­رادى. وتىمدىلىگى جوعارى اكتيۆتەر 12,6 ترلن تەڭگەگە جەتتى. ەكونوميكاعا بەرىلگەن كرەديت كولەمى 20,7 ترلن تەڭگە بولدى. نەسيە پورتفەلىنىڭ دە جاعدايى ءبىرشاما جاقساردى. 2022 جىلعى 1 قىركۇيەكتە بانك سەكتورى بويىنشا NPL قارىزدارىنىڭ دەڭگەيى ءبىر ايدا 41 ملرد تەڭگەگە ازا­يىپ, 787 ملرد تەڭگەنى نەمەسە جالپى نەسيە پورتفەلىنىڭ 3,6%-ىن قۇراعان. بانكتىڭ ءبىر مىندەتى – سالىم جيناۋ. مۇنى كليەنتتەردى قارجى ينستيتۋتىنان الشاقتاتپاي ۇستاپ تۇراتىن باستى كوزىر دەسە دە بولعانداي. بيىل تامىزدا ۇلتتىق ۆاليۋتاداعى دەپوزيتتەر 18,0 ترلن تەڭگەگە دەيىن, شەتەل ۆاليۋتاسىندا دەپوزيتتەر 10,3 ترلن تەڭگەگە دەيىن ءوستى.

سونداي-اق بيىل بانك سالاسىندا بىر­قاتار وزگەرىس باستالدى. ولار جىل سوڭىنا دەيىن بىتەر-بىتپەس, الايدا سەكتور جانە كليەنت ءۇشىن قولايلى بولارى ءسوزسىز. اڭگىمە – جەكە تۇلعالاردىڭ بانكروتتىعى جانە سترەستىك اكتيۆتەر تۋرالى بولىپ وتىر. جەكە تۇلعالاردىڭ بانكروتتىعى تۋرالى زاڭ جوباسى قازىر تالقىلانىپ جاتىر. زاڭ قابىلدانعان جاعدايدا ازاماتتار ءۇش تاسىلمەن بانكروت بولا الادى: سوتتان تىس, سوت بانكروتتىعى جانە تولەم قابىلەتىن قالپىنا كەلتىرۋ. ونىڭ شارتتارى مەن تالاپتارى جايىندا وسىعان دەيىنگى بىرقاتار ماقالادا تارقاتىپ ايتتىق. ەڭ باستىسى, جاڭا زاڭ قوعامدا نەسيە جۇكتەمەسى تىم كوبەيىپ كەتكەن ازاماتتار سانىن ازايتىپ, ەكونوميكالىق تەپە-تەڭدىكتى قالىپقا كەلتىرۋگە سەپ بولادى دەگەن سەنىم بار. سترەستىك اكتيۆتەردى اينالىمعا تارتۋ دا وتە وزەكتى ماسەلە. قازىرگى ۋاقىتتا سترەستىك اكتيۆ كولەمى 2,4 ترلن تەڭگەگە باعالانادى, بۇل – بانك جۇيەسىندەگى بۇكىل اكتيۆتىڭ 6,1 پايىزى. جاڭا باستاماعا سايكەس سترەستىك اكتيۆتەردى بۇدان بىلاي جەكە ينۆەستورلار دا ساتىپ الادى. بىراق تەك زاڭدى تۇلعالارعا تيەسىلى اكتيۆ­تەردى عانا. وسىلايشا, پروبلەمالىق زايمداردىڭ مولشەرىن تومەندەتۋ, ولاردى ەكونوميكالىق اينالىمعا ەنگىزۋ ماسەلەسى قولعا الىنباق.

بانكتەر قازىر ەكوجۇيەنى دامىتۋعا ەرەكشە كوڭىل بولۋدە. ول تۇسىنىكتى دە. سەبەبى بانك تەك قانا بانك قىزمەتىمەن شەكتەلسە, وندا ونىڭ تۇتىنۋشىلارى ازايادى. قازىر بانك كەڭ اۋقىمدى قىزمەت كورسەتەتىن, ءومىردىڭ ءتۇرلى سالاسى بويىنشا سەرۆيسى بار قۇرىلىمعا اينالۋعا ءتيىس. بۇل جاۋاپكەرشىلىك تۇرعىسىنان دا قا­جەت. سەبەبى مەملەكەت 2013-2014 جىلدار­دان بەرگى ۋاقىتتىڭ وزىندە بانك جۇيە­سىن ساۋىقتىرۋعا 5 ترلن تەڭگەدەن استام قاراجات ءبولدى. مەملەكەتتىڭ بانكتەر­دى ساقتاپ قالۋعا دەگەن ىنتا-ىقىلاسى اكتسيو­­نەرلەردى دە ەركىنسىتىپ جىبەرگەن سى­­ڭايلى. ەندىگى كەزەكتە بانك يەلەرى دە, اكتسيونەرلەر دە ءادىل باسەكە ارقىلى نارىقتا قالاتىنىن تۇسىنۋگە ءتيىس.

قارجى ساراپشىسى راسۋل رىسمام­بەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن العاشقى جىلدارى قازاقستاننىڭ قارجى جۇيەسى تمد-دا ۇزدىك بولدى, كەيىن ءبىراز تومەندەدى.

«اسىرەسە 2007-2008 جىلدارداعى داع­دارىس كەزىندە ءبىراز قۇلدىرادىق. ەندى قازىر رەسەيدىڭ قارجى جۇيەسى قۇردىمعا كەتە باستاعاننان كەيىن, ءبىزدىڭ جۇيەمىز قايتادان جاقسىلاردىڭ ءبىرى بولا باستادى. قازىر بىزدە جۇيەنى ودان ءارى دامىتاتىن مۇمكىندىك بار. پروگرەسس بار, بانك­تەر تسيفرلاندىرۋدى بەلسەندى جۇرگىزىپ جاتىر. كەيىنگى 2-3 جىلدا كوپتەگەن بانك IT-جۇيەلەرىن جاقسى دامىتتى. كەيبىر بانك­تەر نارىقتان كەتۋى ىقتيمال. دەگەن­مەن باسەكە جاقسى دامىپ جاتىر. بۇرىن ولار سەرۆيستىك قىزمەتكە ءمان بەرمەگەن بولسا, پاندەميادان كەيىن بۇعان بارىن سالا كىرىستى. الداعى ەكى جىلدا ءبىزدىڭ بانك سەكتورى ۇزدىك سالاعا اينالادى دەپ ويلايمىن. قازىردىڭ وزىندە تمد-دا جەتەكشىمىز», دەيدى ساراپشى.

قور نارىعى دا كۇن ساناپ قوڭ جيىپ كەلەدى. قازىر ازاماتتار اراسىندا ينۆەستيتسيا تۋرالى تانىم-تۇسىنىك ءبىرشاما ارتتى. نارىققا جاڭا ويىنشىلاردىڭ كوپتەپ كەلۋى دە نارىقتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىردى. 2022 جىلعى 1 قىركۇيەكتەگى جاعداي بويىنشا قور نارىعىن كاپيتالداندىرۋ 0,8 ترلن تەڭگەگە (جىل باسىنان بەرى 14%-عا تومەندەۋ) ءوسىمدى كورسەتە وتىرىپ, 38 ترلن تەڭگەنى قۇراپ­تى. اكتسيالار نارىعىن كاپيتالداندىرۋ يندەكستىك كومپانيالاردىڭ اكتسيالارى باعاسىنىڭ ۇلعايۋى ەسەبىنەن 0,9 ترلن تەڭگەگە دەيىن ارتىپ, جالپى كولەمى 22,7 ترلن تەڭگەگە دەيىن جەتتى.

2022 جىلعى 1 قىركۇيەكتەگى جاعداي بويىنشا «قازاقستان قور بيرجاسى» اق (KASE) ساۋدا تىزىمدەرىندە 105 ەميتەنتتىڭ 120 اكتسياسى بولدى, ولاردىڭ 46 شىعارىلىمى KASE Global سەكتورىندا اينالىسقا جىبەرىلدى. تامىز ايىندا اكتسيالارمەن ساۋدا-ساتتىق كولەمى شىلدە ايىمەن سالىستىرعاندا 0,9 ملرد تەڭگەگە ارتىپ, 7,8 ملرد تەڭگەنى قۇراعان. ەلىمىزدە KASE-دان بولەك «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى» دا جۇمىس ىستەيدى. بۇل قازاقستانداعى ينۆەستيتسيا كەڭىستىگىنىڭ اۋقىمدى بولا تۇسۋىنە مۇمكىندىك بەرۋدە.

– «استانا» حالىقارالىق قارجى ور­تا­لىعى» ازىرگە كەرەمەت تابىس اكەلىپ جاتپاسا دا, مۇنى وتە قىزىقتى جوبا دەپ قاراستىرۋعا بولادى. رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى قاقتىعىس باستالىپ, رەسەيگە سانكتسيا سالىنا باستاعاننان كەيىن احقو-نىڭ ماڭىزدىلىعى ارتا ءتۇستى. جەكە ءوزىم احقو-نىڭ كەيبىر قىزمەتتەرىن تۇتىنامىن. ويتكەنى سەرۆيسى جاقسى جانە ولارعا دەگەن سەنىم دە جو­عارى. ارينە, مۇنداي ادىلدىك, اشىقتىق پراك­تيكاسىن بۇكىل قازاقستان بويىنشا دامىتقان دۇرىس بولادى. قور نارىعىن دامىتۋ ارقاشان جوعارى دەڭگەيدەگى قارجىلىق ساۋاتتىلىقتى تالاپ ەتەدى. بۇل دەگەن دەپوزيتكە اقشا سالىپ قويىپ, سوسىن ۇمىتىپ كەتۋ ەمەس. از-ازدان ەكونوميكانى, بيزنەستى ءتۇسىنۋ قاجەت. نە بولماسا ءجون بىلەتىن كونسۋلتانت قىزمەتىن پايدالانعان ءجون, – دەيدى ر.رىسمامبەتوۆ.

قارجى سەكتورىنىڭ ماڭىزدى بولىگى سانالاتىن ساقتاندىرۋ سالاسىنىڭ جيىن­تىق اكتيۆى بيىل 2 ترلن تەڭگەگە دەيىن ءوستى. سالادا 27 ساقتاندىرۋ ۇيىمى جۇمىس ىستەسە, سونىڭ 9-ى ءومىردى ساقتاندىرۋ­مەن اينالىسادى. قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ حابارلاۋىن­شا, اكتيۆتەر قۇرىلىمىندا باعالى قا­عازدارعا – 1,4 ترلن تەڭگە, ەكىنشى دەڭ­گەيدەگى بانكتەردەگى اقشالاي قاراجات پەن سالىمدارعا – 127 ملرد تەڭگە, ساقتاندىرۋ دەبيتورلىق بەرەشەككە 100 ملرد تەڭگە تيەسىلى.

«2022 جىلعى تامىزدا ساقتاندىرۋ نارىعى بويىنشا تازا پايدا 6,9 ملرد تەڭگە بولدى. 1 146 995 جەكە جانە زاڭدى تۇلعالار بويىنشا ساقتاندىرۋ شارتى جاسالدى. جىل باسىنان بەرى 8 186 448 شارت جاسالدى. 2021 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 8,0%-عا ارتىق. نەگىزگى ءوسىم كولىك قۇرالدارى يەلەرىنىڭ ازاماتتىق-قۇقىقتىق جاۋاپكەرشىلىگىن ساقتاندىرۋ (249 053 شارت), ءتۋريستى ساقتاندىرۋ (176 224) جانە اۋىرعان جاعدايدا ساقتاندىرۋ (158 829) بويىنشا شارتتارعا كەلەدى», دەپ مالىمدەيدى اگەنتتىك.

سەكتور تۋرالى ايتقاندا, ميكروقار­جى ۇيىمدارىن دا اتتاپ كەتە المايمىز. قازىر مۇنداي ۇيىمداردىڭ الەۋەتى ارتتى. ءتىپتى بيزنەستى نەسيەلەۋدە دە ايرىقشا ماڭىزعا يە. سوڭعى ءبىر جىلدىڭ وزىندە مقۇ-لاردىڭ قارىز پورتفەلى 58 پايىزعا وسكەن. اسىرەسە KMF, MyCar Finance, «تويوتا فاينانشل سەرۆيسەز كازاحستان» سەكىلدى ميكروقارجى ۇيىمدارى كوپتەگەن پوزيتسيا بويىنشا كوش باستايدى. ءبىرىنشى جارتىجىلدىق قورىتىندىسى بويىنشا KMF-ءتىڭ قارىز پورتفەلى 191,3 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. بۇل رەتتە MyCar Finance قارىز پورتفەلى – 124,5 ملرد تەڭگە, «تويوتا فاينانشل سەرۆيسەز كازاحستان» – 123,1 ملرد تەڭگە. «جالپى العاندا, مقۇ نارىعى جىل سايىن زايم كولەمى بويىنشا ديناميكالىق ءوسىم كورسەتىپ جاتىر. جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنىڭ قورىتىندىسىندا مقۇ قارىز پورتفەلى 58 پايىزعا ءوسىپ, 838,3 ملرد تەڭگەگە جەت­تى», دەپ اقپارات بەرەدى Ranking.kz.

سەكتوردىڭ ءارى قاراي دا دامي تۇسەرىنە سەنگىمىز كەلەدى. سەبەبى جاقىندا عانا پرەزيدەنتتىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن ەلىمىزدىڭ قارجى سەكتورىن 2030 جىلعا دەيىن دامىتۋدىڭ تۇجىرىمداماسى قابىلداندى. تۇجىرىمداما قارجى­لىق تۇراقتىلىقتى نىعايتۋعا, ەكونو­ميكانى قارجىلاندىرۋ ءوسىمىن ىنتا­لاندىرۋعا, تۇتىنۋشىلار قۇقىعىن قور­عاۋعا باعىتتالعان. تۇجىرىمدامادا كور­سەتىلگەن ماقساتتارعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن 5 ماڭىزدى ۇستانىم ايقىندالدى. ولار – قارجى سەكتورى دامۋىنىڭ ەكونوميكا­لىق وسۋگە وڭ اسەرىن قامتاماسىز ەتۋ, قار­جىلىق تەحنولوگيالاردى دامىتۋ جانە يننوۆاتسيالىق ونىمدەر مەن قىزمەت­تەر­دى ەنگىزۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋ, قارجى ينس­تيتۋتتارى قىزمەتىنىڭ تۇراقتىلىعى ­مەن ۇزدىكسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە با­عىت­تالعان قارجىلىق تۇراقتىلىقتى قولداۋ, بارلىق قارجى ۇيىمى ءۇشىن تەڭدەي جاعداي جاساۋ جانە باسەكەنى دا­مىتۋ, بەسىنشى باعىت – قارجىلىق قامتۋ­دى ارتتىرۋ جانە بارلىق تۇتىنۋشى ءۇشىن قارجىلىق ونىمدەر مەن قىزمەتتەرگە قول جەتكىزۋدە تەڭ جاعدايلاردى قامتاما­سىز ەتۋ.

جالپى, تۇجىرىمدامادا 7 سترا­تە­گيالىق باعىت بار, سونىڭ اياسىندا 31 مىندەت پەن 81 ستراتەگيالىق باستامانى جۇزەگە اسىرۋ كوزدەلگەن. مىسالى, بانك سەكتورىن دامىتۋداعى ماڭىزدى ستراتەگيا­لىق باسىمدىق – قارجى رەسۋرستارىن ءتيىمدى ۇلەستىرۋ ناتيجەسىندە ەكونوميكالىق ءوسىمدى كۇشەيتۋ. سونىمەن قاتار بيزنەس-جوبالاردى قارجىلاندىرۋدىڭ بالاما قۇرالدارىن تابۋ دا بىرەگەي ماقسات. ال ساقتاندىرۋ سەكتورىن دامىتۋ ينكليۋزيۆتى سيپاتقا يە. ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە ساقتاندىرۋ ۇيىمدارى ونىم­دەر اۋقىمىن ارتتىرىپ, ازاماتتار ءۇشىن جاڭا ينۆەستيتسيالىق قۇرالدار ەنگىزۋى كەرەك. بۇدان بىلاي ولار تەك ساقتاندىرۋ قىزمەتىن ۇسىنىپ قانا قويماي, سونىمەن بىرگە ازاماتتاردىڭ ينۆەستيتسيا جاساپ, جيناق قالىپتاستىرۋىنا دا جول اشۋعا ءتيىس. قور نارىعىن دامىتۋ ءۇشىن ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە ينستيتۋتسيونالدىق جانە بولشەك سۇرانىستى ارتتىرا ءبىلۋ قاجەت. ميكروقارجى ۇيىمدارى بولسا, بانك سەكتورى قامتىماي قالعان تۇتىنۋشىلار سۇرانىسىمەن اينالىسۋى قاجەت. تۇجىرىمدامادا ءدال وسىلاي كورسەتىلگەنىمەن, بارا-بارا مقۇ الەۋەتى دارا سيپاتقا يە بولادى. ءسويتىپ, ءتىپتى بانك سەكتورىمەن باسەكەلەسە باستايدى دەگەن ءوز بولجامىمىزدى دا قوسا كەتەيىك.

تۇجىرىمدامامەن قاتار بيىل 12 شىلدەدە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ساقتان­دى­رۋ نارىعىن جانە باعالى قاعازدار نارىعىن رەتتەۋ مەن دامىتۋ, بانك قىز­مەتى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا قول قوي­دى. مۇنى وتاندىق قارجى سەكتورىن دامىتۋداعى ماڭىزدى بەلەس دەپ باعالاۋ­عا بولادى. زاڭ اياسىندا قارجى نارى­عىن ­رەتتەۋدە, تۇتىنۋشىلار قۇقىعىن قورعاۋدا جانە ينفراقۇرىلىمدىق ­دامىتۋدى قولعا الۋدا جاڭا تاسىلدەر قاراستىرىلادى. جالپى, زاڭدا نەگىزگى ءۇش بلوك بار. ءبىرىنشىسى – ساقتاندىرۋ سەكتورىن كەشەندى دامىتۋ. ەكىنشىسى – وتاندىق قور نارىعىنىڭ جۇمىسىن ودان ءارى جاقسارتۋ. ءۇشىنشىسى – بانك قىزمە­تىن جەتىلدىرە ءتۇسۋ.

ازىرگە حالىقارالىق اگەنتتىكتەر مەن ۇيىمداردىڭ ءبىزدىڭ قارجى سەكتورىنا دەگەن كوزقاراسى ءتۇزۋ. جاقىندا عانا حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ قازاقستان بويىنشا ميسسياسى تاۋەكەلگە نەگىزدەلگەن قارجىلىق قاداعالاۋدى كۇشەيتۋ شارالارىنىڭ تيىمدىلىگىن جوعارى باعالادى. بيىل رەسەيگە سا­لىنعان اۋىر سانكتسيالارعا بايلانىس­تى قازاقستاندا جۇمىس ىستەيتىن ءۇش بىردەي رەسەيلىك ەنشىلەس بانكتىڭ نارىقتان كەت­كەنى بەلگىلى. «الفا-بانكتى» قازاق­ستاندىق «بانك تسەنتركرەديت» ساتىپ الدى. «ۆتب (قازاقستان) بانك» رەسەيدەگى نەگىزگى ۆتب بانكتىڭ قولداۋىمەن ازىر­گە جۇمىسىن جالعاستىرىپ جاتىر. «باي­تەرەك» ۇلتتىق باسقارۋشى حولدينگى ەلىمىزدەگى ەڭ الەۋەتتى بانكتىڭ ءبىرى سانالاتىن «سبەربانك قازاقستاندى» ساتىپ الىپ, وعان تولىقتاي رەبرەندينگ جاساپ, Bereke Bank دەگەن اتاۋ بەردى. حۆق بانك سەكتورىنىڭ تۇراقتىلىعىن ساقتاۋ ءۇشىن ءۇش رەسەيلىك ەنشىلەس بانككە قاتىستى جاساعان قازاقستان تاراپىنىڭ ارەكەتىن دە وڭ دەپ باعالاعان.

30 جىل مەرزىم قازاقستان قارجى جۇيەسى ءۇشىن سىناققا تولى بولدى. ەندى سەكتوردىڭ جاڭا تىنىسى اشىلادى. بۇدان بىلاي وتاندىق قارجى سەكتورى مۇلدە باسقا دەڭگەيدەگى تالاپتارعا جاۋاپ بەرە باستايدى. تۇتىنۋشىلار ءۇشىن ادال, ءادىل باسەكە باستالادى. بۇل باسەكە شىنايى جوعارى دەڭگەيلى سەرۆيسكە ۇلاسادى دەگەن سەنىم بار.